с. 1. физ., мат. эттик; твёрдое тело кытаанах эттик; геометрические тела геометрическай эттиктэр; 2. (человека) эт, киһи этэ, эт-хаан; части тела киһи этин чаастара, киһи миэстэлэрэ; # в теле эттээх, эмис; войти в тело эттэн-сииннэн, уой; спасть с тела эккин сүүйтэр, дьүдьэй; держать в чёрном теле көйгөтүк тут, куһаҕаннык аһат, таҥыннар.

прил. наһаа сэнэммит, көйгө, кырыыстаах.

көр күөсчүт
Көйгө олох күлүүһүн Күл-көмөр оҥорбут Күүрээн илии күөччүтүм Күүс ыла утуйбут. Күн Дьирибинэ

сыһ. Быстыбакка сытыытык биир кэм «сурр» гынан тыаһаан, оннук тыастаахтык. ☉ Нареч
от сурулаа. Көтөр кынаттаах кыыл Көйгөтө буолбут Тураах диэн көтөрүм Сурулаччы дайбаан тиийэн кэлбит этэ. Саха фольк. Лаампатын уматынна, болокунуотугар сурулаччы суруйан истэ. «ХС»

туохт. Үчүгэйдик ыллыыр эбэтэр сатаан ыпсаран саҥарар буол. ☉ Уметь хорошо петь или складно говорить
[Чооруоһап] Иэдэстэрэ Итийдилэр, Икки имнэрэ Тэтэрдилэр Кыыс курдук Кыл күөмэйдэннэ, Мөссүөнэ бүттүүнэ Мүөттээҕэр минньийдэ. П. Тобуруокап
[Нэтээгэ:] Туйаарар барахсан Тойугар үөрэттэрэр Туһалаах буолуо этэ …… Көлүөнэ да ыччаттарым, Көкөбуурай аймаҕым Көйгө аатын киэргэтэр Күөмэйдэниэх этилэр. «ХС»

даҕ. Салтайбыт быһыылаах, төбө өттүнэн саллаччы кэтит. ☉ Расширенный, слишком широкий в верхней (или передней) части. Салтаҕар төбөлөөх бачыыҥка. Салтаҕар муруннаах
□ Үрдүк хобулуктаах муодунай түүппүлэтиттэн бастыы салтаҕар саппыкытыгар …… тиийэ сүүс араас күндү-көйгө, үтүө-мааны таҥастаахтар. Н. Заболоцкай
ср. бур. һалтагар ‘коротконогий’

туохт. Олус элбэхтик, түргэнник, тохтобула суох саҥар. ☉ Говорить много, быстро, безостановочно, тараторить
[Кэнтиикэп:] Ити тылыбыраабыт кыргыттар хаһан миигин өрүһүйүөхтэрин? Л. Попов
«Куруутун сириигэ, көйгөҕө сылдьааччы Өрүүнэлэр, Өкүлүүнэлэр баарбыт. Тоҕо манныгый?» — Өрүүнэ бокуойа суох саҥаран тылыбыраабыта. В. Протодьяконов
ср. хак. тылбыра ‘говорить непонятно, бормотать; говорить на чужом, непонятном языке’

туохт. Чиэскэ, бочуокка тигис. ☉ Быть в почёте, чести
Аатырарым, чиэһирэрим иннигэр хайдах да буолуум. Эрилик Эристиин
Тураах муҥнаах хайыы үйэҕэ маҥнай кэлиитинээҕи мааныта бахтайан, чиргэл тиит мутугар чэмчэйэн чиэһирэрэ уурайан, бөх-сыыс дойдуланан, көйгөтүгэр түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Чэгиэн-чэбдик буол, чиэһир үлэнэн! Дьоллоохтуксоргулаахтык олор! ДФС КК

туохт. Тугу эрэ олус ыараханы илиигэр ыл, көхсүгэр сүк; олус ыарахан таһаҕастаах, ыарахан үлэлээх буол. ☉ Держать, таскать на себе что-л. тяжелое; взваливать на себя тяжелую ношу; иметь большую нагрузку, заниматься тяжелым физическим трудом
Күүстээх үлэни көтөхпүт-сүкпүт, …… Үлүгэр үтүрүйбүт үлэһит норуота, Көтөҕүллэнсүгүллэн туран көрүй! П. Ойуунускай
Арбахтаах лабааларын үрдүлэригэр арыычча эрэ уйар гына көмнөҕү көтөҕөнсүгэн кыстаабыт бэстэр, көйгө буолбут көмнөхтөрүн тоҕо дьигиһийэн кэбиһэн бараннар, …… лабааларынан дөйбүүрдэнэн хамсыы тураллар. Эрилик Эристиин
[Бухатыырым эбитэ буоллар] Суорба Тааһы көтөҕөн-сүгэн, Өлүөнэбин күрбэлиэм этэ. И. Эртюков

I
хаай I диэнтэн хай
аата. Бу ыйтан ордуктаах хаайыы тухары түөрт төгүл ыйытыллыбыттар. Эрилик Эристиин
Нээстэр Былатыанабыс, мин соҕотох киһибин, бырааба быһаарыыта, суут-сокуон хаайыыта улахан. Бэс Дьарааһын
Чысхаан, тымныы күннэргэ табалар турар сирдэрин иһигэр анал оҥоһуулаах хаайыыга күүлэйдэтиллэр. СИиТ
II
хаай II диэнтэн хай. аата. Кэнники Эллэй, оҕонньордоох эмээхсин хаайыыларын быһа гыммат курдук, көйгө кыыстарын ойох ылыах буолан сөбүлэнэр. Н. Неустроев
Хамхаадьаа биһиэхэ киирэ сырыттаҕына, аҕам хаайыы былаастаах көрдөһүүтүн ылынан, остуоруйалыыр буолара. И. Сосин
Ону да, хаайыы күүһүнэн быыкаатык сыпсырыйар уонна баһыыбалыыр. Н. Заболоцкай
III
аат. Киһини хаайан олордор сир, түрмэ. ☉ Тюрьма
Сиидэрэптэр, Малыкааннар дьыалаларын силиэдэбэтэлгэ ыыттылар, бэйэлэрин хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Күндэ
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Харабыллар киирэн, Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Күлүүс хаайыыта — буруйдааҕы түрмэҕэ хаайан олордуу. ☉ Тюремное заключение
Сууттанан күлүүс хаайыытыгар хас да сыл сытан тахсыбыта. «Чолбон». Хаайыы (түрмэ) дойдулаа көр дойдулаа. Ыраахтааҕы былааһа элбэх киһини хаайыы дойдулаабыта
◊ Хаайыыга бырах калька. — тутан ылан хаай, хаайыыга ук. ☉ Бросать в тюрьму
Ыраахтааҕы хараҥа былааһа саба баттаан, мөккүһэр дьону хараҥа хаайыыга быраҕара. Күндэ