көр күргэлээ
Бухатыырым эбитэ буоллар Бухатыырдыы барҕа күүспүнэн Норуоппар туһалыам этэ, Суорба тааһы көтөҕөн-сүгэн, Өлүөнэбин күрбэлиэм этэ. И. Эртюков

дьөһ. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, ким, туох эмэ былааһын, кыаҕын иһиттэн босхолонууну, тахсыыны бэлиэтииргэ туттуллар (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, лица, из-под влияния, власти которых выходит, освобождается другой предмет или лицо
Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан, Өлүү уутун үс күлэр күлүгүн анныттан Көтөҕөн сүгэн таһаарбытым. Ньургун Боотур

дьүһ. туохт. Тиэтэйбиттии түргэнник хамсанан хаамп (накыйбыт быһыылаах улахан киһини этэргэ). ☉ Двигаться торопливо, ходить быстрой походкой (о человеке с согнутыми ногами)
Хааман-сиимэн баһыкылдьыйан, көтөҕөн-сүгэн мадьалытан, сырыыны кыайара бэйэтин киэнэ. Р. Баҕатаайыскай
«Ыл эрэ, ити дүлүҥҥэ олоро түһүөх», – Мөккүһээрэп урут баһыкылдьыйан тиийэр. У. Нуолур
Улуус суруксута супту хааман баһыкылдьыйан кэлэн, Кэтириискэ сөрүөстэ түстэ, кууста. И. Никифоров

дьүһ. туохт.
1. Туох эмэ улаханы, үллүбүтү-саллыбыты көтөх, сүк. ☉ Подняв или взвалив на себя, нести что-л., туго (плотно) набитое чем-л. мягким и увесистым
Куһу-хааһы куул муҥунан көдөлүттүм, Кубатыттан куобаҕар диэри сүктүм. Р. Баҕатаайыскай
2. Улахан, үллэн-саллан көстөр тырааныспарга олорон айаннаа. ☉ Двигаться, бросаясь в глаза своей громоздкостью, массивностью, закругленной, обтекаемой формой
Тахсарбытыгар уонтан тахса улахан баҕайы «Икарус» оптуобустарга олорон көдөлүттүбүт. С. Руфов

туохт.
1. Тугу эмэ ортотуттан иҥнэр гына мииннэри уур, бырах. ☉ Положить или повесить что-л. длинное поперек чего-л. так, чтобы свисало
Түһэҕэр иэҕилиннэрэн, Түөһүгэр биллэҕиннэрэн, Көрүөх иннинэ көтөҕөн таһааран Көбүөргэ уурарын …… Сөрү диэн сөхпүтүм, Бэри диэн бэркиһээбитим. Болот Боотур
Көҥүл тустууга хайа талбыт хамсанан илиинэн, атаҕынан, куорпуһунан тардан, анньан төһүүлээн, биллэҕиннэрэн, көтөҕөн, сүгэн, садьыйан быраҕалыырга бөҕөс бэйэтигэр сөп саҥа албастары айан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Е. Неймохов
2. Уһун тугунан эмэ (хол., ураҕаһынан) тугу эмэ туора сырбат. ☉ Ударять длинным предметом (напр., шестом) поперек чего-л. «Истиэххин баҕардаххына — бу баар!» — Борукуоп, кыбдьыгырыы түһээт, Бүөккэни сискэ биллэҕиннэрдэ. В. Протодьяконов

II сов. 1. кого-что (в течение ка-кого-л. времени) илдьэ сырыт (көтөҕөн, сүгэн, илиигэр); 2. что, разг. (одежду, обувь) кэт; долго проносить костюм көстүүмү өр кэт.

туохт.
1. Быччыҥнарыҥ сайдан, тугу эмэ гынарга, оҥорорго (хол., ыар үлэни, ыараханы көтөҕөргө-сүгэргэ, өстөөхтүүн охсуһарга) кыайыгас-хотугас буол. ☉ Набраться сил, налиться силой, стать физически сильным, могучим
Үс илии холобурдаах үрдээбиккэ дылы буолла, Күүһүрэн-уоҕуран, Күүстээх эттэрэ Күүрэ түстүлэр, Иэнэ дыыгынаата, Иҥиирэ лыҥкынаата. П. Ойуунускай
Урут им-дьим сылдьар бэйэтэ эрчимирбит, күүһүрбүтуоҕурбут курдуга. И. Гоголев
2. Элбэх хотуулаах үлэһит дьоннонон, техникаланан кыаҕыр (ханнык эмэ тэрилтэ туһунан). ☉ Окрепнуть, стать сильным за счет подготовленных кадров и мощной техники (о предприятии, организации, отдельном хозяйстве)
«Арыы эбэ» ыаллара Атах-бытах дьонноро Артыал диэҥҥэ киирэннэр Бары бииргэ үлэлээн, Күүһүрэн-уоҕуран испиттэр, Көнөн-Байан барбыттар. С. Васильев
Биэс сыллаах былааны түөрт сылга толорор иннигэр иннибитигэр турар бары соруктары, уруккутааҕар өссө ордук күүһүрэн-уоҕуран тураммыт толоруохпут. Бэс Дьарааһын
Хаһан да куттаамаҥ суоһура, Харданы өрүүтүн булуохпут, Эбиитин күүһүрэ-уоҕура, Эйэни көмүскүү туруохпут. С. Тимофеев

1. аат.
2. эргэр. Дьолу-соргуну түстээн этэр алгыс тыл. ☉ Благопожелание, благословение. Эллэй Боотур түһүлгэ диэн оҥорон, сылгы, ынах кымыһын мунньан, үөһээ айыыларын алҕаан, сөһүргэстээн олорон уруй охсон алгыыр. Саха фольк. Ырыа чыычаах кэриэтэ Улуу Москубаҕа Уһаарыллан тиийэҥҥин Уус тылгынан уруйда тут. С. Зверев
   Үлэһит норуот көҥүлэ туругурдун диэн улуу уруйу этиэххэ. П. Ойуунускай
3. Үрдүк үөрүү, дьол, өрөгөй; уйгубыйаҥ. ☉ Счастье, торжество, ликование; благодать
   Дьол тосхойдун, Туску туһаайдын, Мичил билистин, Айхал ананнын, Уруй олохтоннун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ыраас, сырдык ыра туоллун, Уһун тускул, уруй буоллун! Күннүк Уурастыырап
   Олоҥхолуу уруй олохтонуо, саас кэлэринии саргы куруутун салаллыа. Суорун Омоллоон
4. саҥа алл. суолт. Үөрүүнү-көтүүнү, өрө көтөҕүллүүнү, сөҕүүнү-махтайыыны көрдөрөр айхаллыыр тыл. ☉ Слово благопожелания, соответствующее русскому «слава!»
   Күүстээх үлэни көтөхпүт-сүкпүт, Үлүгэри үтүрүйбүт үлэһит норуот, Көтөҕүллэн туран көрүүй! Уруй! Уруй! Уруй! П. Ойуунускай
   Уруй буоллун, доҕоттоор, уруй! Күннүк Уурастыырап
   Саала иһэ өссө сырдаата, Саргы! Уруй! Сатараата. С. Васильев
   ср. монг. урай, тюрк. уран ‘ура’

сыһ.
1. Мөдөөттүк, көһүүннүк, ыараханнык (хамсанан тугу эмэ оҥор — бөдөҥ, суон киһини этэргэ). ☉ Двигаясь неуклюже, неповоротливо, тяжело (делать что-л. — о грузном человеке)
Тишко көхсүн этиппэхтээбитинэн, дьон иннигэр киирэн ыадаччы турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чоочо Манчаарыны өһүөннээхтик көрдө, олоппос хаачыгырыар диэри ыадаччы олордо. И. Гоголев
Ырҕайбыт таһаатын Ынчыктыы-ынчыктыы Ыадаччы курданар. С. Данилов
2. Ыарырҕаппыттыы, нэһиилэ (көтөх, сүк). ☉ Изо всех сил, с трудом (поднять что-л. тяжёлое)
Оҕонньордоро тыатааҕы иһин барытын бииргэ холбоон, кырбастаан солуурга симэн, оллооҥҥо ыадаччы ууран кэбистэ. В. Миронов
Хапсаҕайдаммыт хаһаахтар, энньэлээх сундуук үрдүгэр түһэн, дьиэҕэ ыадаччы көтөҕөн киллэрбиттэрэ. Ойуку
Бэрт сотору, толору симиилээх суумканы ыадаччы сүкпүтүнэн, төннөн тахсар. «ХС»
3. кэпс. Нэһиилэ хамсанар буолуоххар диэри, ырҕаччы (хол., аһаа). ☉ Плотно, до отказа, так, чтобы выперло вперёд (набивать что-л. — напр., живот)
Саадьаҥка ынахпыт күөх оту көлтөччү хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ, биэбэкэлэриэм. Р. Кулаковскай
Титиик таһыгар ыадаччы ыанньыйбыт ынахтар киэһэ ыамнарын кэтэһэннэр, кэбинэн кэрдиргэтэ тураллар. И. Сосин
Күһүҥҥү сир аһыгар ыадаччы тотон хаалбыт мас көтөрдөрө көппөттөр. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Бэйэҕин кытта тугу эмэ ылан бар (тутан, кыбынан, көтөҕөн, сүгэн, тиэйэн). ☉ Уходя, уезжая, брать с собой что-л., уносить, увозить
Остуолтан сылабаары сулбу тардан илдьэллэр. Амма Аччыгыйа
Онон Чүөчээски бастакы куртуйаҕын доҕоругар Намыын оҕонньорго илдьэн биэрбитэ. Суорун Омоллоон
Кирилэлээххэ сылдьан муҥханы тиэйэн илдьээриҥ, муҥха онно турар. Күндэ
2. Бэйэҕин кытта батыһыннаран (сиэтэн, үүрэн, аргыстаһыннаран) бар. ☉ Уходя, увести кого-л. за собой, с собой
Аны сүөһүбүн былдьаан ыларыҥ итэҕэс дуо? Ити эмээхсиним баар, ону илдьэ бар. Н. Неустроев
Кинини тутан манна илдьэ иһэннэр биэлэй саллааттара хаатыҥкатын былдьаан ылан бараннар, кээнчэтэ суох этэрбэһи биэрбиттэр. Эрилик Эристиин
Александр Сергееви саһар сиригэр Яков Гурьев илдьэ барда. М. Доҕордуурап
3. Тугу эмэ биир сиртэн атын сиргэ сыҕарыт, тиэрт. ☉ Переместить, поднести что-л. куда-л. «Бу олоххо олоруох кэриэтин...» - Сөдүөччүйэ ырбаахытын сиэҕин хараҕар илпитинэн барда. Амма Аччыгыйа. Илиитин кулгааҕар да илдьэр солото суох. А. Федоров. «Буору бүтүннүү тойотторбут ылаллар,- диэтэ, айаҕар илдьэн эрэр көбүөрдээх лэппиэскэтин тохтотто, - сокуоҥҥа ити хайдаҕый?» М. Доҕордуурап
4. Күүскүнэн-уоххунан сөрөөн бар, ханна эмэ тиэрт (айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Быть унесенным чем-л., унести кого-что-л. (течением, ветром)
Уот сиэбитин, уу илпитин курдук (өс ном.). Дохсуннук сүүрэр уу уоҕурдууну бэрт түргэнник суурайан илдьэр. П. Егоров
Эбэтэ таһырдьаттан киирэн иһэн: «Ычча-у! Киһини илдьэр тыал түспүт», - диэтэ. Багдарыын Сүлбэ
5. Сырыт, олор диэн туохтуурдары кытта ситимнэһэн: бэйэҕин кытта баар гын, бэйэҕиттэн араарбакка сырыт, олор. ☉ В сочетании с глаголами сырыт, олор в значении «иметь при себе; носить, возить с собой; жить вместе»
Бары үөрүүнү-көтүүнү, көҥүл олоҕу бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьаллара тоҕо баҕас үчүгэйэй... А. Софронов
Хаһыат баар... Бу сиэппэр илдьэ сылдьыбыт эбиппин. Амма Аччыгыйа
Бэйэтигэр сөптөөх, илдьэ сылдьар, аналлаах инструмент оҥостуммуппут. Суорун Омоллоон
Онтон туран Екатерина Второй ыраахтааҕы ыҥыртаран ылан дьиэтигэр кэргэн гынан бэрт өр илдьэ олорбут. Эрилик Эристиин
6. көсп. Туохха эмэ сирдээ, салайан тириэрт. ☉ Вести за собой, направлять кого-л.; быть во главе кого-чего-л.
Партияҕа - барҕа махтал, Мэлдьи илин Илдьэн истин! Күннүк Уурастыырап
[Ийэ сирбит] Өссө үүн, чэчирээ үйэлэр тухары, Эн, партия илдьэр суолунан! Күннүк Уурастыырап
тюрк. илт, елт