Якутские буквы:

Якутский → Русский

көмүскэнии

и. д. от көмүскэн =; салгынтан саба түһүүттэн көмүскэнии защита от нападения с воздуха; бэйэни көмүскэнии самозащита.

көмүскэн=

защищаться, беречь себя; ыарыыттан көмүскэн = уберечь себя от болезни; бэйэҕин көмүскэн = защититься; көмүскэнэр өҥ биол. покровительственная окраска.

Якутский → Якутский

көмүскэнии

  1. көмүскэн диэнтэн хай. аата. Бэйэни көмүскэнии. Буруйдааччыттан көмүскэнии. Салгынтан саба түһүүттэн көмүскэнии. — Бу ыалга хоп-сип, дьону одуулааһын дьаата иҥпит. Онтукалара көмүскэнии биир орудиетыгар кубулуйбут. ЧКС ОИиСТ
  2. спорт. Утарылаһааччы атаакалыырыттан көмүскэнэр ньыманы туттуу. Защита
    Үйэлээх сааһыгар сөбүлээн оонньуур «Кукуев сиэртибэтигэр» сөптөөх көмүскэниини булбатаҕа. НСС ОоО
    Нуучча улуу саахыматчыта ырыппыт дебюта билигин «Петров көмүскэниитэ», биитэр «нуучча партията» диэн ааттанар. ПВН СБК

көмүскэн

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһанар миэрэни тутун. Защищаться от кого-чего-л.
Бандьыыттар манна киирдэхтэринэ, биһиги да сэриилэһиэхпитин, көмүскэниэхпитин сөп. Н. Якутскай
Көйүүртэн көмүскэнэн, ытыстарын хаптаҕайынан «тэс» гына сырбатыналлар. Н. Заболоцкай
Үһүс периодка харса суох албастары субурутан очукуо ыллым, киһим олус көмүскэнэн, сэрэттилэр. НЕ ТАО
2. Ыарыыттан харыстан, утарсыс. Беречься, защищаться от болезни
Сэллигинэн ыалдьааччыны кымыһынан эмтээһин түмүгэр ыалдьааччы организмын ыарыыттан көмүскэнэр күүһэ үрдүүр. ЩМФ ККЭБС
3. Буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа. Доказать свою невиновность, правоту, оправдаться
Онтон Семен Романович, иккиһин тыл көрдөөн, бэйэтин көмүскэммитэ. Н. Лугинов
Буруйданааччыларга көмүскэнэр быраап хааччыллар. ССРС К
Көмүскэнэр өҥ — от-мас, сир-дойду дьүһүнүгэр дьүөрэлэһэн, таба көстүбэт буолан, саһан көмүскэнэр өҥ (хол., куобах хаарга дьүөрэлэһэр маҥан өҥө, бочугурас ойуурга таба көстүбэт эриэн өҥө). Защитная окраска. Айылҕаҕа көмүскэнэр өҥнөөх кыыллар, көтөрдөр үгүстэр


Еще переводы:

оборона

оборона (Русский → Якутский)

сущ
көмүскэнии

самозащита

самозащита (Русский → Якутский)

ж. бэйэни көмүскэнии.

самооборона

самооборона (Русский → Якутский)

ж. бэйэни көмүскэнии.

оборона

оборона (Русский → Якутский)

ж. 1. (по гл. оборонять) оборона-лааһын, көмүскээһин; 2. (по гл. обороняться) обороналаныы, көмүскэнии; активная оборона активнай көмүскэнии; 3. (совокупность средств для защиты) оборона; крепить оборону страны дойду оборонатын бөҕөр-гөт.

защита

защита (Русский → Якутский)

ж. 1. (по гл. защитить) кемүскээ-һин; защита мира эйэни көмүскээһин; 2. (по гл. защититься) көмүскэнии; в защиту себя бэйэ көмүскэниитигэр, бэйэни көмүскэнэн; 3. (то, что защищает) көмүскэл; противотанковая защита танканы утары көмүскэл; 4. юр. көмүскээччи; возражения защиты көмүскээччи утарыылара; 5. собир. спорт, көмүскээччилэр; прекрасная игра защиты көмүскээччилэр бэртээхэй оонньуулара; # взять под свою защиту көмүскэлгэр ыл, көмүскээ.

ыктарыылаах

ыктарыылаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Ыарахан, ыгыллыылаах (балаһыанньа, хол., саахымакка); бириэмэ тиийбэт, ыгым (кэм). Трудный, напряжённый, стеснённый (о ситуации, положении — напр., в шахматах)
[Түүлгэ] ким эрэ банаан сиирэ — үлэҕэ ыктарыылаах кэмҥэ чугас киһи өйүүрүгэр. БРИ ТТ
Хараларга ыктарыылаах оонньууну биэрэр Филидор көмүскэниитэ билигин сэдэхтик туттуллар. В. Панова (тылб.)

обороняться

обороняться (Русский → Якутский)

несов. обороналан, көмүскэн.

защититься

защититься (Русский → Якутский)

сов. көмүскэн, хаххалан.

баарай

баарай (Якутский → Якутский)

эб.
1. Наһаа күүркэтиилээх ыйытыы көмөтүнэн этиллэр хайааһыны (буоларын-буолбатын утары өттүнэн) бигэргэтиини көрдөрөр. Употребляясь в конструкции риторического вопроса, выражает утверждение противоположного (отрицательного или положительного) смысла названного действия
Миигин ким таптаабыта баарай? Күндэ. Киһиаймах олоҕун былаһыгар үлэһит дьон хаһан дэлэй аска-таҥаска олорбуттара баарай? А. Федоров. Сүрэх барахсан хаһан сымыйалаабыта, хаһан алҕаһаабыта баарай? С. Федоров
Ыйытар дэгэтин сүтэрэн, ордук ылыннарыылаах дэгэттэнэр. Может употребляться и не в вопросительной конструкции, приобретая оттенок убедительности
«Ону ким көрөн турбута баарай», – диэтэ киһим бөрүкү кыһаллыбатах намыын куолаһынан. Софр. Данилов
Урукку кэмҥэ соҕотох булчут сордоох хайаан ити курдук тэрийиэ, оҥоруо баарай. Н. Якутскай
Ону ким билиэ баарай. Н. Заболоцкай
Кини тугу-тугу оҥорботоҕо баарай. Г. Колесов
Күүһүрдэр интонацияланан ордук иэйиилээх дэгэттэнэр. С восклицательной интонацией приобретает более яркий эмоциональный оттенок
Хаһан биһиги атыттары сирбэккэ эрэ кими хайҕаабыппыт баарай! Амма Аччыгыйа
Оо, кыыс оҕо килбик-кэмчиэ муҥутаан, уолу таптыырын-сөбүлүүрүн хаһан билиммитэ баарай! Н. Якутскай
Сир ийэ барахсантан хайа эгэлгэ, минньигэс быйаҥы киһи сатаан ылан туһамматаҕа баарай! Суорун Омоллоон
Сорох этиилэргэ алы гыныы, көмүскэнии дэгэттэнэр. В отдельных контекстах приобретает оттенок смягчения, оправдания
Туох айдаанай, үүт сиргэ тохтубута баарай, торбос аһаатаҕа дии. С. Ефремов
Күүппүт киһитэ суоҕун хайыахпыт баарай. А. Сыромятникова
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта туттуллан, саҥарааччы иэйии дэгэттээх баҕарыытын көрдөрөр. Употребляясь с глаголами будущего времени, выражает желание говорящего с эмоциональным оттенком
Оо, кимнээх буоламмын, тыыннаах ордон, Сахам сиригэр тиийиэм баарай! Амма Аччыгыйа
Алтан түөстээх Далбарайдарын кытта хаамсан, Көрүлүөм-көччүйүөм, Көҥүлбүнэн тыыныам баарай! С. Зверев
3. Саҥарааччы абаланыытын, муҥатыйыытын көрдөрөр. Выражает сетование, негодование говорящего
Буос бээгэй, эйигиттэн туох иэстэһиэ баарай! Амма Аччыгыйа
Көстүбэт уолун Тумсун тууһун Туох истиэ баарай?!! Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай?!! П. Ойуунускай
Муҥнаах оҕо төрөөн Муҥнаан эрэҕин ээ, тугу этиэм баарай! Н. Неустроев

хардары

хардары (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. 1. Сөп түбэспэккэ, хос хатталаһар, хоһулаһа барар гына (хол., туох эмэ бэйэ-бэйэтигэр тиксиитин этэргэ). Так, чтобы концы или края чего-л. не примкнули друг к другу, а наложились друг на друга, смещаясь
Ыаҕайа эркинэ буолар туоһу киэпкэ эргитэ тутан көрдөххө уһуктара хардары барар буолуохтаах. ГПП ТО
Ыксаан, суолу туораан иһэн самасыбаалга киирэн биэртим. Онно тааһым уҥуоҕа түөрт сиринэн тостубут, хардары барбыт. ОҮҮА
2. Утары, утары хайысхаттан. Навстречу кому-л.
Ананий дьонун бырастыылаһан атаарда. Хардары суотчут киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сеня тахсарын кытта хардары быыһык саҕынньахтаах икки киһи киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
3. Аһары, куоһары. Превосходя (чей-л. результат)
Онус кылааһы бүтэрбит Аня Протопопова ити сайын хас биирдии ынаҕыттан 1500 киилэ үүтү ыан бастыҥ ыанньыксыттары хардары түспүтэ. Үлэ үө. Мустарааччы …… оҕустарааччылары хардары анньан ситэн иһэрин сөбүлүүр. Ходуһа х.
4. көсп. Кимиэхэ эмэ хоруйдаһан, эппиэттэһэн. Отвечая, в ответ кому-л. (на вопрос, на реплики)
«Төбөҕүн бэйэҕин кытта илдьэ сылдьаҕын дуо?» — диэн хардары ыйытааччы. М. Доҕордуурап
«Бэйи эрэ, доҕоор, ол туох бырааһынньыга буолла?» — Харыйаан хардары ыйыта тоһуйда. А. Бродников
«Улахан туох да сонун суох. Эһиги бу куоракка айаннаахтаан иһэҕит дуу?» — эһэм хардары ыйытар. С. Маисов
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ иэс ситиһэн, боруостаһан; кимиэхэ-туохха эмэ утарылаһан. В ответ кому-л. на что-л.; навстречу кому-чему-л., против кого-чего-л. (выступить)
Дыгдалан уола хайыһарын уһулан ылан, хардары далайан [Дьөгүөссэни] хаптаччы охсон түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Сиидэрэп иккиһин охсон эрдэҕинэ, Малыыкаан хардары сырбатта. Күндэ
Өстөөх күүһэ өһүллүбүтэ. Сэбиэскэй сэриилэр хардары кимэн киирбиттэрэ. ЭБЭДьА
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ утары хайысхалаах, ураты дьайыыны оҥорор. Встречный, взаимный
Фашистар хардары атаакаттан өмүттэн, аанньа ытыаласпакка, тыаҕа куоттулар. Д. Кустуров
Харалар хардары кимиини оҥороллор, ити үгүс түбэлтэҕэ көмүскэнии үчүгэй ньымата буолар. КА СОоО II-III
Ол кэннэ «Дьоҕус уонна орто урбааны өйүүр мэхэньиисим: мониторинг, хардары сибээс» диэн диспут ыытылынна. «Кыым»
Күлүгүн быһа (хардары) хаам- пат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
Бочуона саҥас тугу да көрбөт курдук буолан хаалла. Хобороос туһунан да истэрэ киниэхэ кытаанах. Ол баҕайы хара күлүгүн хардары хаампыты көрбөтөҕө. А. Сыромятникова. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) хардары барар — киһи илистэр, сылайар, сылааргыыр (үлэтэ). Изнемогать, ног под собой не чуять (от усталости)
[Макаар оҕонньор:] Хотуммут аах бурдуктарын тардабын диэн уҥуоҕум хардары баран, сытан сынньанным. А. Софронов
[Быһыт тутуутун туһунан] «Маһын үлэтэ диэн ырыа буоллаҕа дии, — диэтэ Лука — Буорун үлэтэ, киһи сүһүөҕэ хардары барар, ыар үлэ буолуо». М. Доҕордуурап
Ходуһаттан атыыр үөрүн үүрэн сырсарыгар аҕылаабытын, уҥуоҕа хардары барбытын аһараары оҕонньор халдьаайы анныгар охтубут маска олордо. КН ПБ. Хардары бар — дьүдьэй, ыр, иин-хат (хол., ыарытыйан биитэр күүстээх үлэттэн). Вянуть, чахнуть, хиреть (напр., от болезни или от непосильного труда)
Биир үксүн онон да [аалларан ыалдьан] хардары бардым. М. Доҕордуурап. Хардары уун — иэс төлөс, боруостас. Ответить чем-л., отплатить
Үөрэхтээх өйө эбиллэн Билиитэ да кэҥээтэр, Харчыта да элбээтэр, Хааччынара холоон ини. Хардары уунара эбэтэр Хатаҕалыыра суох ээ кини. С. Тимофеев