прил. салгынтан түһүүнү утары, салгынтан сэриилээһинтэн көмүскэнэр; противовоздушная оборона салгынтан түһүүнү утары оборона.

сов. что 1. алдьат, тоҕо кет; взломать закрытую дверь хатыылаах ааны алдьат; 2. воен. үрэй, үлтүрүт; взломать оборону противника естеех оборонатын үрэй.

чинчий диэнтэн холб. туһ. Оборонаҕа сытыы кэмигэр икки сэриилэһэр өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин санааларын уонна күүстэрин ордук актыыбынайдык билгэлэһэллэр, чинчийсэллэр. С. Никифоров
Кини чинчийсибит, үөрэтиспит сирдэрэ ити эрэ буолбатахтар, өссө элбэхтэр. «ХС»

м. 1. (на верёвке и т. п.) уктаа, түмүк, баайыы; распутывать узел түмүгү сүөр; 2. (место скрещения, сосредоточения чего-л.) түмүк, киин; железнодорожный узел тимир суол түмүгэ; узел обороны оборона түмүгэ; узел связи сибээс түмүгэ; 3. (свёрток) суу; связать вещи в узел маллары суулуу баай.

туохт. Тугу эмэ ордук бөҕөтүтэн оҥоһун эбэтэр тугунан эмэ санааҕын күүһүрт. ☉ Укреплять что-л. для своего пользования, обороны или подбадривать себя в чем-л.. Сүгэҥ угун бөҕөргөтүн
□ Өстөөх хас да ый устата бөҕөргөтүнэн сыппыт буолан, көннөрү разведканан кини күүһүн, оборонатын систематын билэр улаханнык уустугурбута. ССС
Бу сырыыга баҕас куоттарбатахха сатанар диэн Ньукуу санаатын бөҕөргөтүнэр. И. Федосеев

м. 1. (предельная линия, конец) кытыы, кырыы, уһук; край одежды таҥас кытыыта, таҥас тэллэҕэ; край стола остуол кытыыта; передний край обороны воен. оборона инники уһуга; на самом краю саамай кытыыга; . налить стакан до краёв ыстакааҥҥа ыы-бычча-ры кут; литься через край 1) таһынан бар, таһымнаа; 2) перен. таһымнаа, муҥутаа, өрөгөйдөө; 2. (страна, местность) кыраай дойду; родной край төрөөбүт кыраай; 3. (административная единица) кыраай; Дальневосточный край Дальневосточнай кыраай; # сидеть с краю кытыыга олор; из края в край сири--дойдуну тилийэ;конца-краю нет уһуга-улаҕа-та биллибэт; на краю гибели өлөр уһукка; на краю света сир улаҕатыгар; хватить через край разг. наһаалаа, алыстаа.

аат.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһааһын, харыстааһын. ☉ Оборона, защита, ограждение от когочего-л. үйэ саҕаланыытыгар импиэрийэ, атын дойдулары сэриилээн ылартан аккаастанан, бэйэтин сүүнэ киэҥ сирдэрин көмүскээһиҥҥэ киирэргэ күһэллибитэ. КФП БАаДИ
Тыа хаһаайыстыбатын культураларын үүнээйитин буортулааччылартан уонна ыарыыттан көмүскээһин көдьүүстээх дьаһалларын ырытан оҥоруу аан дойду үрдүнэн суолталаах дьоһуннаах проблема буолар. ЭБТ
2. суут-сок. Буруйданааччыны көмүскээн этии. ☉ Отстаивание, защита в суде интересов обвиняемого. Буруйданааччыны көмүскээһин икки чаас устата барда
3. Туох эмэ саҥаны оҥорон, суруйан дьон дьүүлүгэр туруоран, сөптөөҕөр, табатыгар итэҕэтии. ☉ Защита (напр., диссертации, проекта)
Дуоктарыскай диссертация көмүскээһинэ ситиһиилээхтик барда. — Үлэ, наукаҕа саҥаны биэрбэтин быһыытынан, ону көмүскээһиҥҥэ киллэрэриттэн аккаастанарын биллэрбитэ. В. Яковлев

несов. 1. тур; стоять у окна түннүк аттыгар тур; 2. (выполнять работу и т. п.) тур; стоять в карауле харабылга тур; стоять в обороне оборонаҕа тур; 3. за кого-что, перен. (отстаивать кого-что-л.) тур; стоять за народ норуот ипин тур; стоять за мир эйэ ипин тур; 4. (располагаться) тохтоо, тохтоон олор; стоять лагерем лааҕырынан тохтоон олор; 5. (помещаться где-л. в вертикальном положении) тур; цветы стоят в вазе сибэккилэр вазаҕа тураллар; 6. (быть, находиться, располагаться) тур; дом стоял на берегу дьиэ кытылга турара; 7. перен. (иметься в уме, в памяти) баар буол; 8. перен. (занимать какое-л. место) тур; на первом плане у меня стоит учёба миэхэ үөрэҕим маҥнайгы миэстэҕэ турар; 9. на чём (быть установленным, отмеченным) тур, уурулун, баттан; на бумаге стоит печать кумааҕыга бэчээт баттаммыт; 10. (держаться, иметься) тур, буолан тур; стоит жара куйаас буолан турар; стояло лето сайын турбута; 11. (не действовать) тур, тохтоо; часы стоят чаһы тохтообут; 12. стой!, стойте! повел, тохтоо!, тохтооҥ!; # стоять на карте (или на кону) улахан кутталга тур (улахан кутталлаах балаһыанньаҕа киир); стоять на реальной (или твёрдой) почве бэйэҥ дьыалаҕар эрэллээх буол; стоять у власти государствоны салай, салалтаҕа олор; стоять у ворот субу кэл, ыган кэл.

туохт.
1. Кими, тугу эмэ сэргэ тутан майгыннаһар эбэтэр уратылаһар өрүттэрин быһаар; туохтары эмэ бэрэбиэркэлээн тэҥнэрин, уратыларын бул. ☉ Устанавливать черты сходства или различия, сравнивать, сопоставлять когочто-л.; сопоставлять одно с другим для проверки, сличать, сверять
Мунньахпыт итинтэн сылтаан уруккуну билиҥҥи сайдыыга тэҥнээн көрөн бэртээхэй кэпсэтиинэн түмүктэммитэ. Н. Лугинов
Өрүс уҥуор баар өстөөх оборонатын бүнүөкүлүнэн, стереотрубанан көрөкөрө, хаартаҕа тэҥниибит. Т. Сметанин
Үөрэнээччи уруокка көхтөөхтүк кыттан, ыйытан, мөккүһэн, дакаастаан, тэҥнээн, сөптөөх түмүккэ бэйэтэ тиийэ үөрэнэр. КИИ МКТТҮө
2. Тугу эмэ атын тугу эмэ кытта тэҥ буоларын курдук оҥор; кими, тугу эмэ туохха эмэ холоо, майгыннат. ☉ Сделать что-л. равным, одинаковым с чем-л., уравнивать в чём-л.; образно уподоблять, сравнивать кого-что-л. с чем-л.
Кыыс оҕону …… ханнык баҕарар омук күҥҥэ тэҥниир, сибэккигэ, кубаҕа, кыталыкка, күөрэгэйгэ холоон хоһуйар. Суорун Омоллоон
Киһини күндү тааска эбэтэр өстүөкүлэҕэ тэҥниир түктэри. Н. Лугинов
Ыстыыкка тэҥниирбит ырыаны Сэриилээх, буурҕалаах ыар дьылга... Баал Хабырыыс
[Настаа:] Аан бастаан дьахтар быраабын тэҥниэххэ, дьахтары үөрэтиэххэ. «ХС»
Ыйааһыны тэҥнииргэ ыйааһын атын чааскытыгар кыра киирэлэри уурарга тиийиллэр. ПАВ Ф-6
3. Тугу эмэ көннөрөн, дэхсилээн тэҥ ньуурдаах гына оҥор. ☉ Делать ровным, выравнивать, сглаживать что-л. Охсуох иннинэ хотууру, кылаанын тэҥнээри, хататтыыр ордук. ПАЕ ОСС
Оҥхойо, дьаамата суох буолар гына сири тэҥнээн бэриллиэхтээх. ЧМА МУХСҮү
♦ Атаҕын тэҥнээ көр атах
Бандьыыттары бэйэлэрин атахтарын тэҥниэххэ. Атаҕын тэҥнээбит көр атах. Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон
Киһитэ күнүскэ тиийбэккэ атаҕын тэҥнээбит. Далан. Сири кытта тэҥнээбит калька. — тугу эмэ туох да хаалбат гына имири эс, урусхаллаа, суох оҥор. ☉ Сровнять что-л. с землёй
Аҕал миэхэ тааҥката — Аҕал ыстаал хахайда — Сидьиҥ ньиэмэс кириэппэһин Сири кытта тэҥниэхпин! Күннүк Уурастыырап
[Римляннар] Коринф куораты урусхаллаан сири кытта тэҥнээбиттэрэ. КФП БАаДИ
◊ Тэҥнээн көрүү көр көрүү
Үгэҕэ тэҥнээн көрүү, кэпсэтии, сүөргү майгы, көр-күлүү үгүс буолааччы. ВГМ НСПТ

несов. 1. кого-что, прям., перен. тут; держать ребёнка на руках оҕону илиигэр тут; держать за руку илиититтэн тут, илиититтэн тутан тур; держи!, держите! тут!, тутуҥ!; высоко держать знамя ленинизма ленинизм знамятын үрдүктүк тут; 2. что (служить опорой) тут, уй, хаай; плотина держит воду быһыт ууну тутар; лёд держал его муус кинини уйбута; 3. кого тут, хаай; держать под арестом хаайыыга тут; 4. что (помещать, хранить) тут, уур; держать продукты в холодном месте аһы тымныы сиргэ тут; 5. кого--что, разг. (предоставлять за плату помещение) тут, олорт; держать жильцов куортамнаһан олорооччуларда тут; 6. кого-что (владеть кем-чем-л.) тут, иит; держать корову ынахта тут; # держать путь айаннаан ис, баран ис; держать направо (или налево) уҥа (эбэтэр хаҥас) бар; держать оборону воен. көмүскэниини ыыта тур; держать в руках кого-л. кими эмэ илииҥ иһигэр ыл, кытаанахтык тут; держать в повиновении бас бэ-риннэрэн сырыт; держать экзамен экзаменна туттар; держать корректуру корректуралаа; держать себя тутун, быһыылан; не уметь держать себя бэйэҕин сатаан туттунума; держать курс мор. хайыс, туһай, тусхаллан; держать речь тылла эт; держать в памяти ейгер тут, өйгөр илдьэ сырыт; держать чью-л. сторону ким эмэ диэки буол; держать в тайне кистэлэҥҥэ тут, кистээн сырыт; держать своё слово тылгар тур; держи карман шире разг. күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ.