м. көмүсчүт, көмүс сууйааччы.

тобул диэнтэн төхт
көрүҥ. Сорукубуой буочуканы тобулталаан туруортаан кэбистилэр. ПЭК СЯЯ
Тоҥ буор түөһүн тобулталаан, Көмүстүүгүт эһиги [көмүсчүттэр]. Эллэй
Уйбаан Дьоруодабыс ардыгар бэйэтэ тупсаҕай ньымалары тобулталыыр. «Кыым»

аат. Наассыйа — Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр төрүт олохтоох норуот. ☉ Китайцы
[Харыалап] көмүсчүт кытайдары уонна кэриэйдэри өлөрөн, халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
Атыыһыт Микииһэ оҕуруктаах өйүгэр охсуллан Хабырылла-Сүөдэркэ кытайдар көмүстэрин халааһыҥҥа кыттар. Эрчимэн

аат., эргэр. Хатырык эркиннээх үүтээн. ☉ Шалаш, сложенный из коры
Уонча сыллааҕыта онно аҕыс киһилээх көмүсчүттэр хатырыгынан оҥостубут хомолхолорун иһигэр тордуйа курдук иһиттэри тобус-толору кыһыл көмүс кутулла сытар эбит. Н. Якутскай

аат. Чох хостооһунугар үлэлиир, чоҕу хостуур киһи. ☉ Специалист в области добычи угля, угольщик
Отчут отун оттоотун, Чохчут чоҕун хостоотун. Күннүк Уурастыырап
Үллэр сирбит үтүө бэрдэ — Көмүсчүттэр, чохчуттар! Үрэх, толоон өргөс күүһэ — Холкуостаахтар, булчуттар! Эллэй

аһый диэнтэн х-ччы аата
Ити курдук тэрийэр эбит буоллар, пааматынньык туруорар буоллар, бары баартыйалаах да дьон бу өлбүт дьону аһыйааччы да дьон, санаалара арыый дьэгдьийиэ этэ. Эрилик Эристиин
Бэрт үгүс көмүсчүт дууһатыгар турбут сиэхсит дииллэрэ, кинини баҕас аһыйар да суох ини, аһыйааччы да баар буоллаҕына. Н. Якутскай

аат., үөхс. Өлөрүөхсүт. ☉ Убийца, душегуб
[Дуугулааһап:] Бэрт үгүс көмүсчүт дууһатыгар турбут сиэхсит дииллэрэ. Н. Якутскай
Бу сиэхситтэр миигин сиэбиккит иһин, эһиги даҕаны түбэһиэххит! Эрилик Эристиин
«Аа, абам, сиэхситтэр, оттон, дьэ, бэйи…», — итиэннэ, быһахтаах илиитин даллатан, бэйэтэ нөрүччү туттан, уолга утары хаамта. Уустаах Избеков

туохт.
1. Кыра уокка оргуйа турар үүттэн, үрүмэтин хастаан мус. ☉ Снимая, собирать молочную плёнку с поверхности кипящего молока
Күндү үөрүү күннэрин, Көһүйэлээх сүөгэйтэн Үрүмэлээн мунньаҥҥын Көһүт, көһүт, көмүһүм! П. Тулааһынап
Ийэтэ оргуйа турар үүтүн үрүмэлиирин кырачаан кыыһа ымсыырбыттыы одуулаан турар. «ХС»
2. көсп. Саамай үчүгэйин, баайын, астааҕын баһан, сомсон ыл. ☉ Брать только самое лучшее, отборное, богатое, снимать сливки (остальную часть оставляя)
Бастыҥ үлэһиттэр халыҥ аармыйаларыттан, бастакы куйуур балыгын курдук, үрүмэлээн эрэ ылбыт үс ааппыт итинниктэр. Г. Нынныров
Көмүсчүттэр, куолутунан үрдүн эрэ үрүмэлээн ылаат, ааһа турбуттара. «ХС»
Кини олоҕор, үлэтигэр туох үчүгэй баарын була сатыы-сатыы үрүмэлээн, сүүмэрдээн кэпсиирэ. А. Островскай (тылб.)

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып

I
туохт.
1. Баайдан-дуоллан (хол., үп-харчы, мал-сал, сүөһү); материальнай өттүнэн кыаҕыр. ☉ Богатеть, обогащаться (напр., деньгами, скотом и др. имуществом); становиться материально крепким
Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
Өҥ дьылларга бар дьоҥҥо бэлэмнэппит отторун-бурдуктарын сут дьылларга баайдар уон төгүл ыарахан сыанаҕа атыылаан, ордук байаллара. Амма Аччыгыйа
Кэнники олус байан аатырбыт кинээскулуба буолбут киһи Баһылай Слободчиков (Чоочо) диэн. МНН
2. көсп. Өссө элбээн, кэҥээн сайдан ис; сайын. ☉ Становиться еще богаче; развиваться дальше
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билии-көрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин. Күннүк Уурастыырап хоһоонун куормата байар
Кини хоһоонун мээрэйин, тэтимин хоһоон ис номоҕор сөп түбэһэр гына оҥорор. Софр. Данилов
ср. тюрк. бай, байу, байы ‘богатеть’
♦ Сыта (кэдирги, сытыйа, туора) бай – сиэри таһынан аһара бай. ☉ Сильно разбогатеть, стать чрезмерно богатым
Оттон Гринштейн кини курдуктар көлөһүннэрин сүүрдэн сыта байар. И. Федосеев
Харытыан Киппирийээнэбис Бадаайап сытыйа байбыта, туора топпута. Л. Попов
Тус бэйэ иннин илимниир, сылааргыыр, сатаан оҕуруктуур, сыта байары толкуйдуур – биһиги дьыалабыт буолбатах. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баай бай кэпс. – элбэх үптэнхарчылан, сүөһүлэн-астан, маллан-саллан. ☉ Богатеть, наживать богатство
Далбарай баай саныыр: аҕа баһын быһа олорон баран мин баайбынан байыах, ааппын ааттатыах суох. И. Данилов
Көмүсчүтү халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
«Оҕом чэ, баран барҕа баайы бай, бар дьону бастаа, аҕа баһын тоһут», – диэн алгыстаах буола турда. Эрилик Эристиин
II
саҥа алл.
1. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное удивление
«Бай, ыалдьыт кэллэ быһыылаах, сыарҕа тыаһа кэллэ», – диэтэ Дьаакып. Эрилик Эристиин
[Күлүк:] Бай, ол Сис Сэмэнэ оҕонньор тоҕо кэллэҕэй. А. Софронов
«Бай, хайа бу кимий? Кооко дуу?» – хараҥаҕа Петенче атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)
2. Дьиибэргээһини, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Бай, бу хайа дьайтан уу халыйан таҕыста?» – диэтэ, Дьэллик олоро түспүтэ, ампаар аһаҕас аанынан уу бөҕө кутан дьалкыһытан ахан эрэр эбит. Н. Заболоцкай
Бай! Ол хантан ылбыт быраапкыный, киһини хаайар? Болот Боотур
[Тимэппий:] Бу дьиэҕэ эн тойон буолбатаххын, бу дьиэ эн дьиэҥ буолбатах. [Онтоон:] Бай! Ким дьиэтэй! Күндэ
3. Астыныыны, дуоһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, довольство
[Егор:] Бай, сыалай бараат дьоно бу тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бай, доҕор, хата, бу бэйэтин күүһүн-кыаҕын чахчы билиммит киһи тыла буолаарай? Софр. Данилов
[Чүөчээски] бу иһэрин Түүлээх Уллуҥах көрдө. Көрөн саҥа аллайда: «Бай, бу байанайы көр эрэ! Бу маҥайкаан, хор, бу сылдьар эбит дии», – диэн баран, саһан ньылбыс гынна. Суорун Омоллоон