I несов. см. сдаться.

1) повиноваться, подчиняться; покоряться; биһиэхэ бас бэрин повинуйся нам; бас бэринэр орган подчинённый орган; 2) сдаваться в плен; билиэнпнгэ бэрин = сдаться в плен.

I сов. I. см. падать 1, 3, 5; 2. (погибнуть) оҕут, өл; пасть в бою сэриигэ өл; 3. (сдаться) суулун, хоттор; город пал куорат суулунна; 4. (быть свергнутым) суулун; царизм пал ыраахтааҕы былааһа сууллу-бута; 5. (в общественном мнении) намтаа; # пасть жертвой сиэртибэ буол; пасть духом санааҕын түһэр.

ж. 1. (доброе отношение) үтүө санаа, аһыныы; из милости үтүө санааттан; сменить гнев на милость кыыһырбыккын аһаран, үтүө санааҕын киллэр; 2. (благодеяние) үтүө оҥоруу; оказать милость үтүөтэ оҥор; 3. уст. разг. (расположение) үтүө санаа, үчүгэй сыһыан; # милости просим! баһаалыста!; сделайте милость 1) (выражение согласия) баһаалыста; 2) (просьба) үтүөтэ оҥор; по чьей-л. милости 1) (благодаря кому-л.) ким эмэ үтүөтүнэн, өҥөтүнэн; 2) (по чьей-л. вине) ким эмэ үтүөтүнэн (буруйунан); сдаться на милость победителя өстөөх илиитигэр бэрин (туох да усулуобуйата су ох бэрин).

даамын биэрдэ - кимиэхэ, туохха эмэ утарылаһар кыаҕа баранан кыайтарбытын билиннэ, бас бэриннэ. ☉ Смирившись с поражением, беспрекословно подчиниться кому-л., стать послушным исполнителем чьей-л. воли. Арай Дыгын инитэ Уһун Ойуун даамын биэрбэккэ сылдьыбытын тутан ылбыттар. Саха сэһ. II
Аанньаҕа [Сылкан оҕонньор] аны сылдьыбатах сырыттын диэн даамын биэрэн эрийиэ дуо? Н. Лугинов
Лоҥхолоох даамын биэрэн түһээни төлүөх буолар. «ЭК»; даамын ыл - хотон, кыайан, баһын бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Заставить кого-л. сдаться, уступить, признать свое поражение
Хараҥа дьай санааҥ Аптаах албаһынан алкыйан, Дааммын ыллаҕыҥ, Чуурбун туттаҕыҥ диэн Хомойо, курутуйа санаама. П. Ядрихинскай
[Өстөөҕү] Үлтү сыспыппыт, даамын ылбыппыт. И. Эртюков
русск. дань 'ясачная подать'

1. послелог, упр. осн. п. словно, подобно, вроде, как, будто; почти как; балык кэриэтэ словно рыба; оонньуу кэриэтэ санаабытым я посчитал (это) за шутку, я счёл это шуткой; ини-бии кэриэтэ олорбуттара они жили как братья; тулаайах кэриэтэ улааппытым я вырос как сирота; тыл кымньыы кэриэтэ погов. молва словно плеть; 2. в роли частицы приблизит, почти; мэлдьи кэриэтэ почти всегда; күүстэринэн кэриэтэ почти насильно; сынньаммакка кэриэтэ үлэлээтим я работал почти без отдыха; күнү быһа кэриэтэ почти целый день; сыллата кэриэтэ почти ежегодно; 3. в роли сравн. союза подобно, словно, будто, как; чем..., лучше; саас саҥа кэлбит тураах кэриэтэ , ырааҕынан сылдьар он держится поодаль, подобно весенней, только что прилетевшей вороне; өстөөххө бэриниэх кэриэтэ , өлбүт ордук лучше умереть, чем сдаться врагу; этэрим кэриэтэ эттэхпинэ, маннык если я подсказал, то значит сказал (за тебя — говорится тому, кто не может отгадать загадку; после этого следует наводящая подсказка); кини сымы-йалыан кэриэтэ , хара тураах маҥхайыа скорее чёрная ворона побелеет, чем он неправду скажет.

I
туохт.
1. Ким эмэ бирикээһин, сорудаҕын мөккүөрэ суох толор; ким эмэ этиититтэн, тылыттан тахсыма, иннигин биэр, сөбүлэс. ☉ Повиниться; подчиняться, покоряться кому-л.
Онон, [Манчаарыны] туохха да бас бэриммэт, тугу да тулуппат, бары сокуону утарар дьиҥнээх ороспуойунан аахпыттар. МНН
Көлөөк, бэриммит дии диэмэҥ — Охпун ыһыкта иликпин. Кыыһаллар, уоста иликтэр Сааскы сарыаллар мин түөспэр. С. Данилов
Ийэ. Төрөппүт ийэ. Күн-күбэй ийэ. Ити тылы иэрийэиэрийэ Ытаан, бу сиргэ түспүппүт Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
2. Бэйэни кыайтарбытынан ааҕан, утарылаһыыны тохтотон, өстөөх дьаһалыгар киир. ☉ Сдаться (в плен)
Фашист кыыл уорааннаах уораҕайа — Берлин куорат бэриннэ. Биһиги Кыһыл Аармыйабытыгар кини, сиргэ тиийэ сүгүрүйэн, сөһүргэстии түстэ. Амма Аччыгыйа
Онуоха Чүөчээски суос-соҕотохто тура эккирээбитэ: «Бэрин!» — диэбитинэн Түүлээх уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон
«Бэринэбин, бэринэбин!» — диир саҥалар иһилиннилэр. С. Васильев
3. Туохха эмэ өйү-санааны, кыһамньыны, олоҕу анаа, уур. ☉ Предаваться (целиком отдаваться чему-л.)
Дьиҥнээхтик өйдүүн-санаалыын бэринэн туран наука интэриэһинэн олоруу, үлэ умсулҕаныгар ылларыы диэни киниттэн билбитэ. Н. Лугинов
Оо, Володя, Володюшка! Ким тэҥнээҕий киниэхэ? Мунчаарбат бэл хаайыыга! Кини курдук идиэйэҕэ, Сүҥкэн-сүдү сорукка Муҥура суох бэриниэххэ! П. Тобуруокап
Петр Гермогенович пианиноҕа олорон, куруутун буоларын курдук, «Ый сонататыттан» саҕалыыра. Кини улаханнык бэринэн туран оонньуура. Ю. Чернов (тылб.)
II
биэр диэнтэн бэй
туһ. [Уолаттар] хас биирдиилэрэ бэйэтигэр: «Оттон мин?», «Мин аналым туохханый?» — диэн баччааҥҥа диэри тоҕо эрэ тумнулла сылдьыбыт боппуруоһу бэриннэ. Н. Лугинов
Онно мин андаҕар бэриммитим Кырдьык кырыыһы ылыммакка, Эдэрим эрэлин сүтэрбиттик Эр санаалаахтык кырдьарга. С. Данилов
Көлөпүнэ мин буор буолан турбуппун көрөн иччилээх хатан үлүгэрдик күлэн алларастаата, өттүккэ бэриннэ, сис туттунна. Н. Заболоцкай

1. сравн. ст. от скорый, скоро; 2. нареч. (вернее, точнее) ордук чахчыта; 3. нареч. (больше) хата, ол кэриэтин; он скорее похож на отца, чем на мать кини ийэтинээҕэр, хата, аҕатыгар маарынныыр; 4. нареч. (лучше) кэриэтэ, хата, ордук түргэнник; он скорее умрёт, чем сдастся кини бэриниэн кэриэтэ өлүөҕэ; # скорее всего ордук чахчыта; скорее всего он уедет из города ордук чахчыта кини куораттан барыа.