прил. көрүдьүөстээх, күллэрэр.

прил. көрдөөх, көрүдьүөстээх; курьёзный случай көрүдьүөстээх түбэлтэ.

прил. разг. (забавный) көрдөөх, киһи күлүөх, көрүдьүөстээх.

прил. көрдөөх, көрүдьүөстээх; забавный случай көрдөөх түбэлтэ.

м. 1. (актёр) комик; 2. перен. разг. (шутник) комик, көрүдьүөстээх киһи.

аат.
1. Хааны, үөһү оҥорууга кыттар уонна бэссэстибэ эккэ-хааҥҥа атастаһыытын дьаһайар киһи эбэтэр хамныыр-харамай ис уоргана. ☉ Печень
Тиэтэйбит [Боотур] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин
Түүн өйө суох балыыһаҕа киирбитим. Тыҥабынан, быарбынан тымныйбытым. Н. Лугинов
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ да, алта хос дапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур
2. көсп. Сыыр, томтор, хайа эниэтин ортото. ☉ Середина, средняя часть склона, пригорка, бугра, горы
Халдьаайы быарыгар Күөх бурдук Күөгэйэ хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Ржев таһыгар сотору-сотору хатыылаах боробулуоха икки-үс хос ииччэҕэр кэтиллэ түһэриҥ. Томтор, сыыр быара — дзот, дот, батарея. Д. Кустуров
Ньургуһуннаах халдьаайы быарыгар сыламныы сытар «Бадык» пиэрмэтигэр бу күннэргэ үлэхамнас күөстүү оргуйар. «ЭК»
тюрк. багыр, баур, боор, пуур
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) — олус күүскэ, элбэхтик күллэ. ☉ Умирать со смеху
Аттыгар олорор биир дьахтар сирэйин Маарыйа эмээхсин арыылаах хоруонан бистэ — дьахталлар өссө быара суох бардылар. Болот Боотур
Иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. М. Попов
Биһиги олус кэрэхсээн истэрбит иһин Рувин Самойлович эһэ туһунан өссө биир түбэлтэни кэпсээн быара суох ыытта. «ХС»
Быар (быарым) быстыар диэри (дылы) күллүм көр быара суох барда. Хата, мин киһибиттэн быарым быстыар дылы күлбүтүм. «Кыым». Быар быһаҕас, тиис тоһоҕос — ыарыһах, куруук ыалдьар киһи. ☉ Человек с плохим здоровьем. Быаргынан сыыл — 1) сиргэ сытан баран сыыл, сиртэн өндөйбөккө эрэ сыыл. ☉ Ползать на животе, по-пластунски
Эмиэ бөрөлөр! Мэччийэ сылдьар туртастарга үөмэн быардарынан сыылан киирэннэр, ыстанан бараннар, халты харбаан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Биһиги алаас саҕатыгар тиийэн бары сыттыбыт уонна быарбытынан сыылан, иннибитигэр баар аппаҕа киирдибит. С. Ефремов
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин; 2) ыараханнык ыалдьан, эчэйэн эбэтэр бааһыран тура сылдьар кыаҕы сүтэр. ☉ Потерять способность ходить из-за тяжелой болезни, травмы или раны
Саамай бастыҥ ыппыт Моойторук, маска атыллан, быарынан сыыллан хаалла. Амма Аччыгыйа
Суох, суох, айаҕа таптарбыт куобахтыы, Мин быарбынан сыылыам суоҕа! И. Гоголев. Быаргын мэнэрит (үрүҥнээ) — бэрт кыратык аһыы түс, өл хап, иҥсэни баттат. ☉ Поесть немного, заморить червячка. Мэ, бу лэппиэскэнэн быаргын мэнэрит. Быаргын тарбаа (тыыт) — 1) олус элбэхтик, көрдөөхтүк күл, быара суох бар. ☉ Смеяться долго, весело, неудержимо, до изнеможения
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»; 2) күлүү гын, элэктээ. ☉ Подшучивать, насмехаться, издеваться над кем-л.
Кинилэр бэйэлээхтэр [баайдар] дьадаҥы оҕонон быардарын тарбаан саатыыллар. Амма Аччыгыйа
«Алдьархайтан ас таһааран, Алыс быаргытын тарбаамаҥ!» — Хаадьылаабыт уолаттарга Хаайтарбакка хардарбыта. Күннүк Уурастыырап
Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай. Быар куустан <олор> — тугу да гыммакка, күн ыаһаҕын ыыт, таах сырыт. ☉ Бить баклуши
Тугу гына биһиги манна, куоракка, быар куустан олоробут? Баартыйа, барабыытылыстыба ыҥырыытын толоруохха, тыаҕа тахсыахха наада. С. Ефремов
Нэдиэлэнэн, ыйынан Дэлэй баран ыһыктынан, Илиилэрбин быар куустан, Сылдьыбытым суохха дылы. Күннүк Уурастыырап
Уолаттарбыт улахан тренердэргэ баралларын тоҕо утарыахпытый? Ол эрээри бэйэбит Сахабыт сиригэр быар куустуо суохтаахпыт. «ЭК». Быарынан олорор — бүөмнүк, соҕотоҕун олорор. ☉ Жить уединенно, замкнуто, без гостей
Биирдэ эмэтэ соҕотохтуу көрсөн, быарбынан олорон, сэһэргэстэрбин, муҥатыстарбын диэн баҕарбытым ыраатта. Амма Аччыгыйа. Быарынан хаалар — туора киһитэ суох, бэйэтэ эрэ буолар, бүөмнүк, бүччүмнүк олорор. ☉ Жить уединенно, отшельником
Дьэ, биһиги быарбытынан буолан хааллыбыт. Н. Түгүнүүрэп. Быарын манньыт — көрдөһөн-ааттаһан, албыннаһан аһыныа да суохтары аһыннар. ☉ Растрогать, заставить кого-л. расчувствоваться, прийти в состояние большого умиления
[Абааһылар] халлаан аргыардаах аартыгын түөрт кырыылаах дэриэспэ тааһынан хаппахтаан кэбиһээри соруннулар, Ону кырдьаҕас ойуун албын тылынан быардарын манньытта. И. Гоголев. Быарын харалыыр — хараны (эти, балыгы) өр сиэбэккэ сылдьан, ахтан баран сиир. ☉ После долгого перерыва с большим удовольствием есть мясную или рыбную пищу
Киэһэ утуйарбытыгар быарбытын харалаан хонуо этибит. Н. Заболоцкай. Уҥмат быардаах — дэбигис сылайбат, тугу эмэ тэтимнээхтик уонна уһуннук (тохтообокко) оҥорор кыахтаах. ☉ Выносливый, способный делать что-л. интенсивно и в течение продолжительного времени. Уҥмат быардаах сүүрүк. Уҥмат быардаах оһуохай таһаарааччы
□ Онно уһун мунньахтар, Уҥмат быардаах араатардар. Күннүк Уурастыырап
◊ Быар кууһун — харыларгын быар туһунан эрийэ-хатыйа тут. ☉ Скрещивать руки на груди (по якутским понятиям, поза независимости, уверенности; букв. сидеть, обнимая себе печень)
Мин харахпар Күрүҥсүйбүт төбөлөөх, намыһах уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин быар куустан лыкыччы туттубутунан, сүр эйэҕэстик көрөн-истэн, бойболлон турар. Амма Аччыгыйа
Биһиги Өлүөскэбитин көрөн баран эһэ быар куустубут. — Эмиэ ол тоҕо? — Эмээхситтэр муодаргыыллар. — Оттон киэптээри. Далан
Эдэр киһи сэргэ таһыгар уот оттон бургучуппута уонна быар куустан, курулай сэргэҕэ өйөнөн туран, сири-дойдуну одуулуур. Л. Попов. Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) — киһи быарын квадраттыы формалаах салаата. ☉ Квадратная доля (печени человека). Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕатын, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур. Хайҕах (таах) хара быар — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар быар уларыйбат, кубулуйбат эпиитэтэ. Сүрүн суолтата: кыраҕа хамнаабат, ньыгыл. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет к слову «печень»
Основное значение: «крепкий, плотный, постоянный». [Манчаары Чоочоҕо:] Эн тойон дьолуо сүрэҕиҥ долгуйдун, Хайҕах хара быарыҥ хамнаатын, харыстаа-быыһаа, Хаххалаа-абыраа! А. Софронов
Харахпынан көрөн хайҕаатым, Хайҕахтаах хара быардыын хамсаатым, Нохтолоох тойон болуо сүрэхтиин Долгуйарга дылы буоллум. П. Ойуунускай. Биирдэ таайа Чакыр Кыпчытыын уус ойуун, ойуун айатыгар ыттаран хара быарынан ыалдьан сытан хаалтын …… быарыттан аҕыс кырыылаах таас үөрбэни ылан үтүөрпүтэ үһү дииллэр. Саха фольк.

I
1. эб. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн утары этэр, сөпсөспөт, аккаастанар хардата. ☉ Употребляется при отрицательном ответе, при выражении несогласия с чем-л., нет
Суох, суох... Дьиэҕэ эрэ киириэм суоҕа... А. Софронов
— Даша, хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбыккын дуу? — Суох, ыалдьыбаппын. М. Доҕордуурап
[Михаил:] Суох, оҕонньор, биһиги төннөрбүт сатаммат. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Үөскэтиллибит -лаах сыһыарыылаах даҕааһын буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму производного прилагательного на -лаах. Тыла суох. Атаҕа суох
□ Сэмэн Бэһиэлэйэп хараҕа суох Сүөдэргэ тугу эрэ сэһэргээн хаҥынайар. Амма Аччыгыйа
Тыала суох, ичигэс, уу-чуумпу киэһэ. Н. Якутскай
Ол туох да сайдыыта суох дьон тугу билээхтиэхтэрин сөбүй? С. Ефремов
Улахан баайа суох, айаҕын эрэ ииттэр сэниэ киһи эбит. МНН
3. сыһ. суолт. Сыһыат сорох формаларын үөскэтэр. ☉ Образует некоторые наречия с отрицательным значением (напр., непрерывно, без вести)
Лоокуут өр саҥата суох олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыал эрэ быыстала суох куугунуур. Н. Заболоцкай
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. Ф. Софронов
4. туохт. суолт.
1. Туохтуур буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму будущего времени глагола
Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Ньургун Боотур
Улахан үөскэ киһи сатаан айанныа суох. Эрилик Эристиин
[Николай:] Көмөтө суох кыайан хаамыа суохпун. С. Ефремов
2. Баар буолбатах, мэлигир (этиигэ кэпсиирэ буолар). ☉ Не имеется, нет в наличии, не существует (в знач. сказуемого)
Тула өттүбүтүгэр туох да тыас-уус суох. Н. Якутскай
Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
Дьиэҕэ биир да эр киһи суох. Күннүк Уурастыырап
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар
Хайа, Маайа, туох айылаахтан быара суох бардыҥ? В. Гаврильева
[Балаатаҕа сытааччылартан] иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай
Иччитэ суоҕунан көрөр көр иччи. Кини иччитэ суоҕунан көрбүт муус чаккырыас харахтара бу кэмҥэ олус сытыытык, оттомноохтук көрүтэлээн ыллылар. П. Филиппов
Сирэйэ-хараҕа суох көр сирэй-харах. Өстөөх сирэйэ-хараҕа суох бүлүмүөт уотун аспыта. «ХС»
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Сы- та да суох көр сыт II. Дьиҥэр, онно промышленность сыта да суох. ПН ДЫ
Уот умуллан эрэр эбит, тула киһи чээччэйбит суола көстөр да, французпут сыта да суох. «ХС». Ты- ла суох барда — тута өллө (булка сыһыаннаан этэргэ). ☉ Падать замертво (о добыче на охоте)
Көрбүтүм — үс куба тыла суох барбыт. Н. Лугинов
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Кэлин уоскуйан баран көрбүтүм: сүүрбэ түөрт анды тыла суох барбыттар. «ХС». Тыла суох ыыт — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарарын тохтот. ☉ Заставить замолчать кого-л., лишить дара речи
Сытыы кыыс биһигини тыла суох ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Кини тугу да саҥарбакка эрэ, аҥаардас хомойо быһыытыйбыт наҕыл мичээринэн биһигини тыла суох ыыталыыр буолара. «ХС»
Үүнэтэһиинэ суох бар көр үүн. Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ ити саҕана үүнэ-тэһиинэ суох барбыт реакционер, манархыыс Тихоновскай преподователинэн үлэлиирэ. «ХС»
Бу барыта А.Н. Островскай ыраахтааҕылаах Россияҕа үүнэ-тэһиинэ суох барбыт бардам баайдары саралыы тардыбытын санатар. «ХС». Хараҕа суох кэпс. — түгэҕэ биллибэт, дириҥ. ☉ Бездонный, глубокий
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
◊ Кэмэ суох — олус, наһаа. ☉ Безмерно, очень много, сильно
— Быйыл төһө куһу сиэтилэр? — Кэмэ суох өлөрдүбүт. Далан
Лоокуут …… Ньургуһуну кытта булка бииргэ сырыттаҕына ол күн сүрэҕэ-быара кэмэ суох үөрэрэ, ол курдук астык буолара, мэктиэтигэр, бултуйара да элбииргэ дылы буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муҥура суох көр муҥур I. Норуот өйө дириҥин, уустук санаата муҥура суоҕун кини бэл саамай кыра, көр курдук айымньыта — таабырын — туоһулуур. Саха фольк. [Дуня:] Миша, доҕоруом, сылдьарыҥ былаһын тухары муҥура суох таптыыр доҕордоохпун диэн өйдүүр буол. С. Ефремов. Суох буол харыс т. — өл. ☉ Умереть, уйти из жизни
Россия гениальнай поэта Некрасов суох буолла. Эллэй
[Сүөкүлэ:] Хайдах да итэҕэйбэппин, Киирик суох буолан хаалбытын... С. Ефремов
Айар идэ кистэлэҥ Аанын чахчы арыйаат, Суоруматык суох буолан, Соһуппута доҕорбут. ПИ КТ. Суох гын харыс т. — өлөр. ☉ Убить, уничтожить
Өстөөхтөр мин оҕобун суох гыммыттара. Амма Аччыгыйа
[Геолог:] Дьэ, онон, Киирик Николаевич, өстөөхтөр ону билэннэр эйигин суох гына сатаабыттар эбит. С. Ефремов
Өлөксөйү итинник түргэнник суох гыныахтара дии санаабат этэ. Ф. Захаров. Суох оҥор — кимитугу эмэ эс, кыдый. ☉ Уничтожать, ликвидировать кого-что-л. 1924 сылтан 1927 сылга диэри …… үөрэҕэ суоҕун суох оҥорбут нэһилиэнньэ ахсаана тоҕус тыһыынча аҕыс сүүс киһи буолбута ыйыллар. Н. Яковлев
Көмүс чыычаахтарбытын сэймэктиир, күн сириттэн суох оҥортуур ньиэмэстэр диэн хайдах сирэйдээх-харахтаах дьоннор үһүлэрий? «ХС»
«Эһиги сарсын ол бөдөҥ халыыбырдаах бүлүмүөтү суох оҥоруҥ», — диэн Процкай бирикээстиир. В. Быков (тылб.)
Үрдэ суох көр үрүт. Үс тыһыынчалаах Розалия Гаврильевна Троева үрдэ суох хайҕанар. КН ТДь
Үрдэ суох үөрүү, онтон эмиэ сирии, атыны, ордугу көрдөөһүн. «ХС»
тюрк. йок, йох, юк, чок, дьок
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн хардатын, утары этиитин, сөбүлэспэтин, аккаастанарын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание, возражение, несогласие, отказ говорящего по поводу высказанных мыслей (нет)
Суох, суох, Микиитээ, сатыы бараҕын. Амма Аччыгыйа
Суох, хаһан да оннук суоҕа. Суорун Омоллоон
Суох, уум кэлиэ суох. Суорун Омоллоон
Суох, баһыыба. «ХС»

прил. 1. театр, комическай, комик; комическая роль комик оруола; 2. (смешной) көрүдьүөстээх, күллэрэр.

хоһуй диэнтэн хай
аата. [Даарыйа эмээхсин] кини туох да ааҕан сиппэт үгүс араас көрүдьүөстээх, уустук хоһуйуулаах, таабырыннаах. Амма Аччыгыйа

байгый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Байгыҥнаабыт киэҥ күөх ыстааннаах киһи, ат мииммит киһи тобугар илиитин уура-уура, туох эрэ көрүдьүөстээҕи кэпсии иһэр. Н. Островскай (тылб.)