баакан (өрүс сүнньүн чэрчитин көрдөрөр эбэтэр устарга кутталлаах туох эмэ мэһэйдэр баалларын сэрэтэр, дьаакырданан баран уу үрдүгэр дагдайан турар, умайар лаампалаах эбэтэр тыаһыыр оҥоһуулаах ыраахтан көстүмтүө бэлиэ.)

даҕ. Сырдык күрэҥ; хагдаҥ; өлбөөркөй. ☉ Светло-бурый; пожелтелый; блеклый
[Кэҕэ] Куударалаах кутуруктаах, Кугдархай түүлээх Купчуллубут быһыылаах. П. Тобуруокап
[Тыһы көҕөн] утары олордоҕуна, хараҥатыҥы кугдархай түөһүн түүтэ, сааскы хагдаҥ окко олус маарынныыр. В. Тарабукин
Хара эбирдэрдээх кугдархай өҥө күөрэгэйи от, бурдук быыһыгар көстүмтүөтэ суох оҥорор. ББЕ З

даҕ. Күл курдук болоорхой. ☉ Серо-бурый, пепельный
Күкээркэй көхсүн дуомунааҕар мөлбөрүйбүт хара кутуруга быдан көстүмтүө эбит. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар кэннибэр туох эрэ кэлэн «пус» гына түһэргэ дылы гыммыта да, …… туох эрэ күкээркэй кэлэн сирэйбэр саба түһэн эрэрэ. Суорун Омоллоон
Күл курдук өлбөөрбүт Күкээркэй дьүһүннээх, Тииҥ кыылбыт мөлбөйбүт Үтүөкэн бэйэлээх. С. Васильев

даҕ. Маһа суох, киэҥ, аһаҕ а с (сир). ☉ Ши р ок и й , о т к р ы т ый (о м е с тности)
Массыыналара бэрт өр айаннаата, мэччэҥ сирдэргэ хаста да тибиигэ батылынна. К. Симонов (тылб.)
Би һиги сирбитин эһиги билэҕит — ыраах тан көстүмтүө мэччэҥ сир. И. Тургенев (тылб.)

ж. 1. (возможность видеть) көстөрө, көстүмтүөтэ; в ясную погоду хорошая видимость ыраас күн көстөрө үчүгэй; 2. (обманчивое впечатление) көстүүтэ, көрөргө кэрэтэ; это только одна видимость ити аҥардас көстүүтэ эрэ; для видимости көстүүтүгэр.

ж. 1. (направление, пространство в каком-л. направлении) өрүт; в сторону леса ойуур өттүгэр; 2. (страна, местность) дойду, сир; родная сторона төрөөбүт сир; 3. (место или направление вправо или влево от кого-чего-л.) өрүт, ойоҕос; посмотреть в сторону ойоҕоскун көр; вытянуть руки в стороны илиилэргин икки өттүгэр уун; 4. (место по краям чего-л.) өрүт; по обеим сторонам дороги суол икки өттүнэн; 5. (бок чего-л.) өрүт, ойоҕос; 6. (место в отдалении от кого-чего-л.) ойоҕос, кытыы; стоять в стороне ойоҕоско тур, туора тур; 7. перен. (положение вне центра событий) ойоҕос, атын сир; держаться в стороне ойоҕоско буол, ойоҕоско сырыт; 8. перен. (посторонний, незаинтересованный взгляд) ойоҕос; со стороны виднее ойоҕостон ордук көстүмтүө; 9. (одна из поверхностей предмета) өрүт; лицевая сторона материи таҥас сирэй өттө; 10. (часть, элемент; свойство чего-л.) өрүт; положительная сторона дела дьыала туһалаах өттө; 11. (противопоставляемые группы) өрут; договаривающиеся стороны дуогабардаһааччы өрүттэр; 12. мат. өрүт; стороны прямоугольника көнө муннук өттүлэрэ; # идти на все четыре стороны ханна да бар (хайдах да буол); моё дело сторона мин кыттар кыһалҕам суох.

1. аат.
2. Туох эмэ атыттартан араарыллыан сөптөөх уратыта, оннук ураты буолар көстүү, предмет. ☉ Знак, метка, отметина
   Ханна да киһи хараҕын хатыах, болҕомтотун ууруох бэлиэ баара көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Иистэнэр массыыналарга анаан оҥорор үс фазалаах двигателлэрэ хаачыстыба Судаарыстыбаннай знагынан бэлиэтэннилэр, бу предприятие бородууксуйатын бочуоттаах биэс муннук бэлиэтин ылбыт отутус көрүҥэ. «Кыым»
3. Туох эмэ баарын эбэтэр суоҕун, көстөн кэлиитин чинчитэ, сибикитэ. ☉ Примета, признак, проявление чего-л.
   Коля өрүтэ сыҥсыйбахтаата. Ити кини кыыһырбытын бэлиэтэ. Софр. Данилов
   Бу, кини санаата уларыйыытын бастакы бэлиэтэ этэ. И. Никифоров
4. Туох эмэ буолан ааспытын сүтэ илик суола-ииһэ, өйдөбүлэ. ☉ Еще заметные, уловимые следы, отпечатки чего-л. [Мэхээс] сүүһүн, иэдэһин мырчыстаҕастара тайҕаҕа олорбут, бултаабыт кэмнэрин бэлиэтэ буолан дириҥник дьурааламмыттар. Н. Заболоцкай
   Түбэҕэ тайах сылдьыбыт бэлиэтэ элбэх. Т. Сметанин
   Чаҕыл Тордоохоп кини [Сардаана] сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
5. даҕ. суолт. Харахха быраҕыллар, биллимтиэ, көстүмтүө. ☉ Заметный, приметный, бросающийся в глаза. Бэлиэ дьүһүн. Бэлиэ ойуу
   □ Уһун синньигэс кубаҕай дьахтар туох да өйгө хатанан хаалар бэлиэ тылы саҥарбат, бэрт үксү саҥарар, күлэр-салар да, утары умнуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Алдан баай көмүһүн аан бастаан булбут М. Тарабукиҥҥа тоҕо ханна эмэ бэлиэ пааматынньык суоҕуй? Суорун Омоллоон
   Ыас хара баттахтаах, ыыс араҕас хааннаах, сып-сытыы харахтаах бэлиэ киһи дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн олорор. И. Гоголев
   ср. тюрк. белге, белги ‘знак’
   ◊ Бэлиэ биэр — илиини, атаҕы хамсатан, хараҕынан имнэнэн кимиэхэ эмэ тугу эмэ биллэр. ☉ Подавать кому-л. какие-л. знаки
   Бары сиэптэрбин дьэҥдьийдилэр уонна землянкаҕа киир диэн илиилэринэн бэлиэ биэрдилэр. Т. Сметанин
   Балашов этэн бүтүүтүгэр, Наполеон эмиэ холтуунун ылан сыҥсырыйда уонна бэлиэ биэрэн, атаҕынан икки төгүл муостаны тиҥилэхтээтэ. Л. Толстой (тылб.)

I
көр сууйулун
Атаҕым аннын көрбүтүм, саамай аччыгыйа биир ый бэтэрээ өттүгэр сууллубатах муоста быһыылаах. Софр. Данилов
Марбаала …… таҥас суулуннаҕына кирэ-хоҕо, бөҕө-сыыһа ордук харахха көстүмтүө диэн куолулаах эбит. Л. Попов. Эн көстүүмүҥ эмиэ сууллан, быаҕа ыйанан турарын көрбүтүм. Н. Семёнов
II
туохт.
1. Турар эбэтэр олорор сиргиттэн, тирэххин сүтэрэн охтон түс. ☉ Падать сверху; валиться с ног. Ээ, утуйа сыттахпына үрдүбэр мас сууллубута. А. Сыромятникова
Болот «өллүм» диэн хаһыытаабытынан сонно турбут сиригэр суулунна. Н. Заболоцкай
△ Аллара түс (сулус туһунан). ☉ Сорвавшись, падать вниз (о звезде)
Сулус сууллара, Хаар ыһыллара, Сайылыкка чыычаах ыллыыра …… Оҕом саҥата буолан, иһилиннэ. Л. Попов
Кини …… элбэхтик сулустар сууллалларын көрбүтэ. Г. Угаров
Сурулуу сууллаллар сулустар, Оҥойо уолаллар далайдар. Айталын
2. Сиҥнэн, көөрөттөн түс. ☉ Обрушиваться, обваливаться
Мин улаханнык куттанным: аны ампаар сууллан киһини баттыа дии санаатым. Н. Неустроев
Уолака эрэ …… суулла турар дьааҥы тааһыгар баттатан өлбүтэ. Суорун Омоллоон
Оһоҕун чанчыктара били өр туран сууллубутун кытта абырахтыы охсубут. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дьаһайар кыаххын, күүскүнуоххун сүтэр, хоттор. ☉ Быть свергнутым, низложенным
Ыраахтааҕы хараҥа олоҕо хайаан да сууллуо. Амма Аччыгыйа
Көрдөһүөм кэриэтин көмүллүүм. Хоҥкуйуом кэриэтин сууллуум. Софр. Данилов
Ыраахтааҕы былааһа, баай-тойот былааһа сууллара чугаһаан турар. М. Доҕордуурап
4. көсп. Күргүөмүнэн, халҕаһанан ханна эмэ бар. ☉ Гурьбой, всем миром идти куда-л. [Тустуу буоларын] истибит дьон эдэрдиин-кырдьаҕастыын бары онно сууллубуттар. Саха сэһ
1977
Нэһилиэк аҥаара сууллан кэллэ. Болот Боотур
Сураҕа, бары бүрүстүүпүнньүктэр куоракка сууллубуттар. Р. Кулаковскай
♦ Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулла өспүт) көр сирэй-харах
«Тугу?» — Максим сирэйэ-хараҕа суулла өһөн нэһиилэ ыйытта. Н. Лугинов
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара сууллубутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла өһөн, киһи эрэ буоллар …… сирибуору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай. Тоҕо сууллан — күргүөмүнэн, халҕаһанан. ☉ Гурьбой, толпой
Сарай таһыгар олорор тойоттор бары аллара биэрэккэ тоҕо сууллан киирдилэр. Эрилик Эристиин
Биирдэ Күндүл бөһүөлэгэр бөртөлүөт тараадыйан кэлбитэ. Бөһүөлэк дьоно бары онно тоҕо сууллан тиийбиттэрэ. И. Федосеев
Бөһүөлэк дьоно биэрэккэ тоҕо сууллан киирбиттэрэ. С. Тумат
ср. туба. дьугул ‘валиться, повалиться’, кирг. жыҕыл ‘сваливаться; упасть; быть повергнутым; быть побеждённым’