прил. (о цвете) күкээркэй; пепельные волосы күкээркэй баттах.

даҕ. Харахха быраҕыллар, көстө сылдьар. ☉ Четко различимый, заметный, приметный
Күкээркэй көхсүн дуомунааҕар мөлбөрүйбүт хара кутуруга быдан көстүмтүө эбит. Амма Аччыгыйа
Торҕоннообут бөрө суола көстүмтүө. М. Доҕордуурап

кэрэ диэнтэн атаах.-аччат. Күп-күөх күкээркэй тииҥнэрим Кэрэкэчээн таҥастарын — Көп түүлэрин кылааннаары Манна кыһын адаҕыйар, Маҥан хаарым сири сабар. С. Данилов

тэлээриҥнээ диэнтэн холб. туһ. [Тэппэй] оҕуруот иһигэр үүммүт сибэккилэргэ тэлээриҥнэһэр лыахтары көрөн, онно ыстаммыта. Далан
Кылбайар остуол дуомугар аһыы үөрэммит күкээркэй чобуо кукаакылар көтөн, түһэн тэлээриҥнэһэллэр. Н. Габышев
[Кырдалларга] сибэккилэр үрдүлэринэн үрүмэччилэр тэлээриҥнэһэллэр. Е. Неймохов

аат. Уу кытыытыгар, от быыһыгар олохсуйар, күкээркэй бороҥ дьүһүннээх, «ааҥк» диэн саҥалаах, кутаннааҕар кыра бадараан көтөрө (түүн сырыылаах, күнүс от быыһыгар киирэн кирийэн хаалар). ☉ Выпь
Сотору күн киирэн, имбалай хараҥа бүрүүкээбитэ, аҥыр хаахтаабыта, өллүргэлээх күлбүтэ. Далан
Ханна эрэ ыраах, аҥыр киһи куйахата күүрэрдик хаабыргыыр. С. Тарасов
тюрк. аҥар, аҥгар

аат., бот. Күкээркэй эминньэхтээх, намыһах эбэтэр оһорбо сирдэргэ үүнэр кылгас уктаах, куһаҕан сыттаах сыыс от. ☉ Ярутка полевая
Малыын саба үүммүт хонуута күкээрэн көстөр.  Малыыны сиэбит ынах үүтэ хабархай амтаннанар. ИИК СУоҮ ҮЫ. Малыын сытын курдук курулҕан курус санаа кини дууһатын ыга аста. И. Тургенев (тылб.)

даҕ.
1. Хаана-сиинэ суох, өлүк курдук олус кубаҕай. ☉ Мертвенно-бледный, совершенно бескровный (обычно о лице очень больного человека)
Айаан Миша диэки кылап гына көрөн кэбистэ, кубархай иэдэһин хамнатан мичээрдээбитэ буолла. Н. Лугинов
Бэрт кубархай хааннаах-сииннэх киһи, оргууй хааман кэлэн, дорооболосто. В. Яковлев
Хойуу пиибэ күүгэнинии Тыҥам уостан, доҕоруом, Ийэм куурбут кириэһинии Кубархайбын буолбат дуо? П. Тулааһынап
2. Күкээркэй кубаҕай; өлбөөркөй маҥан (өҥ). ☉ Тусклый, бледный, белесый; светло-серый (о цвете)
Түүн аайы сандаарарыттан ый салҕан Отууга быраҕыллыбыт тордуйатааҕар кубархай. И. Гоголев
Хоту сир хоодуота үрдүбэр эргийэн Кубархай халлааҥҥа хотой кыыл көтөрө. П. Тулааһынап

туохт. Күкээркэй буолан көһүн; сырдык күрэҥ эбэтэр маҥанныҥы өҥнөн. ☉ Стать пепельным, светло-бурым; стать белесым
Хайалар эниэлэригэр үүммүт тыал эрийбит болбукталара таба саҕынньах түүтүн курдук күкээрэллэр. И. Данилов
Артур Нилович кэбиниэтигэр остуолга умса түһэн олорор, эрдэ кыырыктыйбыт баттаҕа күкээрэр. Л. Попов
Лабыкта бүрүйбүт тыата күкээрэн турар. А. Федоров. Доҕоруом, үүт туман күкээрэн Кус нуолур түүтүнүү тэлгэннэ. Айталын
△ Кууран-хатан дьиҥ өҥҥүн сүтэрэн, саһаран кубарыйан көһүн. ☉ Увядая, засыхая, утратить свой изначальный цвет, обрести бледный желтоватый окрас (о растительности)
Уот кураантан Сыһыы күөх сүмэтэ хагдарыйан күкээрдэ. И. Федосеев
[Күөлгэ] бөлөх үүммүт хомус үрдэ күрэҥсийэ күкээрэр. Ф. Захаров
Өтөххө охсуллубут от күкээрэн тэлгэнэ сытар. «ХС»

I
тыаһы үт. т. Чыычаах саҥатын үтүктүү. ☉ Звукоподражание чириканью птички
Сайыҥҥы чэмэлийэ тыгар күн, …… эккэлии көрсүбүт …… Моойторук, …… «чырып» дии-дии түөрэҥэлии олорор сылгы чыычааҕа — бары кинини кытта бииргэ үөрсүбүт курдук этилэр. Н. Якутскай
[Кеша] мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Сылгы чыычааҕа] «чырып-чырып» дии-дии, үөһэ-аллара ыһыллаҥныы көтөрө. И. Федосеев
II
аат. Чөкчөҥө арааһа: бэрт кыра, хонуу күөрэгэйин саҕа; көхсө күкээркэй, түөһэ ыыс-араҕас, кыната хара; уу үөнүнэн аһылыктанар. ☉ Один из видов куликов: плавунчик круглоносый
— Тоойуом, ити кустар буолбатах. Ити кустар бэриэччиттэрэ — хоҥор чырыптар. И. Левин
Чырып уу отун быыһынан хайа баҕарар устар, кураанах сиргэ таҕыстаҕына, от курдук синньигэс атаҕынан түргэнник сүүрэр. ПН ТОК

туохт.
1. Аалан, хататтаан кылаанын таһаар, сытыылаа (биилээх, уһуктаах туттар сэби). ☉ Точить, заострять (колюще-режущие предметы)
Бэртээхэй быһаҕы Уһуктаан, кылааннаан, Удьурхай уктаан, Ситэрэнхоторон Эйиэхэ оҥордум. Эрчимэн
Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОСС
2. Түүтүн тупсар, кылааннаах гын. ☉ Улучшить качество шерсти (чтобы она стала остистой)
Күндү түүлээх киистэрим, Күп-күөх күкээркэй тииҥнэрим Кэрэчээн таҥастарын — Көп түүлэрин кылааннаары Манна кыһын адаҕыйар. С. Данилов
Кыһыммыт кылбаҥнас кылаанныыр Саарбаны, саһылы, кырсаны. И. Эртюков
3. көсп. Сытыырхат, күүһүрт, тупсаран биэр. ☉ Резче, четче обозначить главное, существенное в чем-л., подчеркнуть, заострить что-л. Кылаассабай сэргэҕи Кылаанныыры модьуйар Уонтан тахса суол пууннаах Уһун уураах ылылынна. Күннүк Уурастыырап
Оо, иэйии, сарыалга дьиэрэйэн, Оҕолуу айааран уһугун. Кынаттыыр бөрүөбэр дьиэрэй эн, Кылааннаа тыл сытыы уһугун! Р. Баҕатаайыскай
Дьоннуун бодоруһан, өйдөөх киһи бэйэтин чувстволарын кылааннаан, өйүн-санаатын өссө сайыннаран биэрээччи. ПБН КДьСО