чыыбыс, көх, көҕүтүү, көҕүлээһин

с. 1. (действие) көҕүтүү, күүрдүү, күһэйии; 2. (желание что-л. сделать) көх, баҕа (санаа); по собственному побуждению бэйэ баҕатынан.

даҕ. Көҕүтүүгэ, абылааһыҥҥа түргэнник кииримтиэ, ылларымтыа. ☉ Легко поддающийся чужому влиянию. Куһаҕаҥҥа куудьуйумтуо

с. 1. (по гл. возбудить 1) күүрдүү, көбүтүү, көҕүтүү; возбуждение деятельности сердца сүрэх үлэтин күүрдүү; 2. ^по гл. возбудиться 2) күүрүү, долгуйуу, көтөҕүллүү; радостное возбуждение үөрүүлээх долгуйуу; 3. физиол. күүрүү; # возбуждение судебного дела суукка дьыала тэрийии.

сыһ. Лаппа, биллэрдик, уруккуга холоотоххо биллэрдик. ☉ Заметно, значительно
Көҕүтүү күүһүнэн, Күргүөмнээх үлэнэн, Былааннар аһары туолаллар, Быданнык аһары бараллар. Күннүк Уурастыырап
Быдан да дайдыттан Былтарыйар күннээх буоллахпына, Быһа көтөн кэлэн, Быһаарыылаахтык, быданнык Бырастыылаһан барыам. А. Софронов
Отраднай олоҕо урукку сыллардааҕар быданнык чуумпурбута. Л. Толстой (тылб.)

I
аат. Кими эмэ туохха эмэ, тугу эмэ оҥорорго кучуйуу, угуйуу, көҕүтүү. ☉ Подстрекательство кого-л. на что-л., к чему-л.
Киирэрим кэллэҕинэ [холкуоска] уккуура да суох киириэм. Суорун Омоллоон
[Балбаара — Старостиҥҥа:] Ити барыта эн уккууруҥ, эн сутууруҥ!.. Л. Габышев
II
уккуур кутаа уот фольк. — күүскэ кутааланан умайар уот. ☉ Ярко пылающий огонь. Уккуур кутаа уот умайан кутааланар

туттул. сыһыан холб. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго ыҥырыыны, көҕүтүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает призыв, побуждение к действию
Микиитэ, чэ ыл, кэпсээ эрэ. Амма Аччыгыйа
— Аны сириҥ итэҕэс буолла дуо? Чэ, ыл эт! — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап

аат.
1. Болҕомто кимиэхэ-туохха эмэ туһуланыыта; болҕомто. ☉ Внимание к кому-чему-л., преимущественная направленность мысли на какой-л. объект, интерес
Киин математическай сурунаалларга кини үлэтин туһунан ыстатыйалар тахсыбыттара. Ону киэҥ научнай эйгэ бэрт улахан интэриэһинэн көрсүбүтэ. Н. Лугинов
Онон улахан интэриэспин суоппарга ууран иһэбин. С. Ефремов
2. Туохха эмэ наадыйыы, кыһалҕа, баҕарыы. ☉ Нужды, потребности, заботы, интерес
Оробуочайдар интэриэстэрин туруулаһан көмүскүүр хаһыакка кубулуйбута. Софр. Данилов
Бэйэ туһа диэн олустуо суохтааххын. Бэйэ уонна уопсастыба интэриэһэ дьүөрэлэниэхтээх. Далан
Нэһилиэктэр эрэпкиэмнэрин састаабыгар, ордук бэрэссэдээтэллэригэр, чахчы кыра дьон интэриэстэрин көмүскүүр дьон буолаайаллар диэн сүүмэрдии туран анаммыта. Эрилик Эристиин
3. Ким эмэ туһата, барыһа. ☉ То, что составляет благо кого-чего-л., служит на пользу кому-чему-л., интерес; выгода
Сэрии ким интэриэһигэр буоларын, кини ис төрүөтүн чахчы дьиҥнээхтик ырытан билбэтэхтэрин да иһин, кыра дьон интэриэһигэр буолбатаҕын ким барыта сабаҕалыыр дьыалата этэ. Эрилик Эристиин
Хайа да уопсастыбаҕа салайыыны производство сириэстибэлэрин бас билээччилэр бэйэлэрин интэриэстэригэр олохтууллар. ЭБТ
Сэбиэскэй дьон бэйэмсэх, тус бэйэлэрин интэриэстэрин эрэ көрөөччү буолбаттар. ПБН КДьСО
4. Туохха эмэ көҕүйүү, дьулуһуу, тугунан эмэ көҕүтүү. ☉ Заинтересованность
Киһи ханныгын да иһин кэлэр кэмтэн хайаан да үчүгэйи эрэ көһүттэҕинэ сатанар. Саатар олоххо интэриэһин сүтэрбэт наадатыгар. Н. Лугинов
Онтон бурдугу үүннэриигэ итинник материальнай интэриэс билиҥҥитэ биирдии мэхэнисээтэргэ да, хаһаайыстыба салалтатыгар да суох. П. Егоров
Итинник [фара уотугар] муна сылдьар барахсаттары [куобахтары] кыдыйаллар ээ. Итиннэ бултуурга туох интэриэс баарый? Р. Кулаковскай
русск. интерес

сыһыан т.
1. Кими эмэ туохха эмэ көҕүтүүнү, күһэйиини эбэтэр баҕа санааны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение, повеление, пожелание и т. п. Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин ээ. Амма Аччыгыйа
— Чэ, этэ тарт! — диэт, ийэтэ сытыы чыпчаххайынан салгыҥҥа быһа биэрэн куус гыннарда. Н. Заболоцкай
— Чэ-чэ, суруйаргын эрэ бил! Акаарытык тыллаһа олорума! — аҕата күөмэйин соното соҕус саҥарда. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы кими, тугу эмэ кытары сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Подчёркивает согласие говорящего с кем-чем-л. [Уолаттар] хаайбыттара бэрдиттэн, Суккун сонноох Суут албын аатыгар эрэ: — Чэ, кэпсиим даҕаны, — диир. Суорун Омоллоон
Чэ-чэ, төлөөмө, хата, сырытыннар, аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
[Бадин:] Чэ сөп, үчүгэй. Эйигин аһаттылар дуо? С. Ефремов
3. Саҥарар саҥа ордук хомоҕой, этигэн буоларын туһугар туттуллар. ☉ Употребляется для придания высказыванию большей силы, выразительности
Чэ, бу үчүгэй… Эдэр киһи арыгыны иһэр, хаартыны оонньуур буолара үчүгэй. Эрилик Эристиин
[Иван Степанович:] Чэ, кэпсээммин салгыыбын. С. Ефремов
ср. тюрк. че ‘ладно; ну’

сов. кого к чему, разг. баҕарт, көҕүт; приохотить к чтению ааҕарга көҕүт.