1 межд. 1. (выражает побуждение) чэ, чэй; ну, скорей! чэ, түргэнник!; ну, перестань! чэ, тохтоо!; 2. (выражает удивление, негодование и пр.) дьэ; ну и молодец! дьэ, маладьыас!

туттул. сыһыан холб. Күүскэ соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает усиленное побуждение (давай-давай)
Ыл-ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ыл-ыл, [тыһаҕаһы] иккис кулгааҕыттан ыл, кэһэйдин! «ХС»

туттул. сыһыан холб. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго ыҥырыыны, көҕүтүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает призыв, побуждение к действию
Микиитэ, чэ ыл, кэпсээ эрэ. Амма Аччыгыйа
— Аны сириҥ итэҕэс буолла дуо? Чэ, ыл эт! — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап

м. 1. (удар) анньыы; толчок е бок ойоҕоско анньыы; 2. перен. (побуждение) үтэйии, үтэйэр күүс; 3. (отталкивающее движение) тэбинии; түөстэн өрө анньыы; толчок при прыжке с разбега сүүрэн кэлэн ыстаныы-га тэбинии; 4. (сотрясение) анньыы, өрүтэ анньыалааһын; подземные толчки сир аннынааҕы өрүтэ анньыалааһын.

прил. в разн. знач. ис, иһинээҕи; внутренние органы человека киһи ис органнара; внутренняя обстановка дома дьиэ ис тэрилэ; внутреннее побуждение ис баҕа, ис көх; внутренний смысл событий событиелар ис номохторо; внутренний мир ис санаа; внутренняя политика ис политика; внутренний распорядок ис бэрээдэк; внутренние болезни ис ыарыылар (ис органнар ыарыылара); внутреннее давление физ. иһинээҕи баттааһын.

с. 1. хамсааһын, сыҕарыйыы; вращательное движение кииҥҥэ эргийэр хамсааһын; движение планет планеталар хамсааһыннара; лежать без движения хамсаабакка сыт; 2. сырыы; трамвайное движение трамвай сырыыта; 3. (внутреннее побуждение) күүрүү, талаһыы; движение сердца сүрэх талаһыыта; движение умов өй-санаа күүрүүтэ; 4. перен. (общественное) хамсааһын; революционное движение революционней хамсааһын.

сыһыан т. Тугу эмэ ыл диэн соруйууну көрдөрөр (ыл, ылын). ☉ Выражает побуждение взять что-л. (на, возьми)
[Дьаакып:] Хата, мэ, бу суругу ааҕан кулу, оҕом тугу суруйар эбит. А. Софронов
Мэ, куобах тириитин. Амма Аччыгыйа. — Оҕолор, хаһыатта ааҕыҥ! Мэйиҥ, бу баар саҥа «Кыым». Баал Хабырыыс
тюрк. мэ, ме, др.-тюрк. ма, бур. маа, тунг.-маньчж. ма

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

1. модальное сл. 1) выражает побуждение, повеление, пожелание и т. п. ну; чэ, ытаама! ну, не плачь!; чэ, эт ну, скажи; чэ туохтан саҕалыыбыт? ну, с чего начнём?; 2) подчёркивает согласие ну, ладно, хорошо; чэ, буоллун даҕаны ну, пусть так; чэ, сөбүлэһэбин ладно, я согласен; 3) употр. для придания высказыванию большей силы, выразительности ну; чэ, миэхэ ол туох буолуой ну, это меня не касается; чэ, хайыай ну, делать нечего; чэ, баҕар, кырдьык да буоллун ну, допустим, это и правда; 2. межд. выражает 1) призыв, побуждение ну, давай; чэ, тарт! давай, тяни; кэпсээ, чэ! рассказывай, ну!; чэ-чэ, тиэтэйиҥ! ну-ну, торопитесь!; ээх, чэ! ну, ладно, хватит!; 2) желание избавиться от кого-чего-л. надоевшего и т. п.: чэ, ээх! да ну тебя!; чэ эрэ! ну-ка! (угроза).

сыһыан т.
1. Эйэҕэс соруйууну, күүскэ көрдөһүүнү бэлиэтиир (бука диэн). ☉ Выражает вежливое побуждение, усиленную просьбу говорящего (пожалуйста)
Баһаалыста олорунан кэбис, сэһэргээ. Г. Угаров
Киир, баһаалыста! «ХС»
Керфил бар, баһаалыста, мин чымадааннарбыттан икки кыратын киллэр эрэ, көрдөһөбүн. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, үгэргиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательно-ироническое отношение говорящего к чему-л.
Баһаалыста, көнөтүнэн кэпсээн абыраа! Д. Очинскай
Ардахтаахха, баһаалыста, Аллан тахсар бадараана. Күннүк Уурастыырап
Үргэн барар өмүрэхтэр, Үлтүркэйдэр – кэбирэхтэр, Ыгыллымаҥ, баһаалыста! «ХС»