прил. көөнньөрөр, көөнньүү; бродильный процесс көөнньүү процеһа.

с. 1. (вина и т. п.) көөнньүү; 2. перен. күүркэйии, айманыы; брожение умок өй-санаа айманыыта.

көр көөнньүү
Сиилэс кыайан тэпсиллибэтэх буолан көөймөстүү тахсыбатах. «ХС»
«Умайбыт» окко көөймөстүү уонна туран эрэ иһиттэн сылыйыы процеһа кыра бугулга буолар, онон түргэнник сойор, ол кэннэ кэлин ыһан куурдуллар. «Кыым»

аат дьөһ. Хайааһын туох эмэ ортоку, түгэх өттүттэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллан, абстрактнай өйдөбүллээх миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает абстрактно-пространственные отношения, употребляясь при обозначении предмета, из центра, глубины которого совершается действие (из)
Быыкаайык хатыҥыр кыысчаан этэ, кини сэриигэ өлүү үөһүттэн Өрүһүйэр күүстээҕин сөҕөрбүт. М. Ефимов
Кыайыы ыһыаҕын күөх түһүлгэтин күргүөмүн үөһүттэн саамал кымыс талыытын, көөнньүү кымыс күндүтүн чорооҥҥо кутан долгуччу уунуоҕун. Т. Сметанин
Күн уота үрдүктэн күлүмнүүр, сандаарар, Күүс үлэ үөһүттэн Геройу таһаарар. И. Эртюков

туохт.
1. Ханнык эмэ убаҕаска эбэтэр туох эмэ хойууга ууну кутан өссө убаҕас гын, убаҕаһы эбэн биэр. ☉ Разбавить, разжидить что-л. Редька симэһинин итии уунан (1 : 1) убатан баран, сойбутун кэннэ тымныыга үлүйбүт киһи этин сотоллор. ЛПМ САЛАК
Гректэр оннооҕор кыһыл арыгыны убатан баран иһэллэрин туһунан суруйаллар. ПАК ЧОС
Кымыстанар биэ үүтүн уунан убаттахха көөнньүү процеһа бытаарар, кымыс уоҕа мөлтүүр. ЩМФ ККЭБС
2. Туох эмэ хойуутук үүммүтүн арыттаах, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи буоларын курдук тоноон, аҕыйатан биэр. ☉ Проредить что-л. (напр., посадки, посевы), удалив лишнее, сделать негустым, редким
Бүрүүкүбэ арассаадата улаата үүннэҕин аайы убата үргүүллэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
Эргэ дэлээнэҕэ дэлэйдик тахсыбыт бэрдьигэстэри, хойуу харыйаны убатар ойуурга бэйэтигэр туһалаах. ПАЕ ЭАБ

1. сайгый 3 диэнтэн дьаһ. туһ. Ардах кэнниттэн Арылхай маҥан күн, Сандаарыччы көрөн, Саймаархай сөрүүн салгыны Сайгытан барар, Синньэ күөх бырааны Сэргэхситэн биэрэр. С. Васильев. Сайаҕас сайыны Сайгыта туойаҕын, Санньыйбыт санааны саймаарда ыллыыгын. «ХС»
   2
   сайгый диэн курдук. Сайылык барахсан мэччирэҥэ нэлээрэн, күөлэ күндээрэн, тыата унааран, салгына сайгытан, эчи, үчүгэйин! П. Аввакумов
   Күндүтүөн сылаас чэй итиитэ Мин хааммар сайгытан киириитэ. В. Башарин
   [Аҕабыыт] Сэлээппэтин устан Кириэстэнэн сайгытар. Н. Некрасов (тылб.)
2. Тугу эмэ ирэн-хорон уһуннук, тахсыылаахтык оҥор. ☉ Делать или исполнять что-л. размеренно, плавно, с чувством, увлечённо
   Бүөтүр Эбэ үрэҕэр от охсон сайгыта турар. П. Аввакумов
   Михаил Прокопьевич бэйэтин Тааттатын оһуохайын этэн сайгыппыта. И. Бочкарёв
   Онтон Туйаарыма аарыйатын Егорова толорон сайгытар. И. Эртюков
   [Дьиэлээх] Аны наҕыл тылынан Аргыый кэпсээн сайгытта, Ис-иһиттэн ылынан Иэйэн-куойан манньытта. А. Бродников
3. поэт. Киһи санаатын манньыт, дуоһут. ☉ Доставлять удовольствие. Эн туойар тойугуҥ кутуллар хоһооно Сайаҕас санааны сааскылыы сайгытар. Күннүк Уурастыырап. Самнан биэрбэт Сахам тустууктара, Саргыбытын кэҥэтэн, Сайаҕас сүрэхпитин Сайгытан иһиҥ. Н. Босиков
   Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри! Т. Сметанин

I
аат. Биэ үүтүттэн көөнньөрүллэн оҥоһуллубут аһыы утах. ☉ Кисломолочный напиток из кобыльего молока, кумыс
Ынахтарын икки буутун сиэн, үс ыаҕас кымыһы иһэн малааһыннаабыттар. Онтон үөрэн Омоҕой оҕонньор күтүөтүн кытта тупсан, көһөн кэлэн бииргэ олоруох буолбут. Н. Неустроев
Биир суол улахан суолталаах, туһалаах, эмп буолар ас — кымыс. ППА БЭССЭ
Сылгы үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс — киһиэхэ күүһүуоҕу эбэр дьоһун утах буолар. Бу саха төрүттэрэ аһаабыт астара, торолуйбут утахтара. «ХС»
◊ Аарахтаах кымыс — ыаммытынан үүтүнэн эбэтэр чөчөгөйүнэн тупсарыллыбыт, аһыыта мүлүрүтүллүбүт кымыс. ☉ Кумыс, приправленный парным молоком или сливками, чтобы понизить кислотность
Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт. Саха нар. ыр. III. Арыылаах кымыс — оргутуллубут арыы кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с топленым маслом
Били кэпсэтэ турдахтарына Маарыйа, икки мээрэй истээх, соҕотох атахтаах чорооҥҥо арыылаах кымыс кутан таһааран, Манчаарыга биэрбит. Саха сэһ. II
Чомпоойоп тутан турар сиэллээх ымыйатын ылан, кини Сэгэйэр ойуун хамыйаҕынан арыылаах кымыһы атыырга ыста. Л. Попов
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Көйөргө (көйүү) кымыс — өр көөнньөрүллүбүт уоҕурбут хатан кымыс. ☉ Подвергнутый длительному брожению, крепкий, перебродивший кумыс с более высоким содержанием углекислоты, вызывающий легкое опьянение
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх-билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уолбат түһүлгэни түһэриэхпит, Көйөргө кымыһы күөрэтиэхпит. С. Васильев
Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс. Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс. И. Эртюков
Күн аайы дьону көрсүһэн Көйүү кымыстан көҕүрэтиэҕиҥ. С. Васильев. Кулун кымыһа — саамай эрдэтээҕи кымыс (ыам ыйын бүтүүтүгэр эбэтэр бэс ыйын саҥатыгар оҥоһуллар, кыра ыһыахха иһиллэр). ☉ Самый ранний кумыс, распиваемый на малом Ысыахе в конце мая или в начале июня
Муспут кымыстарын биир сайын кулун кымыһа оҥорон, аймахтарын Омоҕойдооҕу ыҥыран, ыһыах ыһаллар. Саха сэһ. I
Кыдьымахтаах кымыс көр кыдьымах. Кулут уолаттар-кыргыттар кыдьымахтаах кымыһы чорооҥҥо кута-кута аҕалаллар, алтан тэриэлкэлэргэ эти тардаллар. П. Ойуунускай. Кымыс хамсатар — миискэни таҥнары туппут курдук хатыҥ мастан оҥоһуллубут үүттэрдээх, уһун уктаах, үөһэ-аллара тардыалаан кымыһы булкуйар тэрил. ☉ Мутовка с длинной ручкой, сделанная из березы и похожая на перевернутую миску с дырками (используется для взбалтывания кумыса движениями вверх и вниз)
Дьон дьиэҕэ киирэллэригэр Оноҕочоон Чоохоон киирсэн иһэн: «Оо, баай хара Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу», — диир. Суорун Омоллоон. Саамал кымыс — сабыс-саҥа бэлэмнэниллибит аанньа аһыйбатах сылаас сибиэһэй кымыс. ☉ Теплый, свежий, только что приготовленный, слабый кумыс. Саас ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥотторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардаҕа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕас-сайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
«Саамал кымыс үтүөтүн, Саадьаҕайбыт сүөгэйин, Сааллаах сыаны, суораты, Саламааттаах арыыны Иһит ахсын дэлэтиҥ, Иһиҥ, аһааҥ», — диэн этиҥ! Л. Попов
Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри. Т. Сметанин. Сүөгэйдээх кымыс — сүөгэй кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с коровьими сливками
[Бииктэр] сүөгэйдээх кымыһы ойуулаах-мандаардаах чороонтон ыйырбахтаабытынан барда. Л. Попов. Хара кымыс — тугунан да тупсарыллыбатах аһыы кымыс. ☉ Ничем не заправленный кислый кумыс. Хара кымыһы дьадаҥылар иһэллэрэ
тюрк. кымыз
II
даҕ. Кыраны да кымыстаһар, кэччэгэй. ☉ Скупой, жадный, скаредный. Кымыс дьахтар
ср. тюрк. кымы ‘завернуть, подбирать, поджимать’