аат., спорт. Үчүгэйдик кылыйар киһи, кылыйарга идэтийбит киһи. ☉ Спортсмен по прыжкам на одной ноге (национальному виду спорта)
Кырдьан баран кылыыһыт буолбукка дылы (өс ном.). Лаамылар кылыыһыттара Чыкылла …… ууруллубут туоһу кэрийэ хааман сыбдылдьыйа сылдьар. Р. Кулаковскай
Ааттаах быһыйдар, үтүө кылыыһыттар ааттара киэҥ сиринэн тарҕанара. ЧМА ЭТНББ

аат. Охуоскайга сылдьа (айанныы) үөрүйэх киһи. ☉ Тот, кто часто ездил в Охотск
Былыр мин эн саҕа кыра оҕо эрдэхпинэ сайын биирдэ сайылыкпытыгар уонча киһи, лаамыһыттар, хоно кэллилэр. И. Сысолятин
Бу Лаамы айаныгар сылдьар дьон лаамыһыттар диэн ааттаналлара. Ити айаҥҥа дьон эдэрэ, күүстээҕэ, сырыыны кыайар өттө барара. «Чолбон»

туохт. Биир дэхси килэркэй ньуурдан, оннук көһүн (хол., сырдыгы тэйитэн). ☉ Поблёскивать, лосниться ровной гладью (напр., отражая свет)
Биллэрик муннуга чэҥирэн кырыарбыта имик-самык оһох уота умайдаҕына маҥхайан, ньалҕаарыйа килбэчийэн көстөр. А. Софронов
Бадараан ньалҕаарыйа хараарар. Н. Габышев
Сынньанан, аһаан түүтэ-өҥө ньалҕаарыйбыт аттара эмиэ ындыы көтөҕүүтүгэр Лаамыга барда. «ХС». Тэҥн. ньалҕарый

сыбдый диэнтэн арыт
көстүү. Кыыс, кыбыстыбыт курдук, түргэнник, чэпчэкитик хааман сыбдылдьыйан тиийэн, тирии бүрүөһүннээх, быа тардардаах лип курдук ыарахан халҕаны арыйа тарта. Болот Боотур
[Бэдэр] оргууй үөмэн кэлэн тиити сытырҕалаабыта, өрүтэ уунаҕалаабыта, тииккэ ыттабын дуу, ыттыбаппын дуу диэн мунаарбыттыы, төттөрү-таары сыбдылдьыйбыта. Далан
Лаамылар кылыыһыттара Чыкылла (сутуруо эрэ ыстааннаах) ууруллубут туоһу кэрийэ хааман сыбдылдьыйа сылдьар. Р. Кулаковскай

көр симиэбийэ
[Уобалас салайааччылара] Дьокуускайтан Лаамыга кыһын сылдьар айан суолун солуур, оҥорор үлэни, ол суол уһунустатын тухары көлө сиир отун бэлэмниири, сибиэбийэлэри, олорор дьиэлэри тутары эмиэ сахаларга сүктэрбиттэрэ. Багдарыын Сүлбэ
[Нуучча дьоно] сахалар элбэхтик Бүлүү өрүс уҥа биэрэгинэн олохсуйбуттарын иһин билиҥҥи Куорамыкы таһынан сибиэбийэлэрин олохтообуттар. Онон, дьиҥэр, Үөһээ Бүлүү сибиэбийэтэ диэн ааттанан 1634 сыллаахха олохтоммут. «Кыым»
[Муоранан устааччылар] дьолго, …… юкагирдар биистэрин булбуттара. Ол биистэр, хаһаахтары ириэрэн, аһатан-сиэтэн баран, дьаһаах хомуйааччылар сибиэбийэлэригэр сирдээбиттэрэ. «ХС»

дьүһ. туохт. Кэтит сирэйдээх буолан көһүн. ☉ Быть, казаться широким, плоским, полным (о л и ц е)
Маатыскам барахсан, малтайан олорор. П. Ойуунускай
Балай эмэ өр хаптаһынынан быыһаммыт хос иһигэр тэбэнэр-сахсынар тыас иһиллэн баран, Саабыһына малтайан тахсан кэллэ, Дьэбдьиэни көрөөт, мичээрдээбитэ буолла. Болот Боотур
Аркадий учуонай таайа тупсубут, өссө малтайбыт, — араас чы мадааннаах, буобура саҕалаах сонноох, — су бу кии р э н к э л лэ. Н. Габышев
Лаамы ойууна малтайбыт кып-кыһыл сирэйдээх, арбайбыт уһун баттахтаах, тойтоҥноон хаамар киһи этэ. «ХС»
ср. кирг. малта ‘грузно двигаться, хлюпая, шлёпая’

1. аат., поэт. Туох эмэ олус дэлэгэйэ, бараммакка куруук алла турара (үрүҥ аһы этэргэ). ☉ Обилие чего-л., изобилие (обычно о молочных продуктах)
   Аллаах аты Атах тардарынан Араҕас арыы Бадарааннаах эбит, Сүүрүк аты сүһүөх быһарынан Сөҥ сүөгэй Сүүдүрүүннээх эбит. Күннүк Уурастыырап
   Биэс ойохтоох, сүөһүтүн үстэ кыйдаабыт, үрүҥ илгэнэн сүүдүрүүннээх баай киһи Аммаҕа Лаамы аҕатын ууһун систээн олорбут. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Наһаа тымныыта суох, сөрүүн (хол., салгын, уу). ☉ Прохладный, дающий прохладу (напр., о воздухе, воде)
   Оҕоломмут дьахтар курдук, Ылааҥы, намыын күннэр. Сарсыардааҥҥы хаһыҥ, силбик, Сүүдүрүүн хараҥа түүннэр. С. Данилов
   Биһиги сыппыппыт эргэ ампаарга, иинтэн сүүдүрүүн салгын аҥылыйара. С. Федотов
   Сүүдүрүүн ууну иһэн Сирэм ситтэ, ача атта, Халлаан халлан дьэҥкэрэн Алаас, үрэх үөрэ сытта. «ХС»
   ср. монг. шүүдэр, п.-монг. сигүдэри ‘роса’

I
аат. Кытархай эбэтэр кыһыллыҥы атахтаах, уһун күөкэгэр араҕас ала моойдоох, көҕөннөөҕөр улахан, кубатааҕар кыра уу көтөрө (дьиэтийиэн эмиэ сөп). ☉ Водоплавающая птица из отряда гусеобразных семейства утиных (может быть одомашненной), гусь
Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олорор үһү (тааб.: ынах эмиийэ, синньэ). Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саарыыллар. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
♦ Хаас харабыла буолла калька. — дьон аһыыр кэмигэр аһаабакка олордо. ☉ соотв. сидеть караульным гусём (говорится о человеке, к-рый, сидя за столом, один не ест, когда все едят)
Хабыыча кулуупка хаас харабыла буолан, түннүгүнэн оройуонтан кэлэр суолу кэтэһэн таҕыста. В. Протодьяконов
◊ Айан хааһа (куһа, көтөрө) көр айан
Арай баччаҕа үчүгэй Арыы кумаҕар хонук хоно Айан хаастарын кэтэһэр. С. Данилов
Кылыкыныы саҥардылар Арай айан хаастара. Баал Хабырыыс
Дыллык хаас — дыллык диэн курдук. Куорат анныгар Хатыыстаах арыыга сааланан, бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Арыт дыллык хаас бокуойа суох кылыгырыыр, хабдьылар араастаан хабыргыыллар. А. Данилов. Иитиэх хаас кэпс. — киһиэхэ үөрүйэх, дьиэ таһыгар иитиллэр хаас. ☉ Домашний гусь
Кубаҕа холобурдаах муус маҥан иитиэх хаастар дэриэбинэттэн хонууга халыйан кылбаһан киирдилэр. Суорун Омоллоон
Иитиэх хаас боруодалара эриэн түөс диэн дьиикэй хаастан үөскээбиттэрэ. ББЕ З. Лаамы хааһа көр лаамы. Бүгүн лаамы хааһыгар түбэстэ. Лыглыйа хаас — лыглыйа диэн курдук. Киниттэн чугас лыглыйа хаастар олороллоро. Оҕолоох хаас ыйа көр оҕолоох. Оҕолоох хаас ыйа саҕаламмыта. Өрүс хааһа көр өрүс. Өрүс хааһа кэлэр кэмэ кэллэ. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) көр таас I. Хаҥынай хааһы ытан ылла. Үөр хаас — үс муннуктуу сэлэлээн көтөн иһэр хаастар. ☉ Гусиная стая
Били киһи тохтоон, эмиэ көмүөл устарын одуулаһа, үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
Үс муннуктуу сэлэлээн үөр хаастар кылыһахтаах куоластарынан кылыгырата ыллаан кылбаҥнаһа туруохтара. «Кыым». Үрүҥ хаас — Саха сирин хотугулуу-илин балаһатыгар кэлэн сааһыыр, сайылыыр, кынатын төбөтүгэр уонна тумсун тулалыыр харалаах, тумса уонна атахтара тэтэркэй кыһыл өҥнөөх үрүҥ дьүһүннээх хаас. ☉ Перелётная птица, проводящая весну и лето на северо-востоке Якутии, белый гусь (концы крыльев и основание клюва чёрные, клюв и лапы розовые)
Ааспыт (уон тохсус) үйэ ортотугар үрүҥ хаас Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Хаас барар ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август, месяц отлёта гусей
Кини хаас барар ыйыгар төрөөбүтэ. Хаас боруута көр боруу. Саха сиригэр боруу арааһа: сирэм боруу, үрүҥ боруу, хаас боруута уо. д. а. үүнэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хаас киирэр (киириитэ) — күһүн хаас соҕуруу көтөн ааһар кэмэ. ☉ Осенний период перелёта гусей на юг
Холобур, күһүн үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах. В. Протодьяконов
Урут хаас киириитинэн дьылы быһаараллара. «ХС». Хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май, месяц прилёта гусей
Кыыһа хаас кэлэр ыйыгар оҕоломмута. Хаас лууга көр луук. Луковицалаах үүнээйигэ оҕуруот лууга, хаас лууга, онтон да атын үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б. Хаас саарар ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июль, месяц гусиной линьки. Хаас саарар ыйын саҥатыгар уот куйаас турбута. Хаас тумус (тумустаах) түөлбэ. — сылгы боллоругун үрүҥэ. ☉ Белый окрас верхней губы у лошади. Сирэйэ атын туох да өҥө суох, мунна үрүҥ буоллаҕына, хаас тумустаах дэнэр. Сылгыһыт с. Хаас тыла — сүү- түк от диэн курдук (көр сүүтүк). Хаас тылын үргээн ылла. Хаас хаамыы- та кэпс. — чохчойон олорон хаамыы. ☉ Ходьба по-гусиному, гусиный шаг
Аармыйаҕа сырыттахпытына сороҕор хаһаарымабыт олбуорун хаас хаамыытынан хаста да эргиттэрэллэрэ. «ХС». Хаас чыычааҕа — сыыр чыычааҕа диэн курдук (көр сыыр II). Хаас чыычааҕа хоту баар буолар. Хара хаас — туундара арҕаа өттүгэр олохсуйар хара дьүһүннээх хоҥор хаас. ☉ Западный тундровый гуменник, отличающийся чёрным окрасом
Хара хаас Саха сирин туундаратыгар көстөөччү. «Кыым». Хаҥалас хаас — эриэн түөстээх кыра лыглыйа. ☉ Гусь с пёстрой грудкой, гусь-пискулька
Хаҥалас хаас диэн баар эбит, ити мунааҕа да, мөккүөрэ да суох. Багдарыын Сүлбэ. Хоҥор хаас — Сибииргэ олохсуйар болоорхойдуҥу бороҥ дьүһүннээх, хара тумсун ортотунан кытархай араҕас дьураалаах, хаастартан ордук бөдөҥнөрө. ☉ Большой сибирский гусь-гуменник (крупная птица буровато-серой окраски, напоминающая серого гуся, с чёрным клювом с оранжевой полоской посередине)
Хоҥор хааһым уһуктубут, Тойон лоокуут туойбут, Алтан далбарай ыллаабыт, Кэрии кэҕэтэ кэпсээбит. С. Зверев
Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. П. Тобуруокап
Хоҥор хаастар үөһэнэн холкутук көтөн ааһаллар, киэҥ сиринэн эргийэ тэлээрэллэр. Н. Павлов
др.-тюрк., тюрк. хаз, кас
II
аат.
1. Харах олоҕун үрдүнэн сурааһынныы үүнэр түү. ☉ Узкая полоска волос над глазной впадиной, бровь
Кини ойоҕо Настааччыйа хопхойуу кэтит хаастарынан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Кини мытыллыбыт төгүрүк сирэйигэр кыараҕас харахтарын хара сурааһын хааһа киэргэтэр. М. Доҕордуурап
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ (хол., сыыр) үрүт кырыыта. ☉ Верхний край, кромка чего-л. (напр., горки)
Былырыын арҕаа кэдээн бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара баһыы от этэ. Болот Боотур
Оһуу-тоһуу көһөҥө суорбалар, оту быһа баттаан баран тиэритэ кэбэн кэбиспиттии, хайа хааһыгар лөглөрүттэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Көрүүй, ол сыыр хааһыттан күн киириитэ ураты кэрэтик көстөөччү. Айысхаана
3. кэпс. Кэбиһиигэ түстүөх иннинэ кытыытынан эргиччи ууруллар от. ☉ Кромка основания верхней части стога, от которой формируется его конусообразная верхушка (түс)
Оту кэбиһэргэр буортуйбут оту төһө кыалларынан ортотугар бырахпаккын, хааска — кытыыга эрэ уураҕын. ПАЕ УуАХО
◊ Үөрэр хаас кэпс., күл-ооннь. — уҥа хаас (киһи үөрэригэр кыһыйар диэн өйдөбүл баар). ☉ Правая бровь (есть примета, что, если чешется правая бровь, то это — к радости)
[Күөх Көппө:] Ол иһин мааҕын үөрэр хааһым кыһыйбыта. Суорун Омоллоон
Көр эрэ, Маайаны, ол иһин да, кэлэн иһэн үөрэр хааһым кыһыйбыта эбээт! Н. Заболоцкай
Биир сарсыарда Уйбаанчык эрдэ уһугунна, тоҕо эрэ үөрэр хааһа кыһыйда. «Чолбон»
Хааста уур — хаастаа II диэн курдук. Хонооһой от кыдамалаан мадьыктаһар, аны икки-үс эргиир хаас уурдаҕына, түстэниитэ саҕаланыа. У. Нуолур
Кылааралаах Сөдүөрэ ыһыллан хаалбыт отторун атырдьахтаан ыла-ыла, хаас ууран, эмиэ тиэйбитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Хас кэрискэ туолла да, аны ортото томтойуор диэри бугул быраҕыллар, онтон эмиэ саҥа хаас ууруллар. С. Маисов
ср. др.-тюрк. хаш ‘край, берег, бровка, граница’, тюрк. каш