ласхай диэнтэн хамс
көстүү. Тиэтэйэ-саарайа ласхарыйан, таһырдьа тахсан, олбуор түгэҕин диэки сүүрдэ. А. Софронов

дьүһ. туохт.
1. Олус толору буолан, бүлтэйэн көһүн; бүлтэччи көр. ☉ Быть, казаться очень полным, выпуклым; быть пучеглазым
Тарпыттар тоҥ хатыыс балыгы, Таас миискэ арыынан быччайар. Эрилик Эристиин
Түгэх дьиэттэн дэлби тиритэн, Бу маччайан, хараҕа быччайан, Харах Сэмэн ласхайан тахсар. Дьуон Дьаҥылы
Кырдьаҕас Бүлүү халааннаан, сиикээн аайынан өрө сүүрдэн, сири-дойдуну бүтүннүүтүн уунан халыппыта. Туох баар күөл, үрэх бүтүннүү быччайбыта. «ХС»
2. кэпс. Оттомо суох туттан мээнэ сырыт, мэниктээ. ☉ Шалить, пошаливать, быть неугомонным
Хайа, быччаҕаар, ханна быччайа сырыттыҥ? Биир ынаххын сиэн кэбистиҥ дуо, түөкүттэргэ илдьэн биэрдиҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Сытыары-сымнаҕас уолга дылы этэ, эчи кыыла турбута, быччайбыта сүрдээх. Болот Боотур
Бу иэдээни! Баҕайы ол быччайа сылдьан, хоолдьугун тосту түстэҕинэ, бар дьон аны биһигини буруйдуу сылдьыахтара. И. Гоголев

дьүһ. туохт. Кэтирээн, үрдээн, аһаҕас буолан көһүн (ким-туох эмэ сүүһүн туһунан этэргэ). ☉ Быть, казаться широким, покатым (о л б е)
Түгэх дьиэттэн дэлби тиритэн, Бу сүүһэ маччайан, х а р а ҕ а б ы ч ч а й а н , Х а р а х С э м э н ласхайан тахсар. Дьуон Дьаҥылы
«Хайа, аатырбыт ыппыт бу сытар д уо? К ы р д ь ы к да, маччайан түһ э н , ү ч үгэй сүүстээх ыт эбит!» — салбаныйбыт киһи Кэрэмэһи одуулаһа-одуулаһа хабыгырыыр. Р. Кулаковскай
Саамай кэнники, аҕа баһылыктара, атыырдара Өҥөй, көҕүлэ икки өттүгэр силэлээн, маҥан туоһахталаах сүүһэ маччайан көһүннэ. В. Протодьяконов
ср. хак. малчай ‘сплющиться, потерять форму (о металлических предметах); стаптываться (об обуви)’

туохт.
1. Токуруйан, өҕүллэн, иҥнэйэн баран төннөн, урукку оннугар түс; төҥкөйөн баран өрө тутун. ☉ Выпрямиться, разогнуться (о чем-л. искривившемся, накренившемся, согнувшемся и т. п.); разогнуть спину
Кини соһуйан, эмискэччи көнө түстэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оҕонньор нүксүгүрэ Эһиэкэйгэ көнөн хаалар. И. Гоголев
Онтон тиитэ иҥиэттэн баран көнөн ылыытыгар сүр баҕайытык хаачыгыраата. Амма Аччыгыйа
2. Оллуруҥ-боллуруҥ сүтэн, дэхси ньуурдан (сир, суол туһунан). ☉ Становиться ровным, выравниваться (о дороге, поверхности земли и т. п.). Бу суол улаханнык көммүт эбит. — Маталах сирэ көммүт, хадьымала кэҥээбит. Саха фольк.
3. көсп. Тупсан, үчүгэй буолан кэл (хол., күн-дьыл). ☉ Проясняться (о погоде), выравниваться, поправляться, улучшаться (о жизни, здоровье и т. п.)
Мантан ылата олох-дьаһах көнүө. А. Бэрияк
Доруобуйам көнөн иһэр. Эрилик Эристиин
Түрмэ эрэсиимэ көммөтөҕө. П. Филиппов
Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө. М. Шолохов (тылб.)
4. көсп. Куһаҕан быһыыгын быраҕан, таба, сөптөөх суолга киир. ☉ Изменяться к лучшему, исправляться, становиться на путь исправления
Бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт миигин, — мин көнүөм. Дьуон Дьаҥылы
Кинилэр [хаайыылаахтар] көнөр суолга турбуттарын туһунан толору дакаастыыр матырыйаала суох эрээри, босхолоон кэбиһэр чахчылара бааллар. «Кыым»
5. көсп. Кыыһырбыккын, киҥнэммиккин аһаран үчүгэй майгылан, көнньүөр. ☉ Отойти, перестать сердиться, успокоиться
Ардыгар кыыһыран, айманан ылар, сороҕор көнөн, күлэн-мичилийэн көстөр. Н. Заболоцкай
Аҕыйах хонугунан Яков улам көнөн, кыһыыта-абата, кэмсиниитэ арыый ааһан, мүлүрүйэн барда. Н. Заболоцкай
6. көсп. Байан, туругуран бар, үптэнастан. ☉ Богатеть, становиться зажиточным, обеспеченным, денежным, улучшать свое материальное положение
Барыстаахтык кэпсэтэн, тайҕаттан лаппа көнөн тахсыбытым. И. Гоголев
Андриан Корнилов саҥардыы көнөн эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
♦ Көммүт саха (саха көнүүтүн көммүт, сахаттан көммүт барахсан) — байбыт, уойбут-топпут, үчүгэй олоххо тиийбит саха. ☉ Разбогатевший, добившийся успеха в жизни якут
Көммүт саха, доҕор. — Саха көнүүтүн көнөн муннун анныгар киҥинэйэн ыллаата. М. Доҕордуурап
Харах Сэмэн ласхайан тахсар, Сарайан, ыараан, киэҥник ахчайан, Сахаттан көммүт да барахсан!.. Дьуон Дьаҥылы. Санаата көммүт — санньыйбыта, кыыһырбыта ааһан, эбэтэр туохтан эмэ дуоһуйан үчүгэй майгыламмыт. ☉ Приходить в доброе расположение духа, приободряться (после угнетенного состояния)
Дьөгүөрдээн санаата көнөн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Сүнньэ көннө — наар төттөрү, утары этэрэ, оҥороро тохтоото, дьон курдук өйдүүр-саныыр, саҥарар, оҥорор буолла. ☉ Перестать упрямиться, встать на правильный путь, перевоспитаться
Киһи сүнньэ көнөрө дөбөҥө итиччэ эбитэ дуу, били урут мунньах аайы сигэйиллэр управляющай аны «Демьян Васильевичтан» атыннык ыҥырыллыбат. А. Данилов
— Мин Ананий этиитин сүрэхпинэн истэн олоробун. Бу сөрү-сөп санаа буолла, — Лука, бытааннык ахсаан ааҕан эрэрдии этэн лобурҕатан истэ. — Лука олус да сүнньэ көммүт. — Ким эрэ тиэхэлээхтик эттэ. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. көн ‘быть согласным’