даҕ. Акаары соҕус. ☉ Глуповатый, дураковатый; тупой
Былыыр-былыр биир оҕонньор уолунаан олорбут. Уола акаарытыҥы, ол эрээри сытыы, хорсун, күүстээх эбит. ҮҮА
Биир кэтит лахса курдук быһыылаах, акаарытыҥы соҕус сирэйдээх уолчаан утары туран кэлэн кыра соҕустук сибис гынна. М. Горькай (тылб.)

малаарый диэн тэн б
тэҥ. көстүү. Түбэлтэтигэр, сарсыарда Илисэбиэтэ хотун ньырылыйан киирэн кэллэ, сытырҕалаан малаарыҥнаата. Болот Боотур
Эттээх төгүрүк сирэйигэр кыра муруннаах, балластыгас уостаах, маадьаҕар сотолоох, намыһах буолан баран эт лахса эдэр киһи күлэн малаарыҥнаата. Р. Кулаковскай

сэксэй диэнтэн субул. көстүү. Көрүдүөргэ Мылахов, эт лахса көрүҥэр холооно суох чэпчэкитик сэксэгэлдьийэн иһэн, Владимир Ниловиһы көрөөт, саҥа аллайа түстэ: «Эҕэрдэ, атас!» Н. Лугинов
[Махсыым оҕонньор] чэм курдук туттан, хааман сэксэгэлдьийэн массыына диэки барар. «ХС»

арый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кыладыапсык, ааҕан ботугураамахтаан баран, синньигэс кинигэтин арыйбахтаан көрдө. А. Софронов
Иванов сүр тиэтэлинэн арыйбахтаан иһэн, утары ууналыы сытар Фокиҥҥа биэрэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кэтит, дагдаҕар сарыннаах эт лахса киһи, халыҥ уопсай тэтэрээт лиистэрин арыйбахтаата, итиэннэ наадалааҕын дьэ булан, саҥарбытынан барда. С. Никифоров

бэдьэй диэнтэн арыт
көстүү. Ахмет кини кэнниттэн, өстөөх хааннаах илиититтэн мүччү туттарбыт үөрүүтүгэр, хааман-сиимэн бэдьэгэлдьийэн истэ. Эрилик Эристиин
«Бэйи, баҕар, Түмэппий, манна буоллаҕа», — оҕонньор тэлгэһэни быһа сүүрэн бэдьэгэлдьийэн тиийэн дьиэҕэ киирдэ. Амма Аччыгыйа
Кини эт лахса бэйэлээх, үрүтүн үөһэ үктэнитэлээн бэдьэгэлдьийбит киһи этэ. Р. Кулаковскай

даҕ. Үөһээ өттө кэтит; улахан, модьу. ☉ Широкий в верхней части; большой, рослый
Халҕан тэлэс гына түһэрин кытары, дагдаҕар таһаалаах киһи тахсан манньарах гына түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
[Тайах] Тэрбэгэр харах, Даллаҕар кулгаах Дыабаҕар атах, Дагдаҕар арҕас. С. Васильев
Кэтит, дагдаҕар сарыннаах, эт лахса киһи саҥарбытынан барда. С. Никифоров

туохт. Аҥаар атаххынан үчүгэйдик тирэммэккэ, иҥнэҥнээн хаамп, доҕолоҥноо. ☉ Припадать на одну ногу, прихрамывать
Ол киһи сүдьүйэн хаамара, Эдэркээн бэйэтэ, Ураты уоттааҕа хараҕа. С. Данилов
[Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ] аҥаар атаҕынан улаханнык сүдьүйэн доҕолоҥнуур этэ. Эрилик Эристиин
Фёдор Иванович …… орто уҥуохтаах, аҥаар атаҕынан улаханнык сүдьүйэн хаамар эт лахса киһи. Н. Босиков

сыһ. Ыга, ыбылы ыла сылдьар гына (кыараҕас ыстааны кэт). ☉ В обтяжку (носить — узкие брюки, штаны)
[Дойдуунускайаны] кыараҕас джинсы ыстааны чыаппаччы кэппит …… уһун уол уонна …… дараҕар сарыннаах эт лахса киһи көрсүбүттэрэ. Далан
Оройуон баһылыгар приёмҥа барар киһи таҥаһа-саба чэбэр буолуохтаах диэн үчүгэй көстүүмүн ылан, бүрүүкэтин чыаппаччы тардыммыта. П. Аввакумов
Омук сириттэн кэлэр араас эрэһиинэ ыас, чыаппаччы кэтэр ыстаан, араас эгэлгэлээх, ыһыылааххаһыылаах муусука …… дьону абыраабат, алдьатар эрэ. Н. Босиков

сыһ.
1. Лобурҕаан иһиллэр курдук, лобурҕатан. ☉ Издавая размеренный гулкий стук, стуча гулко (напр., молотком по сухому бревну)
Биир суон соҕус эт лахса киһи түргэнник лобурҕаччы хааман киирэн, бартыбыалын остуолга лис гына бырахта. А. Софронов
2. «Лоп-лоп» охсуолуур курдук лабыйан (саҥар). ☉ Размеренно и сухо, твёрдым голосом (говорить)
Саҥа үөрэнэн эрэр оҕо даҕаны, улахан да киһи суру йарыгар, ааҕарыгар тылы биирдии бэйэтин ааттыыр курдук лобурҕаччы этэр. Эрилик Эристиин
△ Биир-биир ааттаан, чуо биирдиинэн арааран, биир-биир (аах, кэпсээ). ☉ Называя громко и чётко что-л. по отдельности, по одному, од но за другим (считать, рассказывать)
Кымаах Байбал бу кэнники сылларга хайдах олорбуттарын, улууска, нэһилиэккэ туох саҥа быһыылар-майгылар буолбуттарын, суокка тардан эрэр курдук, лобурҕаччы кэпсээн биэрбитэ. А. Бэрияк
А л е к с е й Н и к о л а е в и ч с а ҥ а т утууну лобурҕаччы ааҕа-ааҕа тарбахтарын бүк баттаан иһэрин хараҕым кырыытынан көрөбүн. ЯАМ ҮүСС

даҕ. Симиллибит курдук, киппэ халыҥ түөстээх, көҕүстээх (киһини этэргэ). ☉ Плотный, крепкий, словно литой (о человеке)
Кылгас, суон атаҕа, н үк с ү г ү р а рҕа һ а, мөҥүрүөн т ү ө һ э, үөмэн эрэрдии тыаһа суох чэпчэкитик үктээн хаамара кинини кыылга ордук дьүөрэлии оҥорор. И. Гоголев
Кини көстөр дьүһүнүнэн бөҕө таһаалаах, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, төгүрүк мөҥүрүөн киһи этэ. «ХС»
◊ Мөҥүрүөн от эргэр. — алта ынах кыстыыр ото. ☉ Стог сена для зимнего содержания шести коров. Эт мөҥүрүөн — эккэ турар, барыта ньыгыл эт. ☉ Мясной, сплошь мясной, сплошь из мяса
Сибиинньэ үгүс өттө эт мөҥүрүөҥҥэ туттарыллыбыта. ЭСС
Хаһаайыстыба билигин эт мөҥүрүөн казахскай боруоданы үөскэтэргэ икки сүүс сүөһүлээх племенной пиэрмэни тэриннэ. ПДН ТБКЭ
Үһүс боппуруос: олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһимтиэ эт мөҥүрүөн сүөһүлэри ууһатыыны түргэтэтии туһунан. «Кыым». Тэҥн. лахса
ср. бур. мөхөрөн ‘круглый, шаровидный’