бүлтээрий диэнтэн көстө түһүү. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай

сыһ. Атахтаргын киэҥ соҕустук дьирэччи тэбинэн (тур). ☉ Широко, прямо расставив ноги
[Саадьаҥка] түөрт атаҕын баҕана курдук даадаччы тэбинэн туран, маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
Давыдов икки атаҕын даадаччы тэбинэн мүнүүтэ холобурдаах бөтүүгү сиргэммиттии одуулаһа турда. М. Шолохов (тылб.)

көр мэҥирээ
Сылгы кистээн дьырылатара, оҕус айаатаан лаҥкынатара, Ынах маҕыраан бааҕынатара, Тамыйах мэҥирээн мээҕиниирэ. А. Софронов
Коза туран оҕолорун кытта быраһаайдаста, мээҕинээн кэбистэ, бу курдук: «Мэ, м э, мээ», — уонна нусхас тыаҕа таҕыста. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)

I
бээҕинээ диэнтэн холб. туһ. Ыам аайы ийэлэрэ ыанньыйан ахан кэлэн иһэн маҥыраан лаҥкынаттаҕына, хотоҥҥо туран [ньирэйдэр] мөхсөн, туйахтарын тыаһа тоһугураһа түһээт, мэҥирэһэн бээҕинэһэллэр. Н. Лугинов
Тэбиэннэр сүр абалаах баҕайытык бээҕинэһэллэр. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. Улаханнык, уһуннук мэҥириир, ытыыр; массыына сириэнэтинии тыастаах. ☉ Издающий звуки, подобные мычанию, громкому плачу или гудку автомашины. Бээҕинэс тыас. Бээҕинэс саҥа

туохт. «Маа» диэн улаханнык сатарыччы искиттэн саҥа таһаар (ынах туһунан). ☉ Мычать (о корове)
Ыттара да үрбэт, ынахтара да маҥыраабат, киһилэрэ да кэпсэппэт, саастарын тухары утуйа сытар дэриэбинэ ыал баар үһү (тааб.: киһи уҥуоҕа). Титииктэргэ сүөһү кэлэн, Т о р б о с , ынах маҥыраата. Күннүк Уурастыы рап. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
ср. каракалп. бакырау ‘реветь (о животных)’, др.-тюрк. маҥра ‘кричать, орать’

даҕ.
1. Хаппыт, уута, сиигэ суох. ☉ Сухой
Лиҥкинэс тиит мастардаах кураанах сиринэн айаннаан истибит. Н. Заболоцкай
Уот кураанах маһы иҥсэлээхтик сиэн чачыгыратта. Н. Габышев
2. Иччитэ суох, иччитэх, туох да угуллубатах, кутуллубатах (иһит-хомуос, хаа туһунан). ☉ Порожний, пустой
Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин
Натааһа мичээрдээн дьиэҕэ ааста, кураанах биэдэрэни лаҥкынатар. Н. Габышев
3. көсп. Туһата, суолтата, ис хоһооно суох. ☉ Пустой, бессодержательный, бесполезный
Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Олус улахан эниэргийэлээх частицалары үөрэтэргэ сорунуу диэн — кураанах лахсыыр. В. Яковлев
♦ Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) — албыннат, албыҥҥа түбэс. ☉ Быть обманутым, обмануться
«Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран Хобдох күтүөт аатыран, — Эрдэ турар элэгигэр Ити иһин киирбитэ. Күннүк Уурастыырап
Версияны таба булбатаххына, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов
◊ Кураанах кус — кус көрүҥэ: ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар кус (хол., моонньоҕон, көҕөн, чыркымай). ☉ Речные утки
Дулҕа төбөтүгэр кураанах кус төрүүр. Т. Сметанин
ср. тюрк. курас ‘сухой’

I
аат. Өрүскэ түһэр үрэх төрдүн хочото; сэппэрээк үүммүт, үксүгэр уулаах, халааннаатаҕына өрүһү кытта силбэһэр сүлбэ, эбэтэр киэҥ аппа. ☉ Заросшее кустарником старое русло реки, соединяющееся с рекой в половодье; долина реки у устья
Уйбааскылаах сыыры таҥнары анньынан, икки от үрэх холбоһон түһэр киэҥ айааныгар соҕотохто элээрдэн киирдилэр. Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар. Л. Попов
Хаарбыт бүтүн сыттаҕына, Хара самыыр намылыйда, Эмискэччи айаан, сүүрээн Эҥсэр уунан халыһыйда. А. Бэрияк
Табаҕа диэн баһаатаҕа биллибэт айааны солоон, сирин таҥастаан тыһыынча гектардаах биир кэлимсэ сонуогу оҥордулар. И. Данилов
△ Үрэхтэн ситимнээх тыа, талах быыһыгар сытар, тулата оттоох, манчаарылаах уһун синньигэс уу, көлүйэ. ☉ Длинный водоем в лесу, среди кустарников, заросший травой (связанный с рекой)
Хаҥас өттүлэригэр ыарҕалаах талах быыһыгар кирийэн, тулата саба үүммүт хойуу манчаарылаах айаан өҥө синньээн, Куонаан «Буускабын» өнчөҕүн курдук, кылбайан сытара көстөр. Н. Заболоцкай
Уомул курдук айааннарыгар, Уучах муоһа үрэхтэригэр Уйгулаах уунан халааннатан Уста сыт. Чэчир-68
ср. эвенк. аян ‘виска’
II
аат.
1. Дуорааннаах лаҥкынас хаһыы (оҕус, бургунас туһунан). ☉ Раскатистый, протяжный рев (напр., быка)
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт Айаан бөҕөнү түһэрбит, Айаатаан лаҥкынаппыт. С. Зверев
Атыыр оҕус айаанын Айаатаата биир муҥхаал, хагдаҥ эһэ часкыырын Часкыытаата биир муҥхаал. С. Данилов
Арыт оҕус буолан Айаан күүһүн тардар. Күннүк Уурастыырап
2. Улахан айдаан-куйдаан. ☉ Большой шум-гам
Бу дойду бары Чыычаахтара мустан, Ала таас хайа Үрүйэлэрэ устан, Үөрүүлээх айаан Үчүгэй дорҕоону, Дохсун самыырдыы, Тоҕо тартылар. С. Данилов
Өлөртөрбөтөх үтүөбүн төлөө диэбит буола-буолаҕын... Сааскар эн иэһиҥ айаана бараммат. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Дүҥүрү охсо-охсо хамсанан, ойуоккалаан, кутуран ойууннуур туому толор (ойууну, удаҕаны этэргэ). ☉ В состоянии экстаза, транса осуществлять ритуальное общение с духами, камлать (о шаманах и шаманках). Ойуун кыыран, сэрэйбит курдук, Ньукууһа кутун-сүрүн куоҕас көтүтэн илдьэн өлүү уутугар тимирдибит диэтэ. Амма Аччыгыйа. Ойуун алҕаан, кыыран илгистэн киирэн барда. Күндэ
Былыр ойууттар кыырдаллар эрэ үөһэ дойдуга тиийэллэр, аҕабыттар ыллааталлар эрэ ырайга тахсаллара. М. Доҕордуурап
Алыһардаах удаҕан Бөлөнүүскэй дьиэтигэр мин аҕам оҕонньор баарына кыырбыта үһү. Н. Павлов
2. көсп. Тугу эмэ улаханнык тыаһатууһат, лиҥкинэт-лаҥкынат, талҕалат (хол., иһити-хомуоһу, туттар тимир сэбисэбиргэли). ☉ Громко стучать, греметь чем-л. [Суруксут] ботуоҥкатын иһэ кулур-халыр бөҕө кыырда, чэрэниилэтин иһитэ өрө-таҥнары эргийбэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Дуодар Хара уус …… Кыһата-тууспана Кытыаста оонньоото, Кыстыга-балтата Кыыран иһилиннэ. С. Васильев
Сонно тута быһахкыптыый тыаһа тулатыгар өрө кыыран барда. А. Сыромятникова
△ Эмискэ хатан тыаһы таһаар, тырылыы түс (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Внезапно зазвенеть, зазвонить (напр., о телефоне)
Төлөпүөн тыаһа эмиэ өрө кыыра түстэ. М. Доҕордуурап
Түүҥҥү чуумпуну уолута, Төлөпүөн тыаһа өрө кыырар. Ф. Софронов
♦ Кыһыл тылынан кыырар — туох да дуоннааҕы, туһалааҕы оҥорбокко эрэ кураанах тылынан айдаарар, чобуорхайар. ☉ Заниматься пустой болтовней, молоть языком
Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК
Янис төрөөбүт-үөскээбит сиригэр төрүт уус-аймах суох сирэ, наар түөкүттэр, күөх көппөлөр, ороспуонньуктар уонна кыһыл тылларынан эрэ кыырбыт дьон дугуйдаммыттар дииллэрэ. «ХС»
ср. алт. кыйгыр ‘кричать, звать; громко читать’

туохт.
1. Бэлэм эбэтэр бэйэҥ астаабыт аһылыккын сиэ (сиэ диэннээҕэр киэҥ суолталаах). ☉ Принимать пищу, кушать, есть (имеет более широкое значение, чем сиэ)
Аҕаа, киирэн аһылыккын аһыаҥ үһү. А. Софронов
Хата ас диэбиккэ дылы, эн аһыаххын баҕараҕын дуо? Мин ас бэлэмниим эрэ. С. Ефремов
Аһаан бүттүм. Туран хаамыталаатым. Т. Сметанин
2. Айаххын иитин. ☉ Содержать себя, питаться самому
Кини туһах, сохсо иитэн хабдьынан уонна куобаҕынан аһаан олорбута. Эвен фольк. «Онно тахсан дайааркалаан аһаа, Марья Романовна, эн мин кэнсэлээрийэм үлэтин кыайыаҥ суох», — диэх этим. С. Ефремов
Былыр аҕата Хоохтуй оҕонньор быччыкынан аһаан олорбут күтүр. А. Сыромятникова
Аҕаҥ суоҕуттан, Аһыыр наадатыттан, Аҕыйах сааскыттан Кулаак хотонугар Хорҕойбут кыыс! Эллэй
3. эргэр. Ис (арыылаах кымыста). ☉ Пить (кумыс)
Тоҕус төгүл уруйдаан, Аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силис арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын аһаан барда. С. Зверев
♦ Аһаабыт иһитигэр холлор — үтүөнү куһаҕанынан төлүүр. ☉ Добро оплачивает неблагодарностью
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһанан сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ. ГНС СТСДТ. Аһыаҕын астаах, таҥныаҕын таҥастаах — байылыат, баайдаах-дуоллаах. ☉ Зажиточный, состоятельный
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ. Аһыаҕын аһаабыт, сиэҕин сиэбит (киһи) — олохтон ылыахтаах өлүүтүн-чааһын ылбыт (киһи); олоҕу олорбут, сөптөөх уһун үйэлэммит (киһи). ☉ Проживший в свое удовольствие (человек); проживший до старости (человек)
Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
Ол гынан баран, сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан аны куттанарым ааһан турар, мин этиим! Н. Якутскай
◊ Аһыыр быһах — аһыыр хоско (куукунаҕа) эрэ туттуллар быһах (хол., килиэп быһарга). ☉ Кухонный нож. Аһыыр остуол — аһыырга туттуллар остуол. ☉ Столовый стол
Кэпсэтии мэлдьи куукунаҕа, аһыыр остуолга барара. Г. Колесов. Аһыыр хос — олорор дьиэ аһыырга аналлаах остуоллаах, тээбириннээх биир хоһо. ☉ Столовая (комната)
«Маама!.. Маама!..» диэн хаһыытаабытынан сэттэлээх уол оҕо сүүрэн киирэн куукуна оһоҕор өйөнөн турбут сыпсыны түҥнэри көтөн лаҥкынаппытынан, аһыыр хоско ааста. Софр. Данилов
Куорат кыбартыыратын аһыыр хоһо. С. Ефремов
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’