сыһ. Көмүөл курдук (дохсуннук, омуннаахтык). ☉ Словно ледоход (бурно, стремительно)
Сааскы модун көмүөллүү Сайдар, үүнэр өрө түллүү. И. Федосеев. Кини түөһүгэр көмүөллүү аспыт санаалара иинэн-уостан хааллылар. А. Федоров

река || речной; өрүс хаата русло рекй; өрүс тардыыта бассейн реки; өрүс сүүрүгэ течение реки; өрүс кирбиитэ водораздел; өрүс тааһа галька (букв. речной камень); өрүс балыга речная рыба; өрүс эстиитэ ледоход; өрүһү өксөй = плыть вверх по реке; улахан өрүс уорааннаах погов. на большой реке бывает холодный ветер.

аат.
1. Саас өрүс эстиитигэр халҕаһалаан устар муус. ☉ Ледоход
Арай биирдэ, сааскы көмүөл ааспытын кэннэ, аллара диэкиттэн борокуот буруота көстөр. Н. Якутскай
Көмүөл устар кэмигэр тыал түһэр. С. Дадаскинов
2. Иннэлии сарадахтана ирбит, көмүрүө курдук буолбут муус (өрүскэ, күөлгэ). ☉ Рассыпающийся, последний рыхлый лед на озерах и реках
Эбэ хобордоон, ырбыыта ыраатан, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
телеут. көмөл, көбөл

1) гладкий, ровный; дьулха суол ровная дорога; 2) свободный, чистый ото льда; дьулханан барыахпыт мы поедем после ледохода.

1. эһин диэнтэн хай. аата. Кыһалҕа, эрэй эстиитин, Кыра дьон дьолун туой! Күннүк Уурастыырап
   Кыа хааннаах кыргыстан, Эстииттэн элиллэн, Ол Эр Соҕотох бу сиргэ кэлбитэ. Эллэй
   Иэдээҥҥэ, эстиигэ тиэрпитэ Үрүҥ саар хос бастаах өрүөллээх торуона. С. Васильев
2. Күүһү-уоҕу, сыраны сүтэрии. ☉ Потеря силы, энергии, изнеможение
   Сырасылба эстиитэ диэн хайдаҕын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров
   Бу манна мин тэстим тилэҕим тириитин, Бу манна мин биллим күүс-сыра эстиитин. А. Абаҕыыныскай
   Үһүс омурҕаҥҥа Дьэкиимим биирдэ олоро түһүө баара дуо? Киэһэнэн эстии бөҕө буолла. Э. Соколов
3. Тоҕо көтөн баран тахсыы (хол., булкаан туһунан). ☉ Извержение (о вулкане)
   Везувий булкаан эстиитэ олус соһумар этэ. Н. Якутскай
   Булкаан эстиититтэн былыр лааба халыйбыт. БИГ ӨҮөС
4. Эстэр сэп сэрээтин эһии. ☉ Разрядка оружия выстрелом
   «Кэлим элбэх кэлгиэлээх Кэтириининискэй доруобун Эҥсилгэннээх эстиитэ эккэ эрэ», — дэһэллэр. С. Данилов
   Суох буоллун сэрии сибиэнэ, Тэргэн эстиитин дирбиэнэ. Күннүк Уурастыырап
   Эстии күүһүттэн сирбит титириир. И. Егоров
   △ Иитиллибит булт сэбин иитиитэ төлөрүйүүтэ, төлө барыыта. ☉ Разряжение охотничьей снасти
   Бары сохсолор эстиилэрин бириинсибэ биирдэр. ТСКБ
5. Өрүскэ саас муус барыыта. ☉ Вскрытие реки, ледоход
   Өрүс эстиитэ — кэтэһиилээх да буоллаҕа. «ХС»
   Лена мууһун эстиитэ, От-мас тыллан кэлиитэ Кэрэ күндү сэгэрбин Кэтэспитим — кэлбэтиҥ. Эллэй
   Саас өрүс эстиитигэр, куорат дьоно муус устарын көрөөрү өрүс хааһыгар киирэннэр, төттөрү-таары хаамсар үгэстээх этилэр. Р. Кулаковскай
   ♦ Имири эстии — дьиэ кэргэнтэн биир да киһи хаалбакка бары өлүүлэрэ. ☉ Массовая гибель людей (напр., всех членов семьи во время Ленинградской блокады)
   [Таня Савичева тылларын] Санаан кэлиҥ Дьиэ кэргэн имири эстиитин, Дириҥ кутурҕан сүрэҕи ааларын. И. Федосеев

предл
I (в. п.)
төһөҕө буолбуту көрдөрөр предлог (в 10 часов - 10 чааска, во время урока - уруок кэмигэр, во время ледохода - муус барыыта; во время работы - улэ саҕана, үлэ кэмигэр; в течение 3-х дней - 3 күн устатыгар; в октябре - алтынньыга; в двадцатом веке - сүүрбэһис үйэҕэ)
туох эрэ иһигэр киирбити көрдөрөргө туттуллар (в лесу - тыаҕа, в чашку - чааскыга)
II (пр. п.)
иһигэр (в сумке - суумка иһигэр, суумкаҕа)

поедем в Табагу - Табаҕаҕа барыах;
поступил в школу - оскуоаҕа киирдэ;
он приедет в октябре - кини алтынньыга киэлиэҕэ;
в мешке - куул иһигэр

1) стоять; атаҕар нэһиилэ турар он еле стоит на ногах, он еле на ногах держится; хоско остуол турар в комнате стоит стол; баскынан тур , атаххыкан тур стой коть на голове, хоть на ногах (т. е. делай, что хочешь, мне безразлично); биир муостаҕа туруохпут мы станем на одной половице (т. е. мы виноваты в равной степени и отвечать будем вместе); тура түс = а) упасть на ноги (напр. о кошке); б) постоять немного; 2) прям., перен. вставать, подниматься; ыарыһах бүгүн турбут больной сегодня встал; турбат буолбут он не в силах встать; тура эккирээ = вскочить на ноги; атаххар тур = а) встать на ноги, стать самостоятельным; б) начинать выздоравливать; 3) стоять, бездействовать; үлэ турар работа стоит; чаһы турар часы стоят; 4) начинаться, подниматься, возникать; тыаҕа уот турбут в лесу возник пожар; холорук турда поднялся вихрь; айаҥҥа турдулар они тронулись в путь; 5) перен. пребывать, находиться в каком-л. состоянии; сүөһүлэрэ хайдах тураллар эбит ? в каком состоянии ты нашёл их скот?; 6) перен. вставать за кого-что-л., заступаться за кого-л.; үлэһиттэр интэриэстэрин иһин тур = стоять на защите интересов трудящихся; 7) устанавливаться; суол турда дорога установилась; сылаас күннэр тураллар установились тёплые дни; 8) разг. стоить, обходиться; бу ынах хаска турда ? во сколько обошлась эта корова?; эрэйгэ турбат (это) не стоит труда; 9) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает длительность или постоянство действия: сүүрэ тур = продолжать бежать, всё бежать и бежать; кэлэ турар он продолжает приходить; он постоянно приходит; самыыр түһэ турар дождь всё идёт; өрүс мууһа бара турар по реке идёт лёд, на реке ледоход; 10) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает а) давно законченное действие: ол киһи баран турар он давно уехал; кини инньэ диэн турар вот так он говорил (когда-то); биирдэ миигин атаҕастаан турар однажды он меня обидел; б) начало процесса, действия: кипим кыыһыран турда мой приятель вдруг рассердился; этиһэн турдулар они вдруг начали ссориться # дууһатыгар тур = посягать на чью-л. жизнь; убивать кого-л.; үс кус дууһатыгар турдум я убйл трёх уток; күнү тура весь день; күнү тура үлэлээ = работать весь день; күн тура-тура каждый (божий) день; кыыла турбут а) он в ярости, в бешенстве; б) ирон. он полон отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.); сыыһа суолга тур = стоять на неверном пути; таба суолга тур = стоять на верном пути.

аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’

1) загонять кого-л. куда-л.; сүөһүнү хааччахха хаай = загнать скот в загон; куобаҕы сыһыыга хаайан ыт = загнать зайцев на луг и перестрелять; 2) закрывать кого-л. где-л.; эһэни арҕаҕар хаай = закрыть медведя в берлоге; 3) стеснять, затруднять, спирать (дыхание); сөтөлүм тыыммын хаайар меня душит кашель; 4) арестовывать; заключать, заточать (в тюрьму); 5) перен. разг. оставлять кого-л. без присмотра (в помещении); кыра оҕону дьиэҕэ хаайан баран сырыт = оставить маленького ребёнка дома без присмотра; 6) задерживать, останавливать кого-что-л.; преграждать путь кому-чему-л.; тайаҕы ыт хаайдаҕына эрэ ситэҕин лося настигнешь лишь тогда, когда его задержит собака; ходуһаҕа ууну хаай = задержать на лугу воду (талую); иигин хаай = задерживать мочеиспускание (при болезненных явлениях); илин өттүттэн үрэх хаайар с восточной стороны дорогу преграждает речка; 7) переставать быть годным для езды, становиться непроезжим; ардах буолан , суол хаайбыт от дождя дорогу развезло; өрүс хаайбыт переезд через реку стал невозможен (вследствие приближающегося ледохода); 8) разг. лишать возможности делать что-л., заниматься чём-л.; задерживать кого-л., мешать кому-л.; миигин оҕом ыалдьан хаайда у меня заболел ребёнок, и я ничем другим заниматься не могу; ардах үлэни-хамнаһы хаайда дождь помешал всякой работе; хаайан олор = не пускать кого-л. куда-л.; үөрэххэ барар киһини хаайыллыа дуо не препятствовать же человеку в учёбе; 9) перен. ущемлять кого-л. в чём-л.; 10) перен. лишать возможности возражать; брать верх (в споре и т. п.); (биир ) муннукка хаай = лишить возможности оправдываться, оспаривать; прижать к стене; 11) разг. приставать с просьбами, требованиями; андылыы хаай = прост, не отпускать кого-л., требуя от него выполнения чего-л.