прил. лексическэй, лексика; лексическое богатство языка тыл лексическэй баайа.

ж. морфема (тыл лексическэй эээтэр грамматическай суолталаах сорҕото).

тулалаа диэнтэн хай
аата. Лариса …… киһи тыынын хаайар ынырык тулалааһынтан, ыар олохтон быыһанар, босхолонор суолу, киһилии олорор дьолу көрдүү сатыыр. Софр. Данилов
Куобах үөскээһинэ тас тулалааһын элбэх өрүттээх дьайыыларыттан уустугурар. ПМВ ССК
[Сомоҕо домох] ситимнэһэр тылларын кини лексическэй тулалааһына диэн ааттыыллар. СЛСПҮО

туохт. Тула баар буол, төгүрүктээ. ☉ Окружать кого-что-л.
Бандьыыттар куораты тулалаан улам иһирдьэ сыҕарыйан истилэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэри тулалаан турар күөх ойуур …… нуоҕалдьыйан хамсыы турбута. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Ити эйигин тулалыы сылдьар дьон эйигин бар дьоҥҥуттан тэйитэ сатыыллар. С. Ефремов
Сомоҕо домох дьиҥнээх лексическэй састаабын быһаарарга кини тулалыыр тылларын кытта сыһыана улахан оруоллаах. СЛСПҮО
◊ Тулалыыр айылҕа — киһини тула баар от-мас, кыыл-сүөл барыта. ☉ Окружающая природа
Тулалыыр айылҕаҕа улахан хоромньуну оҥорбокко эрэ ханнык баҕарар бырамыысыланнаһы сайыннарыахха сөп. Софр. Данилов
Биһиги үлэбит былыр үйэтээҕитэ киһи үөскүөҕүттэн, тулалыыр айылҕаҕа тымныыттан хорҕойор сир көрдүөҕүттэн ыла саҕаламмыта. Н. Лугинов. Тулалыыр эйгэ — киһини тула баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ Окружающая среда
Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов
Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров

аат.
1. Киһи эбэтэр харамай этигэр-сиинигэр тирэх буолар уҥуохтара. ☉ Скелет (кости остова тела человека и животных)
Киһи дьардьамата [симиэт аанньал] хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Атын уокуруктартан уу оҕуһун дьардьамата, онтон да атын элбэх зоологичексай экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Дельфин дьардьаматын тутула быдан былыргы өбүгэлэрэ хонууга олорбуттарын, сир устун хаампыттарын уонна «илиилээх» эбиттэрин туһунан туоһулуур. ДьДьДь
2. Туох эмэ тутуу, оҥоһук бэйэ-бэйэтин кытта холбоммут чаастардаах сүрүн тирэҕэ. ☉ Остов, каркас (внутренняя опорная часть какого-л. сооружения, устройства)
Салама бөҕөнү ыйааммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай тиит анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Аҕыйах хоноот биһиги дивизиябыт чаастара ньиэмэс тааҥкаларын умайбыт дьардьамаларын кыргыһыы хонуутугар хааллара-хааллара, тус арҕаа диэки баран испитэ. И. Никифоров
Киэһэ кини били ампаар акылаата дьардьама буолан хаалбыт сиригэр соҕотоҕун олордо. «ХС»
3. көсп. Уҥуоҕа көстө-биллэ сылдьар гына дьүдьэйбит, дьүүкэрбит киһи, харамай. ☉ Скелет (о сильно похудевшем, истощенном человеке)
Итинник дьардьама буолан баран, дьиэтигэр сүгүн да олорбот. Н. Габышев
Букатын муннук ыксатыгар синиэл үрдүгэр, дьардьама курдук саһарбыт дьүдьэх, тыйыс сирэйдээх, сэҥийэтигэр хоруллубатаҕа ырааппыт маҥан бытыктаах кырдьаҕас саллаат Ростову супту одуулаан олорор эбит. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ дьыала-куолу барыла, сүрүн былаана. ☉ План, набросок; основа какого-л. дела
Үлэтин сүрүн дьардьамата баар эбит. Н. Лугинов
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаатыбыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээтибит. АҮ
Бу проблема [лексическэй синонимы үөрэтии] сүрүн дьардьамата быһаарылыннаҕына, Амма Аччыгыйын курдук бөдөҥ суруйааччы синонимы хайдах туһанарын үөрэтии бэйэтэ биир дьоһуннаах боппуруос буолуох этэ. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун эбэтэр буолуохтааҕын курдаттыы таайан бил. ☉ Предчувствовать, предугадывать, предвидеть что-л. Оо, Настаа эмээхсин — түгэхтээх эмээхсин, кини бэйэкэлээх Харытыана ис санаатын билбэт, сэрэйбэт буолаахтыа дуо? П
Ойуунускай. Оҕолор билбэттэр, сүрэхтээх мин эрэ сэрэйэбин, курдаттыы таайабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [Александра Егоровна] үлэ үөһүгэр сылдьыбыт буолуохтаах диэн көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. ПНИ АДХ
2. Быһа холоон барыллыы санаа, сабаҕалаа. ☉ Предположить что-л., выдвинуть какую-л. гипотезу
Барыллаан сэрэйдэххэ, арааһа, эрэйэ аҕыйах, хамнаһа үрдүк үлэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини, сэрэйбитим курдук, остуолга олорбото, туох эрэ кумааҕылары хачыгыратар. Н. Заболоцкай
Көннөрү тыллартан ураты саха бэйэтин тылларын араҥаларыгар уустук лексическэй единицэлэр үгүс өттүлэрэ киирэллэрэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. АПС СТЛ
♦ Көхсүнэн <өтө> сэрэйэр — көрбөтөр, истибэтэр да, билэр, курдаттыы таайар. ☉ Догадываться, предполагать, чуять
Ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Бу кэлиҥҥи кэмҥэ адаҕыйан тахсан эрэр алдьархайдары барахсана көхсүнэн өтө сэрэйэр. Н. Лугинов. В. Яковлев дьон уратылаах санаатын, иэйиитин, кимиэхэ да кэпсээбэт кистэлэҥин көхсүнэн сэрэйэн ойуулууругар барытыгар биир тэҥ күүстээх. Эрчимэн
Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) көр сүрэх I. Айаан Никиитэлээх Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Сороҕор сүрэх сэрэйбитэ харах көрбүтүнээҕэр ордук. И. Гоголев. Кэннигэр атах тыаһа тыаһаабытыгар эргиллэн көрбөккө да, дьүөгэтэ кэккэлэһэ турбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ. НТП ТББ
◊ Сэрэйэр киэп тыл үөр. — хайааһын оҥоһуллуута сэрэйиллэрин көрдөрөр киэп. ☉ Предположительное наклонение
Сэрэйэр киэп үгүстүк «буолуо», «дии» диэн көмө тыллары кытта туттуллар. АПС СТ
ср. монг. сэрэх ‘подозревать’

аат.
1. Соттоххо, бистэххэ, иҥэрдэххэ араас өҥү биэрэр бэссэстибэ. ☉ Краска (красящее вещество)
Күөх кырааска. Акварель кырааска. Кырааска харандаас. Муоста кырааската. Кыраасканан сот.  Үрүҥ кыраасканан сотуллубут өстүөкүлэ аан таһыгар оҕолор үмүөрүһэн тураллар. Н. Лугинов
△ Косметика арааһа. ☉ Косметика
Хос аана аһылынна. Начаалынньык сэкирэтээрэ Ада, бүтүннүү пуудара, кырааска сирэйэ ааҥҥа быган көһүннэ. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ ураты өҥнөнөн көстүүтэ. ☉ Цвет кого-чего-л.
Оксана сирэйэ кыһыл кыраасканан тэтэр гына түспүтэ. Суорун Омоллоон
Дойдум сонуна, дойдум сыта Хоспор халыйа уһунна, Хойуу күөҕэ, кырааската — харахпар арылынна. Н. Босиков
Кырдал-кырдал иэнэ Кырааската ситтэ, Олбох курдук тэлгэнэ Оһуор сирэм үттэ. А. Кондратьев
△ нор. поэз. Кыһыл (кэрэ, чаҕылхай) өҥ. ☉ Красный (яркий, красивый) цвет
Кырааска атахтаах Кырыылаах тумустаах кылдьыылаах харахтаах Кынатын төбөтүгэр кыркахтаах кыталыктыыр кыылым. Саха нар. ыр. I
Туппутум туллугу: Кырааска тумустаах, Кырпахтаах кынаттаах Кылбаарар кыталык курдугу. П. Тобуруокап
3. көсп. Туох эмэ сүрүн көстүүттэн ураты дэгэтэ, толбоно. ☉ Оттенок, нюанс, колорит
Норуокка киэҥник биллэр драматическай артыыс бу сырыыга ырыаһыт быһыытынан көрөөччүлэргэ куолаһын эгэлгэ кырааскатын, …… баай кылыгырас кылыһаҕын өссө төгүл көрдөрдө. С. Тарасов. Сүүрбэһис-отутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы Суорун Омоллоон бэйэтин сорох кэпсээннэригэр эмиэ көр-күлүү, сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
Тыл экспрессивнэй-эмоциональнай кырааската лексическэй суолтатыгар предметнэй суолтатын кытта компонент курдук киирсэр. «ХС»
4. харыс т. Хаан (үксүгэр дьахтар ыйданарын, хаана барарын туһунан). ☉ Кровь (обычно о менструации, маточном кровотечении)
Өлбүт оҕо түһэрин кытары Өлөксөөс кырааската өрүһүлтэтэ суох барда. Н. Түгүнүүрэп
♦ Күн кырааската — улахан суолтата, туһата суох, көрүнньүк (үксүгэр баай туһунан). ☉ Что-л. показное, преходящее, видимость чего-л., мишура (обычно о богатстве)
[Бүөтүр:] Баай — күн эрэйэ, күн кырааската ээ, чэ, ол хааллын. А. Софронов. Кырааската барбыт (хамсаабыт) харыс т. — хаана барбыт (үксүгэр дьахтар төрүүрүгэр хаана барарын этиигэ). ☉ Обильное кровотечение (напр., при родах)
Дьиэлээх хотун отуччалаах эрэ дьахтар. Налык диэн ааттаах. Оҕо куоттарар эбит. Оҕолонно да, кырааската барар. И. Гоголев. Кырааскатын хойуннар калька. — үлүннэр, эп-сап, сүрдээ-кэптээ (хол., тугу эрэ кэпсииргэ). ☉ Сгущать краски
Барытын ынырыктаан, кырааскатын хойуннаран кэпсээтим. Болот Боотур
Пал Палыч төһө даҕаны кырааскатын хойуннардар, сорох өттүн сөптөөхтүк сырдатта. ПН ДЫ
Кыраасканы олус хойуннарыы да буолбатах, баар балаһыанньаны үлүннэрэн көрдөрүү да буолбатах. «Кыым». Кырыылаах (кылыс) тимир кырааската буол (оҥор) фольк. — биилээх-уһуктаах сэптэн эмсэҕэлээ (өл); биилээх-уһуктаах сэбинэн (өстөөххүн) хаанын тох (өлөр) диэн этэр фольклор көһөр олуга. ☉ Пострадать от холодного оружия; ранить (убить) противника холодным оружием (букв. быть (сделаться) краской для железа с лезвием (клинка или сабли); фольк. формула)
Кылыс тимир Кырааската оҥордоҕум, Үөрбэ тимир Үөрэҕэһэ гыннаҕым. ТТИГ КХКК
Кытыан ыччат дьоммут Кырыылаах тимир Кырааската буолар Кырыыстаах күнэ тирээтэ. Саха нар. ыр. III. Тыл кырааскатыгар — эгэлгэлээн, киэргэтэн эбэтэр ордук кыһыылааҕы этээри. ☉ Для красного словца
Тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Абааһы оҕонньоро …… ханна эмэ тиэртэҕинэ да көҥүлэ. Айталын
◊ Кырааска балык түөлбэ. — кыһыллыҥы эттээх ойоҕосторугар кыһыл чуоҕурдаах күөл балыга. ☉ Зубатка (один из видов лососей).

аат. Тыл суолтатын быһаарар эбэтэр тылы атын тылга тылбаастыыр кинигэ. ☉ Словарь
Кини тылдьытын көрбүтэ, «кус» уонна «кыыс» диэн тыллар суолталарын булкуйбут этэ. И. Федосеев
Э.К. Пекарскай сүүрбэ биэс тыһыынча тыллаах тылдьыты оҥорбута. ПНЕ СТ
Тылдьыкка тыллары наардыыр икки ньыма баар: 1) алпаабытынан наардааһын; 2) тыллары уйалаан наардааһын. АНК СБТЛ
◊ Быһаарыылаах тылдьыт — тыл суолтатын сиһилии быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь, содержащий толкования, объяснения слов, толковый словарь
Тыл суолтатын уонна туттуллуутун толору быһааран биэрэр быһаарыылаах тылдьыт баар. ПНЕ СТ
Учуутал быһаарыылаах тылдьыт тутулун, тылдьыт ыстатыйатын өйдөбүлүн уонна тылы быһаарыы ньымаларын оҕолорго көрдөрөр. ННН СТМО. Диалектологическай тылдьыт — ханнык эмэ түөлбэ тылыгар киирэр тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь местных наречий, говоров, диалектологический словарь
Кэнники сылларга өр кэмҥэ мунньуллубут лексическэй матырыйаалы түмэн, «Саха тылын диалектологическай тылдьытын» бэчээттээн таһаардылар. ВМС СДО. Киирии тыллар тылдьыттара — ханнык эмэ тылга атын омук тылыттан киирбит тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь заимствованных слов. Киирии тыллар тылдьыттарын биэр. Нууччалыы-сахалыы тылдьыт — тыллар суолталарын нуучча тылыттан саха тылыгар тылбаастыыр тылдьыт. ☉ Русско-якутский словарь. Ити тылы нууччалыы-сахалыы тылдьыкка көр. Омоним тылдьыта — биир тэҥник этиллэр уонна суруллар эрээри тус-туспа суолталаах тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь омонимов. Кини омоним тылдьытын оҥорбута. Сахалыы-нууччалыы тылдьыт — тыллар суолталарын саха тылыттан нуучча тылыгар тылбаастыыр тылдьыт. ☉ Якутско-русский словарь. Саҥа сахалыы-нууччалыы тылдьыт оҥоһуллуон наада. Синоним тылдьыта — атын-атыннык этиллэр уонна суруллар эрээри, биир суолталаах тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь синонимов
Синонимнар тылдьыттарыгар синонимныы тыллар көрдөрүллэллэр. АПС СЛ
Синонимнарга аналлаах туспа тылдьыт, холобур, «Саха тылын синонимнарын тылдьыта» баар. ПНЕ СТ. Сомоҕо домох тылдьыта — сомоҕо домох суолтатын быһаарар эбэтэр атын тылга тылбаастыыр тылдьыт. ☉ Фразеологический словарь. Н.С. Григорьев, А.Г. Нелунов — сомоҕо домох тылдьытын ааптардара. Таба суруйуу тылдьыта — тылы сөпкө суруйуу тылдьыта. ☉ Орфографический словарь. Тылы хайдах суруйары билбэт буоллаххытына, орфографическай тылдьыты көрүҥ
□ Орфографическай тылдьыкка олохторо уонна сыһыарыылаах пуормалара таба суруллуулаах тыллар алпаабыт бэрээдэгинэн киллэриллэллэр. ПНЕ СТ. Тиэрмин тылдьыта — наука, тиэхиньикэ, ускуустуба ханнык эмэ салааларын тиэрминнэрин тылдьыта. ☉ Терминологический словарь. Тиэрмин тылдьыта саҥардыллан оҥоһуллуон наада
□ Тиэрминнэр тылдьыттарыгар наука, техника, ускуустуба уонна онтон да атын уобаластар тустаах салааларынан олоҕурар анал туттунуулаах тиэрмин тыллар быһаарыллаллар. АПС СЛ. Тылбаастыыр тылдьыт — ханнык эмэ норуот тылыттан атын омук тылыгар тылбааһы оҥорор тылдьыт. ☉ Переводной словарь. Тылбаастыыр тылдьыты оҥоруу — уустук дьыала. Тылдьыт ыстатыйата — тылдьыкка биир тыл туһунан туох суруллубута барыта. ☉ Словарная статья. Кини тылдьыт ыстатыйаларын олус кыһанан оҥорор
□ Тылдьыкка биир тыл (лексема) туһунан туох суруллубута бүтүннүүтэ тылдьыт ыстатыйата дэнэр. АПС СЛ
Тылдьыт ыстатыйата — тылдьыкка киирбит тыл суолтатын арыйар быһаарыылар уонна холобурдар. ПНЕ СТ. Этимологическай тыл- дьыт — тыллар төрүт суолталарын уонна үөскээһиннэрин быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь, поясняющий происхождение слов, этимологический словарь
Этимологическай тылдьыттарга тыл словарнай састаабын тыллара туох тыллартан хайдах уларыйан үөскээбиттэрин, а. э. урукку төрүттэрин көрдөрүллэр. АПС СЛ
Этимологическай тылдьыт тыллар төрүттэрин-уустарын, хайдах үөскээбиттэрин быһаарар. АНК СБТЛ