трудолюбивый, усердный, прилежный; сүрэхтээх киһи трудолюбивый человек; сүрэхтээх үлэһит усердный работник; сүрэҕэ суох лентяй; сүрэхтээх киһи сүгүн буолбат погов. трудолюбивый человек зря время не проводит; сүрэҕэ суох , сүбэлээх посл. лентяй смекалист на отговорки.

1. 1) труп (человека); 2) дохлая, павшая скотина; падаль; 3) малосильный, изнурённый скот; кляча; 4) устойчивая облачность без дождя; өлүгүн ыраастаан түһүөҕэ дождь выпадет после того, как разойдутся (эти) облака; 2. сонливый, тусклый, невыразительный (о лице); вялый; влүк сүрэх неисправимый лентяй.

1) синий; голубой || синь; голубизна; күөх халлаан голубое нёбо; халлаан күөҕэ а) небесная синь; б) голубой цвет; зелёный || зелень; күөх от зелёная трава; сааскы күөх весенняя зелень; күөххэ көттө , көҥүл барда погов. вылетел на зелень, вышел на волю # күөх бороҥ ат лошадь тёмно-сивой масти; күөх сүрэх презр. лентяй.

аат., кэпс. Сүрэҕэ суох киһи, бэлэмҥэ эрэ бэрт киһи. ☉ Не желающий работать, лентяй, лодырь
Төрөппүттэрин моонньугар олорорго дьулуһар көппөлөр, бэлэми кэрбээччилэр күөрэйтэлииллэр. Дьиэ к. Дьалаҕай үлэһиттэри, Бүрүкүрээт биистэрин, Көппөлөрү, көлдьүннэри Хаһыакка суруйабын. Пьесалар-1956.
♦ Күөх көппө сиилээн. — тугу да гыммат киһи, үлэлиэн баҕарбат киһи. ☉ Бездельник, лодырь
— Оннук-оннук! Чахчы күөх көппөлөр, — Хампа Лаһыйап иилэ хабан ылла. В. Протодьяконов

совм.-взаимн. от бүөбэйдээ = прям., перен. нянчиться, возиться с кем-л.; сүрэҕэ суоҕу кытта бүөбэйдэһимэ не возись с лентяем.

1. аат. Бөкүнүк дүлүҥ кыл гас гына лаппаччы быһыллыбыта. ☉ Ровный обрубок бревна, чурка
   Буркун тиэргэнигэр лэкэчэккэ олордо. И. Гоголев
2. даҕ. суолт. Кылгас гына лаппаччы быһыллыбыт (мас). ☉ Обрубленный ровно в виде чурки (о бревне)
   Ленин чөҥөчөккө олорбут, лэкэчэк маһы остуол оҥостон, ол үрдүгэр түргэн-түргэнник суруйа олорор. КЭ КТ
   ◊ Лэкэчэк курдук — намыһах лаппаҕар уҥуохтаах (киһи). ☉ Невысокий и равномерно широкий, полный (о человеке)
   Лэкэчэк курдук суон, кыра уҥуохтаах буҕаалтыр …… суотун сыҕарыччы анньан баран, туоһулаһан барбыта. Н. Якутскай
   ср. тат. лэкэс ‘несимпатичный человек; толстяк; нерасторопный человек; лентяй’

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

I
1. аат.
1. Өлбүт киһи. ☉ Труп (человека)
Хабырыыс уонна Ширшов милииссийэ өлүктэрин көтөҕөн оскуолаттан таһаараллар. Н. Якутскай
Хаан билик буолбут убайын өлүгүн көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев
2. Охтубут, өлбүт сүөһү, кыыл. ☉ Падаль, павшая скотина, дохлое животное
Өлүгү үтэлэммит, Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу-хоту суксулдьуйар, Собулҕа, өлүк сойуолаһар, Хааҥҥа, бөлүөххэ хамаҕа Хамныыр оботтоох далаҕа [суор]. Болот Боотур
3. көсп. Ыалдьан, кырбанан о. д. а. үтүөрбэт гына эмсэҕэлээбит, эчэйбит, мөлтөөбүт киһи. ☉ Увечный, калека
Мин буоллаҕына, бу быһыта сынньыллан-сынньыллан киһи аатыттан аастым, киһи өлүгэ буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Ылдьаам тыыннаах өлүккэ кубулуйбута. «ХС»
2. даҕ. суолт. Улугурбут, өлбөөрбүт көрүҥнээх (сирэй туһунан). ☉ Тусклый, серый, безжизненный (о лице)
Өлүөрсүтүөр бэйэтэ Өлүк дьүһүннэннэ, Уохтаах-күүстээх бэйэтэ Удьук-садьык буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй өлүк сирэйдээх араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүк сүрэх кэпс. – күөх көппө, сүрэҕэ суох. ☉ Неисправимый лентяй. Өлүк сүрэхтээх киһи эбиккин
◊ Өлүк көтөх эргэр. – кимтэн эмэ бэйэтэ өлбүт сүөһү этин ыл уонна тугунан эмэ ону төлөө. ☉ Принимать от кого-л. часть павшей или добитой скотины, оплачивая чем-л.
др.-тюрк. өлүх, уйг. өлүк, тув. өлүг
II
аат. Халлаан уһуннук ардаҕа суох былытырыыта. ☉ Устойчивая облачность без дождя
Өлүгүн ыраастаан [ардах] түһүөҕэ. ПЭК СЯЯ

с. 1. охсуу; ударение падает на последний слог охсуу бүтэһик сүһүөххэ түһэр; поставить ударение над "а" "а"үрдүгэр охсуута туруор; 2. перен. тоһоҕолоон этии. ударить сов. 1. кого-что во что, по чему оҕус, сырбат, табый, саалын; ударить в грудь түөскэ оҕус; ударить по столу остуолу сырбат; 2. что, во что (подать сигнал) оҕус; ударить тревогу түрүбүөгэтэ оҕус; ударить в барабан барабаанна оҕус; 3. (напасть, обрушиться) оҕус, охсуута оҥор; 4. по кому, по чему, перен. разг. охсон биэр; ударить по лентяям күөх көппөлөрү охсон биэр;5. (оявлениях природы) түс, буол; ударили морозы тымныы түстэ; # вино ударило в голову арыгы төбөбөр таҕыста; ударить по карману хармааҥҥа оҕус, ороскуотурт.