и. д. от сүрэҕэлдьээ = лень, леность; бездёлие.

гл
1. Тиксэр, түбэһэр. Каждому достается по 3 конфеты. 2. Түбэһэр (мөҕүллэр; эрэйдэнэр). Ему достается от матери за лень. Щенку достается от петуха. В пути нам здорово досталось от грозы и плохой дороги

аат.
1. Көрөр; сытыытык көрөр (киһи). ☉ Зрячий; обладающий хорошим зрением (человек)
Оҕонньор Дьон кэпсэтэрин иһиллиирэ биллибэт, эбэтэр, былыр, харахтаах эрдэҕинэ хайдах сылдьыбытын санаан, курутуйан олороро биллибэт. Н. Неустроев
«Харахтаах киһи саппын уган кулу эрэ» — диэтэ сымнаҕас куолаһынан. Хомус Уйбаан
△ Хараҕынан көрбөт, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
Кини туохтан хараҕа суох буолбутун бэйэтэ да билбэт. П. Ойуунускай
Иһиччит Ньукулай Томторук диэн икки хараҕа суох имииһит оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор. Болот Боотур
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
2. харыс. т. Киһи. ☉ Человек (букв. имеющий глаза)
Саха Бэһиэлэйэп саллар-сааһын тухары мин хара көлөһүммүн эммитин харахтаах бары көрбүт, кулгаахтаах бары истибит суола ини. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Бабат, бу Төрөкөй хара түөкүн Мин уолум Киис Бэргэн сонун Кэтэн турар буолбаат! Харахтаах барыгыт көрүҥ! И. Гоголев
Көмүстэн, муостан, мастан да Саха кэрэни айбытын Харахтаах барыта хайгыыр, Сүрэхтээх барыта сөбүлүүр! Баал Хабырыыс
♦ Туора харах көр туора I
Омолон эбэ балай эмэ киэҥ ахан да, биир да туора харахтаах көрсүбэтэ. П. Ламутскай (тылб.)
Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө көр кулгаах. «Харахтаахха көрдөрүмэ, кулгаахтаахха иһитиннэримэ... Мин ыҥырдахпына — ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом» — диэн баран самыытыгар лап гына оҕуста. Саха фольк. Харахтаах көрбөт, кулгаахтаах истибэт сиригэр тиийэн иккиэйэҕин олоруохпут. Болот Боотур. Харахтаах кынчарыйыа, илиилээх охсуо, тыллаах этиэ (саҥарыа) — киһи барыта атаҕастыа (тулаайаҕы эбэтэр дойдутуттансириттэн тэлэһийэ сылдьар киһини, үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Все, кому не лень, обидят (о сиротах)
Оҕолорум сордоохтор …… харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн [муҥнаныахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. даҕ. Тугу эмэ гынаары, тугунан эмэ туттаары гыммытыҥ бэйэтинэн баар (эн кыттыгаһа суох, атыттар оҥорбуттарынан, бэлэмнээбиттэринэн). ☉ Готовый, приготовленный для применения (другими, без затраты собственного труда, усилий)
   [Сүөдэр Хомуоһап] кэргэнин аһыытыгар сылдьан, бэлэм баайга кыһаммакка хааман баран, эһиилгитигэр эрэ дойдутугар тахсар. Амма Аччыгыйа
   [Коля:] Тоҕо ынаҕыҥ эмиийин сууйбакка ыыгын? Эйиэхэ сылаас уу бэлэм. Соттор бэриллибитэ. С. Ефремов. Кини бэлэм автомобилы сатаан ыытарынан киэн туттар. А. Федоров
2. аат суолт. Тугу эмэ гынаары, тугунан эмэ туттаары гыммытыҥ бэйэтинэн баара (эн кыттыгаһа суох атыттар оҥорбуттара, бэлэмнээбиттэрэ). ☉ Что-л. готовое для применения
   Биһиги бэлэми күүтэн аппайан олорор дьону буолбакка, актыыбынай үлэһит дьону иитиэхтээхпит. Софр. Данилов
   [Бадин:] Табаарыс дьуһуурунай, батальону бойобуой бэлэмҥэ туруор. С. Ефремов
   Уолбут бэлэмигэр, хайа муҥун, дьэ сынньалаҥнык олоруохпут. И. Гоголев
   монг. бэлэн
   ♦ Бэлэм айах (бэлэс) — кэпсэтиигэ, мөккүөргэ булугас өйдөөх, түргэн тыллаах. ☉ За словом в карман не полезет, острый на язык
   Аһаҕас айах, бэлэм бэлэс (өс хоһ.). «Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
   «Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан
   Кини [Иван Данилович] бары кыһалҕабытын ыйыталаһан билбитэ, үксүн Ира, бэлэм бэлэс, этэн испитэ. П. Аввакумов. Бэлэмҥэ мээтиргиир — тугу да гыммакка бэлэминэн туһанар. ☉ Горазд только на чужое, на готовое
   Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
   Судаарыстыба бэлэмигэр мээтиргээн бэйэмсэх буолбутун, тэрилтэ массыынатын бэйэтин массыынатын курдук талбытынан сүүрдэрин билиниэн баҕарбат. «Кыым». Бэлэмҥэ эрэ бэрт — тугу эмэ оҥоруон сүрэҕэлдьиир, оттон ол оҥоһуллан, киһи туһанар буоллаҕына, бастаан кини туһана сатыыр. ☉ Стремится пользоваться готовым, хотя самому было лень поработать
   Ити кэннэ бэлэмҥэ эрэ бэрт буолуо. А. Софронов. Сири оҥорор диэни билбэттэр, бэлэмҥэ эрэ бэрт дууһалар... А. Федоров. Бэлэм сыарҕаҕа олорус кэпс. — кимниин эмэ сөбүлэһэн алын сыҥаах буол. ☉ Поддакивать, соглашаться с кем-л., подпевать кому-л.
   Федор Афанасьевич араас бардамнааһынын, тойомсуйуутун холобурдаан үрдүгэр уот оттубуттар. Харитон Гоголев, куолутунан, бэлэм сыарҕаҕа олорсубут. Н. Босиков