тас I диэнтэн дьаһ
туһ. Лэглээрдэр отторун олоччу кыбыытыгар тастаран ылла. Амма Аччыгыйа
Быйыл саас Маппыайабыс учуутал Чөркөөххө бокуойа суох оскуола маһын тастаран лиҥкинэттэ. Бэс Дьарааһын

аат. Дьиэҕэ-уокка туттуллар тэрил, мал; туттар сэп-сэбиргэл бүтүннүүтэ. ☉ Предметы обихода; домашний скарб
Ийэлэрэ күнүскү ынахха тахсыбытын кэннэ, Чүөчээски малынсалын барытын хомунна. Суорун Омоллоон
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Табаларын тутан, аһаан-сиэн баран, өйүүҥҥэ диэри туттуллубат маллары-саллары сэтии табаларга тиэйдилэр. Т. Халыев

көр тиҥсирий
Мэнээктиир кырса кыыл чээрчэйбит, Чыҥырдаан, тиҥсийэн, эргийбит, Үчүгэй оһуордуу суоллара …… Барыта — миэхэҕэ сонуна. С. Данилов
Кыракый Португалия муораһыттара …… сыыдам хараабыллары оҥорон, ким-хайа иннинэ планетабыт араас муннуктарын тиҥсийбитинэн барбыттара. Далан
Хаһыыттан сибиинньэ Хаһыҥыраан уһуктубут: …… Хоруудатын туран тиҥсийэн Хоруйбахтаан лиҥкинэппит. К. Туйаарыскай
ср. уйг. тиҥчи ‘ищейка (собака); шпион, лазутчик, сыщик’

I
сыһ. Лиҥкинээн иһиллэр курдук, лиҥкинэтэн. ☉ Гулко, громко, раскатисто
Тоҕус кырыылаах Ньи рилэ хаан оһоҕу Лиҥкинэччи оттон Тиги нэтэн кээспит эбиттэр. П. Ойуунускай
[Күтүр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана …… Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэ-түллэ лиҥкинэччи мөҕүрээбитэ. И. Гоголев
II
сыһ. Улаханнык бөдөҥөөн эбэтэр наар бөдөҥтөн талыллан (хол., м а с , т ы а ү үн э ри н э т э р г э). ☉ Становясь или будучи крупным, большим, как на подбор (напр., о деревьях в лесу)
Мас бөҕө лиҥкинэччи үүнэн тахсыбыт.  Киэҥ-талыы көстүүлээх сүҥкэн саала иһэ дьонунан лиҥкинэччи туолбута. В. Яковлев

аат. Наһаа улахана суох буочукатыҥы иһит. ☉ Небольшая кадка, ушат
Уһааты, тымтайы, чабычаҕы оҥорбот буолбуппут тэбиитэ, уһугар тиийэн, ити эбээт, барыта. Амма Аччыгыйа
Уонча көлөҕө утуйар таҥас, өйүө, уһааттаах суораттары тиэйбиттэр. М. Доҕордуурап
Сайын эмээхсин холбуллубут үүт аннын суораттыы-суораттыы, сиэммититтэн ордугун дириҥ умуһахха мас уһаакка кутан тардыыр. С. Маисов
♦ Уһаат иһигэр (түгэҕэр) саҥарар курдук — суон куоласкынан, ыраахтан иһиллэр курдук, бүтэҥитик, лүҥкүнэччи (саҥаран доргут, оннук иһилин). ☉ соотв. говорить как из бочки
Друзьянов: «Күнүс урукку сиргэр бараар», — диэн сибигинэйдэ, онтуката уһаат түгэҕэр саҥарар курдук, лүҥкүнээн иһилиннэ, Маша олус дьиктиргээтэ. М. Доҕордуурап
Дьүккүөр Миитэрэй чааскылаах чэйин наҕыл баҕайытык төттөрү уурда уонна дьон диэки утары малайан олорон, уһаат иһигэр саҥаран эрэр курдук лиҥкинэттэ. А. Бэрияк

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК

туохт.
1. Дүҥүрү охсо-охсо хамсанан, ойуоккалаан, кутуран ойууннуур туому толор (ойууну, удаҕаны этэргэ). ☉ В состоянии экстаза, транса осуществлять ритуальное общение с духами, камлать (о шаманах и шаманках). Ойуун кыыран, сэрэйбит курдук, Ньукууһа кутун-сүрүн куоҕас көтүтэн илдьэн өлүү уутугар тимирдибит диэтэ. Амма Аччыгыйа. Ойуун алҕаан, кыыран илгистэн киирэн барда. Күндэ
Былыр ойууттар кыырдаллар эрэ үөһэ дойдуга тиийэллэр, аҕабыттар ыллааталлар эрэ ырайга тахсаллара. М. Доҕордуурап
Алыһардаах удаҕан Бөлөнүүскэй дьиэтигэр мин аҕам оҕонньор баарына кыырбыта үһү. Н. Павлов
2. көсп. Тугу эмэ улаханнык тыаһатууһат, лиҥкинэт-лаҥкынат, талҕалат (хол., иһити-хомуоһу, туттар тимир сэбисэбиргэли). ☉ Громко стучать, греметь чем-л. [Суруксут] ботуоҥкатын иһэ кулур-халыр бөҕө кыырда, чэрэниилэтин иһитэ өрө-таҥнары эргийбэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Дуодар Хара уус …… Кыһата-тууспана Кытыаста оонньоото, Кыстыга-балтата Кыыран иһилиннэ. С. Васильев
Сонно тута быһахкыптыый тыаһа тулатыгар өрө кыыран барда. А. Сыромятникова
△ Эмискэ хатан тыаһы таһаар, тырылыы түс (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Внезапно зазвенеть, зазвонить (напр., о телефоне)
Төлөпүөн тыаһа эмиэ өрө кыыра түстэ. М. Доҕордуурап
Түүҥҥү чуумпуну уолута, Төлөпүөн тыаһа өрө кыырар. Ф. Софронов
♦ Кыһыл тылынан кыырар — туох да дуоннааҕы, туһалааҕы оҥорбокко эрэ кураанах тылынан айдаарар, чобуорхайар. ☉ Заниматься пустой болтовней, молоть языком
Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК
Янис төрөөбүт-үөскээбит сиригэр төрүт уус-аймах суох сирэ, наар түөкүттэр, күөх көппөлөр, ороспуонньуктар уонна кыһыл тылларынан эрэ кыырбыт дьон дугуйдаммыттар дииллэрэ. «ХС»
ср. алт. кыйгыр ‘кричать, звать; громко читать’

аат.
1. Дьиэ, тутуу ис өттүн алын тэлгэтиитэ, үктэлэ. ☉ Пол (в доме, помещении)
Атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн, эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кинээс туран хаамта. Муоста ыарырҕаппыттыы кыычырҕаата. М. Доҕордуурап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
2. Өрүһү, үрэҕи уо. д. а. туоруур тутуу, күргэ. ☉ Мост (через реку, овраг и т. д.). Уруук ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын т а х с а н б и т и г и р э т э н э р э л л э р э б и т. Күндэ
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Дөрүн-дөрүн пуойастар кэлэн муостаны туораан лиһигирииллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Биир муостаҕа туруохпут көр биир
Бэйикэй аллаах, т ө һ ө лө ө х а т аҕа стаабыккын дьэ өйдүөҥ, биир муостаҕа туруохпут. Р. Баҕатаайыскай
Биир муостанан хаамтар көр биир. Оҕону куруук биир муостанан хаамтарар сыыһа. «ХС»
◊ Хара муоста — дьиэ ыраас муостатын аннынан буор кутуулаах хос муоста. ☉ Чёрный, черновой пол для утепления жилища
Семён Табунов уонна Данил Золотовскай оҕолору эбии ылан кулууп дьиэ хара муостатын уонна үрдүн маһын биэс көлөнөн таһан күккүрэттилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов