буһар диэнтэн бэй
туһ. Булчуттар дьиэни куурда охсоору уонна эбиэт буһарынаары, бэлэм билиитэни лиҥкинэччи оттон кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Нөрүйбүт таас хайа тэллэҕэр кутаа оттон, балык буһарыммыппытын күүтэн, сээкэйи сэһэргэһэ олордубут. Т. Сметанин

сыһ. Бүтэҥи дуорааннаахтык, ньиргиэрдээхтик. ☉ Гулко, издавая густой, низкий звук
Күтүр тииттэр көҥдөйдөрүнэн Күҥкүнэччи үрэр сүҥкэн туруупкалардаах, Тэҥкэ тииттэр кумалааннарынан Лиҥкинэччи охсуллар ньиргиэр барабааннардаах, …… Айдам-дуораан аркыастыра диэн Айыллан ахан, манна үөскээбит эбит. С. Зверев

даҕ. Күлүмнүү чаҕылыйар. ☉ Ярко сияющий, сверкающий, ослепительный
Соруйан анаан, сырдык буоллун диэн, куруҥ маһы оттубуттара — уоттара үөрбүт-көппүт курдук лиҥкинэччи умайан, балаҕан иһэ бүтүннүү күндэлэс сырдык буолла. А. Софронов
Кыыс Амма уҥуоргу мырааныгар Хотойдор тохтоон сарыыллара, Күнүскү күндэлэс урсунугар Күн түһэн дьиримнии сытара. С. Данилов
Түлүк түүнүҥ түүлбэр киирэр, күндэлэс күнүҥ көстөн кэлэр — иитиллибит ийэ буорум. С. Федотов

даҕ. Иэстэбиллээх; иччилээх (тыл, саҥа туһунан). ☉ Влекущий за собой кару, возмездие; вещий, проникновенный (о слове, речи)
[Нүһэр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр Сүүһүн ортотугар туоһахталаах Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэтүллэ лиҥкинэччи мөҥүрээбитэ. И. Гоголев
Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарба, сэлээннээх тойугу туойума. Эрилик Эристиин
[Боккуой эмээхсин] Ылдьаана эмээхсин кэлбитигэр, ити сэттээх тыллаах күтүргэ тугу көрдөрөөрү, кими быһа этиттэрээри гынарын сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова

даҕ., үрд.
1. Дьоһун, улахан, сүүнэ. ☉ Большой, значительный, солидный (о чём-л.)
Хата, мин ытык тылбын ылыныҥ, суо көрдөһүүбүн истиҥ! Саха фольк. Ол сэттээх үөҕүүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр …… Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэ-түллэ лиҥкинэччи мөҕүрээбитэ. И. Гоголев
Суо халыҥ былыттан Суккуллар ардахтар — Сүүһүнэн уһааттан Сүөкэнэр курдуктар. Күннүк Уурастыырап
2. Суостаах, дьулаан. ☉ Внушающий страх, грозный. [Майаҕатта:] Дьэ эрэ, үгүстэн үгүс охтуоҕа, өлөрсөн да көрүөх, кырыктаах үҥүү кыайыыта биллин, суо булай батас соргута биллин! Саха сэһ
1977
Ооҕуй оҕус бадараанныыр өһөх луоҕа дьэбэлээх өлүү уута диэн суо дойдуну истэр инигит. Күннүк Уурастыырап
Музалар бу суо кэмҥэ Хоргустук иһийдэллэр Сааттаах буруй буолуох этэ. «ХС»
◊ Суо хаан (дархан) үрд. — үрдээнулаатан, суодаллан көстөр (кими-тугу эмэ ордук ытыгылаан этэргэ). ☉ Имеющий внушительный вид (о ком-чём-л., вызывающем особое уважение)
Аар хатыҥ …… эдэркээн хатыҥнар күөннэригэр киһи хараҕар тута быраҕыллар суо хаан көрүҥнээх. Н. Лугинов
Халыҥ харчылаах, үгүс үптээх Суон Байбаас диэн суо хаан киһиттэн арҕас уйарынан ааттаһыылаах, көнтөс тардарынан көрдөһүүлээх кэллим. И. Гоголев
Бу баар курдук өйдүүбүн Ийэм суо хаан көмүлүөгүн Кыһыл оҕолуу маанылыырын, Субу-субу сыбаан туртатарын. М. Тимофеев. Ньиргиэр болуоссат таманыгар Тураллар — Тулхадыйбат өй-санаа тулааһыннанан, Суо дархан Обелистар. Хоһоон т.
ср. кирг. соо ‘здоровый’

аат. Түөрт муннуктаах, тас өттүттэн туруору кэккэлэтиллибит мас эркиннээх, ортотунан томтоҕор буор үрүттээх, сыбахтаах кыра дьиэ. ☉ Балаган – якутская юрта в виде усеченной пирамиды из тонких стоячих бревен, поставленных одно к другому и опирающихся на раму из бревен, укрепленную на четырех столбах
Снаружи балаган обмазывали смесью из глины и навоза. Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана (өс хоһ.). Биир киһи балаҕанын кэннин хаһан да көрбөт (тааб.: киһи кэтэҕин кыайан көрбөтө). Ийэтэ дьиэ таһыгар саах күрдьэр күрдьэҕинэн балаҕанын сыбыы сылдьар этэ. Күндэ
1924 сыллаахха Саха АССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан Ыйаах таһаарбыта. И. Аргунов
♦ Балаҕан аайы баар – ыалга барытыгар көстөр, туох да уһулуччута суох; көннөрү. ☉ Встречающийся в каждом дворе, обыкновенный, заурядный
Төһө кыраһыабай кыыһы кытта эрийсэрий? Мин көрдөхпүнэ балаҕан аайы баар. «ХС». Балаҕан ахсын <аайы> суох – ыалга барытыгар көстүбэт, туох эмэ уһулуччулаах, уратылаах. ☉ Встречающийся не в каждом дворе, выделяющийся среди равных, незаурядный
Дьиҥэр, кини да балаҕан ахсын суох кийиит этэ, уҥуоҕа төһө да намыһах буоллар. Софр. Данилов
◊ Ааҕар балаҕан көр аах
Аан алаһа балаҕан көр аан алаһа. Орук титирик ордууттан Бүтэй титирик хоспохтон, Аан алаһа балаҕантан, Аргыыр адарай оронтон, Хара сылгы тэллэхтэн, Уһуктаахтаан кэлэммин. С. Зверев. Айар балаҕан <дьиэ> – суруйааччыларга, хампаһыытардарга о. д. а. аналлаах дьиэ. ☉ Дом творческих работников
Ол бэсокко, маска саһар Кыракый айар балаҕан Манабыла буолан турар, Аны даҕаны туруоҕа. С. Данилов
Балаҕан дьиэ көр балаҕан. Э.К. Пекарскай дулҕа диэн тылы быһаарбытын көрөбүт. Дулҕа, атыннык эттэххэ, балаҕан дьиэ баҕаната. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕан дьиэ. Түннүгүнэн Амма уута кылбайар. Эллэй. Балаҕан ыйа – сайылыктан кыстыкка көһөр күһүҥҥү кэм (былыргы саха халандаарын бэһис ыйа). ☉ Время переезда из летников в зимние юрты (девятый месяц календарного года – сентябрь)
Манна кыстык хаар балаҕан ыйын бүтүүтүн кэтэһиннэрбэтэ, ый эргэтин баттаһа түһэн үллүктээбитинэн барда. Н. Заболоцкай
Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр Чаҕыл Тордоохоп Сталинградскай фронт сэриилэһэр аармыйатыгар тиийбитэ. С. Никифоров
Таптыыбын балаҕан ыйын Бу кэм үчүгэй баҕайы: Ууга киир – кус, Тыаҕа таҕыс – улар. Баал Хабырыыс. Буор балаҕан кэпс. – үрүҥ туой сыбахтаах сайыҥҥы балаҕан. ☉ Летняя юрта, обмазанная снаружи белой глиной
Остуоруйаҕа ойууланарын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Маайа чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо? Н. Габышев
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кутурук балаҕан – дьиэ хаҥас диэки өттүнэн балаҕан салҕааһына. ☉ Пристройка в виде юрты к левой стороне дома
Ампаар дьиэ түннүгэ күп-күндэлэс, кутурук балаҕан эмиэ уоттаах, аана тэлэччи аһыллан турар. Күннүк Уурастыырап. Күөстэнэр балаҕан – сайын ас астыырга аналлаах кыра балаҕан (хоспох). ☉ Летняя небольшая юрта (кухня) для приготовления пищи
Пуд Ильич аҕата оҕонньор хотуурун булан, күөстэнэр балаҕаҥҥа тахсан мин таптайбытым. Далан. Кыстык балаҕан – кыһын олорорго аналлаах халыҥ сыбахтаах балаҕан дьиэ. ☉ Юрта со специальной отделкой для зимы
Таһырдьа – ынырыктык чөҥөрүттүбүт аһаҕас түннүктэрдээх иччитэх балаҕан үллэн турар. Ити Сүөдэр Бэһиэлэйэп кыстык балаҕана. Амма Аччыгыйа
Оонньуур сирдэрэ: Ыстапаанка кыстыыр балаҕана саас. Дьиэ борук-сорук. А. Софронов
Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», – диэбиттэрэ. Т. Сметанин. Кыстык угун саҕа балаҕан – кыра балаҕан дьиэни хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании маленькой юрты
Лэглээрдэр кыстык угун саҕа балаҕаннарыгар [Эрдэлиирдэр] дьукаахтастылар. Амма Аччыгыйа
Өтөх ортотугар кыстык угун саҕа балаҕан баар. Манна Дунаай олорор. Күндэ
Бу алаас хоонньугар кубарыйбыт буор сыбахтаах, кыстык угун саҕа балаҕан уонна быыкаа ампаар оҕото чөкөһөн тураллар. Л. Попов. Саах балаҕан кэпс. – кии сыбахтаах кыһын олорор (кыстык) балаҕан. ☉ Зимняя юрта, обмазанная снаружи коровьим навозом
Муҥур атах үрдүк сиһигэр, чоҥкуйан кырыаран турар күөрэ-лаҥкы түспүт тииттэр анныларыгар биир кыстык угун саҕа саах балаҕаны тибии тибэр. Күндэ. Сайылык балаҕан – дьыл итии кэмигэр (сайын) олорорго аналлаах кыра бэрэбинэлэри иҥнэри кэккэлэтэн баран буорунан сыбаабыт эркиннээх дьиэ. ☉ Летняя юрта из тонких, поставленных в наклон бревен в виде усеченной пирамиды
Былыргы орто эрэ ыаллар, кыстык уонна сайылык балаҕаннарын таһынан, отор күһүн быстах олорор дьиэлээх буолар этилэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы сэптээх ыал эбит: ампаар иннигэр улахан сайылык балаҕана күлүгүрэн көстөр. Н. Неустроев
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов. Саха балаҕана кэпс.– кии сыбахтаах кыһыҥҥы (кыстык) балаҕан. ☉ Якутская юрта
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара, оттон билигин начаалынай оскуола, медпуун, маҕаһыын дьиэлэрэ кэккэлэспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Самнайбыт саха балаҕаныгар Аастуор аргыарын билбэтэҕим. С. Данилов
Мин көмүлүөк оһохтоох саха балаҕаныгар үөскээбит киһибин. Суорун Омоллоон. Тимир балаҕан – норуот тылынан уус-уран айымньытыгар: абааһы аймаҕын дьоно олорор албастаах дьиэлэрэ. ☉ В произведениях устного народного творчества: волшебный железный дом, в котором обитают представители враждебного племени абаасы
[Дьахтар] эһэ тириитин ыйаабыт суол диэки бара турбут. Туруору тимир балаҕаҥҥа тиийэн кэлбит. Саха фольк. Онно көрдөхтөрүнэ – аҕыс күннүк сиртэн айдааран көстөр айдам-сайдам тимир балаҕан аарыгырбыт, тоҕус томторҕолоох тойон күрүөх тимир сэргэлэр анньыллыбыттар. Ньургун Боотур. Туруорбах <туруору> балаҕан – кыра саха дьиэтин хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, используемый при описании маленькой якутской юрты
Манна [Ламма үрдүгэр] хахыйахтар быыстарыгар Алексей Егоров, туу сүрэҕин курдук, туруорбах балаҕана көһүннэ. М. Доҕордуурап
Туруорбах балаҕан дьиэлэр сыһыы, ырааһыйа эҥээрдэригэр онно-манна саһан тураллар. Л. Попов. Тумус тыа Тостор тоҕойуттан Туруорбах балаҕан саҕа Толбонноох ньуурдаах Чоруун тимир Чуор болгуо Дьоһун көлө Чугуруйбакка Дьулуруйан тахсан кэллэ. Саха фольк. Уорук балаҕан – олус улахан, киэҥ-куоҥ дьиэ. ☉ Большая по размерам юрта
[Айыы бухатыыра] Аҕыс кырыылаах, Атыыр оҕуһун өрө туппут курдук, Нирилэ хаан оһоҕун Лиҥкинэччи оттон кэбистэ да, Эргитэ көрөн кэбистэҕинэ – Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Айдам уорук балаҕан аатыра түстэ. Ньургун Боотур
[Айыыһыты атаара] Ньичир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр! Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай
Үүтээн балаҕан көр үүтээн. Үрүт өттө үргүөрдээх, Үс эриллэҕэс тиит өһүөлээх, Түөрт сиэллээх Сатанах мас тайанардаах, Үргүнньэх сыатын саҕа Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. С. Зверев. Хара балаҕан – былыр баай дьон дьиэлэрин таһыгар хамначчыттарга анаан туттарар кыра балаҕаннара. ☉ До революции: небольшая юрта, которую богатые строили для своих батраков
Кыысчаан кэлэрин кытта хаҥас хара балаҕаҥҥа хамначчыттары кытта уйалаабыттара. М. Доҕордуурап
[Эмээхситтэр] хара балаҕаннарыгар, ампаардарыгар сотору-сотору тиэстэллэрэ тохтуур. Далан. Хотонноох балаҕан – өрөбөлүүссүйэ иннинэ сүөһү турар сирэ дьиэни кытта силлиһиннэри тутуллубута. ☉ До революции: постройка, хлев, который пристраивался к юрте
Харатаайап кулуба суос-соҕотох кыыһа Маайа хамначчыт кыргыттары кытта хотонноох балаҕаҥҥа киирэн кэпсэтэ, күлэ-оонньуу олордо. Н. Якутскай
Аҕыйах хоноот, Баһыыкка хотонноох балаҕанын Маппыайабыс уон сүүскэ атыылаһан ылла. Бэс Дьарааһын
Уруккулуур үйэлэртэн Хоҕурбут хахтаах Хотонноох балаҕантан, Сымсах сыттаах, Сыҥсаар тумуу дьааттаах Кыстык балаҕантан Кыйданарбыт буолбучча. С. Зверев

1. аат.
2. Тулалыыр эйгэни хабан барытын көстөр оҥорор сардаҥарыы. ☉ Свет, освещение
   Уоттара үөрбүт-көппүт курдук лиҥкинэччи умайан, балаҕан иһэ бүтүннүү күндэлэс сырдык буолла. А. Софронов
   Биир күн, эһэ бэйэтэ сүгүллэн туран арҕах бүөтүн төлө тарта — сырдык кутулла түстэ. Болот Боотур
3. көсп. Билии-көрүү, үөрэх, сайдыы. ☉ Знание, просвещение
   Эһиги иҥэрэн биэрбит Сырдыккытын тэнитэ — Туундара, тайҕа устун ииппит Көччөхтөргүт көппүттэр. Эллэй
   Сарсын аҕам кэлэн баҕар, үөрэн диэн, сырдыкка ыытыаҕа, Баҕар, ыраах ханна эрэ кыйдыаҕа. С. Васильев
   △ Хара баттала суох дьоллоох-соргулаах, көҥүл олох. ☉ Счастливая, свободная жизнь
   Кини хараҥаттан сырдыкка тардыспыт кылгас олоҕо итинник. Н. Якутскай
   [Күкүр Уус:] Онон, дьэ, сырдыкпыт, ыйдаҥабыт ханан баарый: сүбэлээн, ыйан кулу, ити үллэ-үллэ үчүгэй диир холкуостарыгар киирэбин дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Сырдык туһугар дуолан охсуһууга угуйан …… былыттары быыһынан курбуулуу көттө толлору билбэтэх дохсун көтөр. Амма Аччыгыйа
4. даҕ. суолт.
5. Сырдыгынан сыдьаайар, тыгар, хараҥата суох. ☉ Яркий, светлый, не тёмный
   Ботуруускай ааҕар балаҕана тыа сиригэр ымсыылаах ыраас, сырдык, киэҥ дьиэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Илин хайа кэтэҕиттэн күн сырдык төлөнө хараҥа халлааны хайа тыыран, тахсан эрэр эбит. Эрилик Эристиин
   [Холкуостаахтар] сайыҥҥы сырдык түүҥҥэ оттуллубут отуу уотугар муһуннулар. М. Доҕордуурап
6. Маҥанныҥы, туртайан, сырдыйан көстөр (өҥ). ☉ Светлый (о цвете)
   Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
   [Дьахтар] Сырдык сиидэс былаатынан Сыҥаахтыы саба бааммыт. С. Васильев
   Сырдык кумааҕыны иннибэр уурдум, Суруксут аны киһи буоллум. Н. Тарабукин (тылб.)
   △ Сүрүн өҥтөн балачча убаҕас өҥнөөх. ☉ Более светлый, бледный, чем основной цвет
   Лаампата сааскы ача Сырдык күөҕэ таастааҕа. П. Тобуруокап
   Сыаналаах сырдык сиэрэй көстүүмэ эрэ кини хараҕар көстөн ааста. Л. Попов
   △ Харата суох — маҥан, күрэҥ, саһархай (киһи сирэйин, баттаҕын, хараҕын этэргэ). ☉ Светлый (напр., о глазах, волосах, коже человека)
   Кини сырдык дьэҥкир харахтарынан миигин одуулаһара. Далан
   Игорь Иванович сырдык баттаҕын өрө анньынна. Н. Лугинов
   Били сырдык сэбэрэлээх кугас бытыктаах нуучча киһитэ сибилигин аҕай мичээрдии турбут сирэйэ курус гынан, тыйыһыран, икки чабырҕайын тымырдара улам күүрэн ыллылар. П. Филиппов
7. көсп. Туох да хараҥанан күлүктэммэтэх, дьоллоох, үөрүүлээх (хол., олох). ☉ Счастливый, ничем не омрачённый (напр., о жизни)
   Сындыыс уота үктэллээх Сырдык олох саргытын Күммүт-дьылбыт эргийэн Күөйэ көтөн эрэбит. П. Ойуунускай
   Сыламтата суох сырдык күннэр сыдьаайан эрдэхтэринэ, доҕотторуом, сытан, сыылбатыйан эрэ хаалымыаҕыҥ! Суорун Омоллоон
   Кини кылгас, сырдык, үөрүү-көр наардаах олоҕор чугас дьонуттан өлөн эрэр киһини бу бастакы көрүүтэ эбээт. Н. Габышев
8. көсп. Ыраас, дьэҥкэ (өй, төбө туһунан). ☉ Ясный, светлый (напр., об уме)
   Сырдык өйгүн тумус туттан, Сырыт бу күн сиригэр. С. Данилов
   Ол иһин киһи аймах сырдык өйдөөхтөрө биһиэхэ тардысталлар. Амма Аччыгыйа
   [Генерал:] Саха саллаата, сырдык төбөҥ иһин …… бүтүн аармыйа аатыттан махтанабын. И. Гоголев
   ♦ Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Күн сырдыгын көрдөрбүт күн күбэй ийэ
   □ Хойукку да көлүөнэ ыччаттарбыт, Хостон хос да сиэн ыччаттарбыт …… Үрүҥ күн сырдыгын көрдүннэр, Үүнэн олорон истиннэр! Күннүк Уурастыырап
   [Эдэр ааптардар] уончалыы хоһоонноро күн сырдыгын көрбүт. «ХС». (Үрүҥ) күн сырдыга баҕалаах — олох олорор күндү. ☉ Жизнь дорога ΄ (букв. свет белого солнца желанен)
   [Былаас:] Маайа, биһиги иннибитин ыларга сорунан кэлбит дьон быһыылаахтар, …… начааскыга да күн сырдыгын көрөр баҕалаах. А. Софронов
   Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта көр күн. [Туллук:] Биһиги иккиэн — саҥардыы көҥүлү көрөн Сэрбэйэ тыллан барбыппыт. Күн сырдыгыттан матарыма! И. Гоголев
   Кини олох ыар мускуурун тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. ОИП Х
   Бачча оҕо сааскар күн сырдыгыттан матыаххын баҕарбат буоллаххына толор. «ХС». Сырдык тыыным быстыар диэри — тыыннааҕым тухары. ☉ соотв. до последнего вздоха (букв. пока не прервётся светлое дыхание). Сырдык тыыммыт быстыар диэри, Үллэр мудан Үйэбит тухары Алҕанныыбыт эбинэ тугуй? Туоннуубут эбинэ тугуй? Саха фольк. Сырдык тыына быһынна — куһаҕан буолла, анараа дойдуга аттанна, өллө. ☉ Умер, скончался (букв. прервалось светлое дыхание)
   Кэнчээри ыччатым иннигэр, Кэс дойдум туһугар, Сырдык да тыыным быһыннын, Уран уҥуоҕум да куйаланнын. С. Зверев
   Н.Х. Муксунов балыыһаҕа киирэн икки хонон баран сырдык тыына быстыбыта. «Сахаада»
   (Сырдык) тыынын быс көр быс. Сырдык тыыннааҕы быспыт сыысхалбыт, Киһини кэрдибит сиҥкэлбит суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ бандьыыттар — кини ыстаабын дьонун сырдык тыыннарын быспыттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын толук уур көр толук. Эн күндү көҥүлүҥ Толуллуутун туһугар Кини сырдык тыынын толук ууртун …… саныыр буолаар! Күннүк Уурастыырап
   Фашизмы …… түөрэ эһэр туһугар мөлүйүөнүнэн …… дьоннор сырдык тыыннарын толук уурбуттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын тэскилэт көр тыын. Бу Олоохоп быраас илиититтэн мүччү туттаран, сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
   ◊ Күн сырдыга көр күн
   Ойоҕосторуттан түһэр күн сырдыга кинилэр [уоллаах кыыс] чэгиэн сирэйдэригэр түспүт. Н. Лугинов
   Уонна күөх үүнээйи Үрдүк күн сырдыгар тардыһар. Күннүк Уурастыырап. Сырдык аат үрд. — өлбүт киһи ытык аатын кэриэстээн ахтарга туттуллар. ☉ Употребляется при почтительном упоминании о ком-л. умершем, погибшем (букв. светлое имя)
   Норуотуҥ эн сырдык ааккын Ахтар, чиэстиир күнүгэр Хомотуохпун баҕарбаппын Хоҕу хостоон, күөдьүтэн. С. Данилов
   Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас Сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Сырдык мөссүөн — чуолкайдык өйгөр хаалан хаалбыт, хараххар көстөн кэлэр ким-туох эмэ дьүһүнэ. ☉ Живое, наглядное представление о ком-чём-л., светлый образ
   Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
   Кини хараҕар саҥа тыллан эрэр сибэккилии үчүгэйкээн бэйэлээх кыыс оҕо сырдык мөссүөнэ көстө түспүтэ. С. Никифоров
   [Маша] хараҕар Александр сырдык ыраас мөссүөнэ, мичээрдээбит арылхай хараҕа көстөн кэлэ турар. М. Доҕордуурап. Сырдык хаан үрд. — көҥүл олох, кырдьык иһин охсуһууга буойуттар толук ууран тохпут хааннара. ☉ Кровь, пролитая за свободу, справедливость
   Кинилэр онно, букатын соторутааҕыта үөрэкөтө айаннаан испит ыччаттар сырдык, ыраас хааннара тоҥ хаарга халыйан сытар сирдэригэр тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
   Уол оҕо төрүөн, дойдум иһин Сырдык хааммын тохтордум, Дьолу көмүскээн, сэриилэһэн. И. Эртюков. Сырдык хааннаах — ньыламан маҕан ыраас сэбэрэлээх, харата суох. ☉ Светлый, светлокожий
   Аллараа боротуохаттан икки улахан биэдэрэҕэ толору уу тутуурдаах бааһынайдыҥы сырдык хааннаах уол таҕыста. Э. Соколов
   Миичээн — арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.)
   ср. ДТС йарух ‘свет, сияние, блеск, луч’