лиһиргээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Дэлбэритэ тэбиилэр] арыт утуу-субуу бүтэйдик, эрчимнээхтик лиһиргээмэхтээн ылаллар. В. Яковлев

аат. Хобулуктаах, үрдүк остоох атах таҥаһа. ☉ Сапоги. Хоруом саппыкы. Киирсэ саппыкы. Эрэһиинэ саппыкы
□ Байыаннай таҥастаах нуучча киһитэ саппыкытынан ыарахан-ыараханнык лиһиргээн киирэн кэллэ. Л. Попов

I
лиһиргээ диэнтэн холб. туһ. Кимнээх эрэ эрчимнээхтик хаамсан лиһиргэһэн кэлэн, оҕонньору …… өйүү тутан быыс кэннигэр дэллэриттилэр. Н. Лугинов
Күтүр улахан көһөҥөлөр шлюзка кэлэн сааллан лиһиргэспиттэр. ПАК НТ
Түүннэри-күнүс тэри …… ыстаныактар ньиргиһэллэр, бал талар лиһиргэһэллэр. ӨӨККҮ
II
даҕ. Лиһиргээн иһиллэр, «лиһир-лиһир» гынар тыастаах. ☉ Издающий размеренный тяжёлый стук, стучащий размеренно и тяжело (напр., о паровозных колёсах). Лиһиргэс тыас

аат., поэт. Күүскэ сааллыы, охсуллуу; күүстээх буурҕа, холорук. ☉ Сильный удар сверху вниз; сильная буря, вихрь
Сата буурай дапсылҕаҥҥа Эрэй муҥун билбэккэ Сахаҥ сирэ барахсаҥҥа Эргийбиккэр эҕэрдэ! А. Абаҕыыныскай
Чараҥ үрдүнэн этиҥ лиһиргиир, уот курбуулуур, Эрдэтээҕи этиҥ дапсылҕаныттан халлаан хайытталанар. «ХС»

лиһиргээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Сайсары:] Кэпсээн суох. Бу ханна бардыҥ, ити туоххун лиһиргэтэҕин? [Бокуом:] Бу диэки кэллим, Бу тыыным, харабылым, саабын лиһиргэтэбин. Суорун Омоллоон
Элбэх киһи биир тэҥҥэ үктээн лиһиргэтэрэ иһиллибитэ. В. Гюго (тылб.)

I
дапсылый диэнтэн бэй., атын
туһ. Хараҥа халлааҥҥа холорук ытыллар, Хахсааттаах тыалынан таҥнары дапсыллар. П. Ойуунускай
Этиҥ этэн лиһиргээтэ, чаҕылҕан уота таҥнары дапсылынна. «ХС»
II
дапсылый диэнтэн бэй., атын туһ. [Хамначчыттар] билбэт айдааннарыгар ааранан дапсыллыахпыт диэн, кутталларыттан эҥээрдэрэ илибирии турбута. П. Аввакумов

с ы һ. Лиһиргээн тыаһыыр курдук, лиһиргэтэн. ☉ Издавая размеренный тяжёлый стук, размеренно и тяжело стуча по чему-л. (напр., сапогами по полу при ходьбе)
Сыллай улахан холуочук эбит, …… ньилбэктэригэр иккилии бууттаах киирэни баайбыт курдук чиҥ-чиҥник лиһиргэччи үктэнитэлээн кэлэн, үллэс гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа. Иҥнэн силиһи лиһиргэч чи тэбиэлээн ылаттыыр. С. В асильев

даҕ.
1. Ким, туох эмэ дьэгин өттө, уҥа өттүн утарыта. ☉ Левый, левосторонний
Ырыаһыт кырдьаҕас Хат этиппэккэ, хап-сабар Хаҥас атаҕын сөһүргэстээтэ, Илин иэйэхситтээх халлаан диэки Иннинэн эргилиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Болот оһох хаҥас чанчыгар бэркэ ууһун киллэринэн, талах ынах оҥосто олорбута. Н. Заболоцкай
Иван хаҥас илиитин остуолга тоҕонохтоон, сыҥаах баттанан олорон, кэрэ-чуор куолаһынан ыллаан унаарытан киирэн барда. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ хоту диэки өттүгэр баар, хоту өттүнээҕи. ☉ Находяшийся на северной стороне чего-л.
Бастаан киирэн тугу да саҥарбакка олордо. Онтон уоскуйан баран дьонугар: «Дьэ абааһыны иһиттим, хаҥас ойуурга дьахтар кыланна», — диэн кэпсээтэ. Күндэ
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
Дьиэ хаҥас өттүнэн [өтөх] биллэр-биллибэт ыллык тахсан барда. И. Данилов
◊ Хаҥас (хара) дьиэ көр дьиэ I
Бэкирийэ Хара хаҥас дьиэттэн лиһиргээн кэлэн өҥөс гына түһээт, төттөрү сүүрдэ. П. Ойуунускай
Ыл, Хабырыыс, манан хаҥас дьиэҕэ аас: онно эт буһарбытым. С. Никифоров
Мин онно наар хаҥас дьиэҕэ (хотон дьиэ диэки өттүгэр, билии эркин кэннигэр оһохтоох, муостата суох, икки оронноох хоспоххо) олорбутум. СДТА. Хаҥас оҕун (халый, халыт) полит. — хаҥас бэлитиичэскэй баартыйаларга чугаһаа. ☉ Становиться более левым по политическим взглядам, леветь
[Бассабыык барахсан] Кэннинэн соҕус кэхтэн, Олус уҥа диэки охтубакка, Хабаана суох хаҥас диэки халыйбакка Элбэх киһи эрэйин сэрэйдэҕинэ Үчүгэй үөскүүрэ дуу. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскөтүн буруйа дакаастаммакка хааллаҕына, баайсан бэйэтин сэмэлэтиэ, былааскын үрдэппиккин, хаҥас халыйбыккын диэхтэрэ. Болот Боотур
[Өлөксөй] Бэлиитикэни хаҥас халытан, Биир холкуоһу ыспыта. С. Васильев
Хаҥас орон көр орон II. Уол хаҥас ороҥҥо ыалдьа сытар ийэтин улаҕатыгар ыстанна. Амма Аччыгыйа
Лоокуут түһээн көрдөҕүнэ, Ньургуһун хаҥас ороҥҥо олорон эрэн иистэнэн килбик маҕан тарбахтара иннэни субуйа хамсыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Огдоойо эмээхсин утуйан, хаҥас ороҥҥо муннун тыаһа сыыгыныыра. А. Сыромятникова. Хаҥас үлэлээ калька. — сүрүн үлэҥ таһынан кэбэҕэстик эбиискэ хамнастанар быстах үлэни үлэлээ. ☉ Подрабатывать дополнительно, иметь левый заработок
Тутулуннаҕына мөҕүллүө турар эбээт, хаҥас үлэлээбиккин, халтурщиккын диэхтэрэ. Э. Соколов
Сорох суобаһа суох тырахтарыыстар эрдэ буолуохтааҕар, лаппа хойутаан гараастан тахсаллара, путёвканы укта сылдьан хаҥас үлэлиир түбэлтэлэрэ тахсара. ТССКС
ср. п.-монг. хаҕас ‘половина’

туохт.
1. Хараххын симэн, этиҥ-хааныҥ, өйүҥ-санааҥ холкутаан, сынньанар турукка киир, сынньан. ☉ Спать, заснуть
Түүн утуйбат баар үһү (тааб.: быыс). Сүрдээх үчүгэйдик утуйа сытан, ийэм ыҥырар саҥатыттан уһуктан кэллим. Н. Неустроев
Эн билигин үчүгэйдик утуй, сынньан, сарсыарда сүбэлэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Булчуттар арыыга хаалан, биир ханнык эрэ эргэ, иччитэх ампаары булан, онно киирэн муостаҕа утуйан хаалбыттар. Н. Заболоцкай
2. Илииҥ, атаҕыҥ эбэтэр көхсүҥ көһүйэн, бөҕүөрбүт, тоҥмут курдук, тугу да билбэт буол. ☉ Терять чувствительность, неметь, цепенеть, затекать (обычно о руках, ногах, спине). Уҥа илиим утуйан хаалла
□ Онтон биир оҕонньор, чэйдээн бүтэн баран, атаҕа утуйан хаалан, доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу, кыраабылын ылан эргим-ургум тутан көрдө. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй [кыыс аата] олорбохтоон баран, эмиэ сыҥааҕырдаан, көхсө утуйан барда. Т. Сметанин
Бу чагда устун баран иһэн, Кириһээн көхсө бииргэм утуйан иһэрэ. Д. Таас
3. көсп. Кэлии-барыы, сырыы тохтоон, чуумпур (хол., куорат туһунан этэргэ). ☉ Прекратить движение, затихнуть, уснуть (напр., о ночном городе)
Илииилиилэриттэн ылсан баран, утуйбут уулуссалар устун хаамсаллара. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
Куорат утуйбут, Чуумпу тунуйбут. А. Абаҕыыныскай
△ Тыас-уус, саҥа-иҥэ хам баран, иһий, иһийэн хаал. ☉ Перестать шуметь, затихнуть, замолкнуть
Этиҥ уулаах былыкка утуйбут Итии самыырдаах түүннэригэр Саманан ааһаллара эбитэ буолуо Сааскы хаас үөрдэрэ айманан. Күннүк Уурастыырап
Олбуор ахсын айаарбыт Омуннаах «тирии» хормуоскалар Утуйан ах бараллар. С. Васильев
4. көсп. Таалан хаал; улук буол, улугуран хаал. ☉ Стать неподвижным, замереть; стать вялым, сонным, задремать
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Бары дьадаҥы саас үйэ тухары утуйбут өйө-санаата уһуктуор сөп буолла, уһугуннун! Эрилик Эристиин
Дойдубут саас буолан, хаар ууллан, Тоҕус ый утуйбут уутуттан Көрүлүү айдааран уһуктан, Күргүөмнээх үлэҕэ турунна. П. Тулааһынап
5. түөлбэ. Умайан бүт, умулун. ☉ Перестать гореть, погаснуть. Отуу уота утуйбут
□ Уота утуйбута уон сыл буолбут. ПЭК ОНЛЯ II
Ноо! Уоттара эмиэ утуйаары гыммыт. Суорун Омоллоон
△ Саҕахха киир, көстүбэт буол, сырдаан бүт (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт, переставать светить (о солнце)
Күн утуйар кэмигэр чугас ыалларбыныын аччыктаабакка олорор бултаахпын. Н. Абыйчанин
Арай күнүм утуйдаҕына, Хайа, хонуу барыйдаҕына, Тыал хаптайар чуумпутугар Мин суланар хаһыым уйгуура Ыраах муора тыаһын курдук …… Кинилэргэ иһиллэр. И. Чаҕылҕан
♦ Букатыннаахтык <утуйуутун> утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. заснуть последним (вечным) сном
Ол кэннэ налыс гына түспүтэ, халтаһата сабыллан барбыта... Манан кини букатыннаахтык утуйуутун утуйбута. Суорун Омоллоон. Өлөрдүү утуй (өлө утуйа сыт) — олус кытаанахтык, өлбүт киһини санатардыы, утуй (наһаа сылайан эбэтэр уһун кэмҥэ утуйбакка сылдьан баран). ☉ Спать крепко, спать мертвецким сном; спать как убитый (букв. как мёртвый спать)
Чугас ыалларын уолаттарын кытта кылыйсан, куобахтаһан көрүлээн баран, учуутал уол быраатын хоонньоспутунан өлөрдүү утуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Өлө утуйа сыппыт Үчүгэй дьахтар барахсан, Ойбонуттан уулаабатах Улаан убаһа оҕотунуу, Оҥоох-чоҥоох көрбөхтөөн, Уһуктан тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ суорҕанын моонньугар диэри тардынан баран, өлөрдүү утуйа сытар. С. Никифоров. Өлөрү утуйарга холоон (ууран) — өлөрү да кэрэйбэккэ, бэйэҕин харыстаммакка (охсус, сэриилэс). ☉ соотв. не на жизнь, а на смерть, не жалея жизни (напр., бьются богатыри светлого мира с тёмными силами — букв. уподобляя смерть сну)
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Чурумчуку ойон турда, Тилир-талыр тэбинэн …… Өлөрүн утуйарга ууран, Чупчуруйдаан тойон-саарга Чуо-бааччы бара турда. Эллэй
Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. [Күлүк:] Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии... А. Софронов
Ити быйыл сайын түүн утуйбакка, күнүс олорбокко хайы-үйэҕэ үс сүүс бугулу туруордубут, ол үрдүгэр киэһэ аайы, махтал ыларбыт оннугар, мөҕүллэр, сынньыллар икки ардыгар сылдьабыт. Эрилик Эристиин. Тэбэн көрбөккө утуй — төрүт уһуктубакка кытаанахтык утуй. ☉ соотв. спать без задних ног (букв. спать, [даже] не шевельнув ногой)
Мин сылаабыттан уонна киэһэ испит арыгыбыттан тэбэн көрбөккө утуйбут этим, сарсыарда тардыалаабыттарыгар биирдэ уһуктубутум. Далан. <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. уснуть вечным сном (букв. <непробудным> длинным сном (во длинном сне) уснул)
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей эрчимнээх дайбааһынынан хааннаах тэрээк сүгэ иккиһин күөрэйэн, өлөн эрэр кыыл өҥүс баһыгар түбэһэрин кытта, «өлүөхсүт», соҕотохто дүгдэс гынаат, уһуктубат уһун уутугар утуйда. Эрилик Эристиин. Утуйан оҥторбут сөбүлээб. — 1) саамай наадалаах, кыһалҕалаах кэмҥэ утуйан хаалбыт, утуйа сытар. ☉ Заснуть в самый неподходящий момент
«Илиммин эрдэ көрүмүнэбин утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
«Оо, дьэ! Утуйан оҥторон хаалбыппыт! Үчүгэйдик көрбүппүт буоллар...» — диэбитэ Толя абаран. ВЛ РБЫ; 2) кытаанахтык, уһуннук уһуктубакка утуйбут. ☉ Заснуть крепко и надолго
Мас кэрдээччилэр бука бары минньигэстэн минньигэскэ тартаран …… утуйан оҥторо сыппыттара. Н. Заболоцкай
Чомпоойоп утуйан оҥторо сытара. Л. Попов. Утуйар уу диэни (утуйар ууну) умнубут — 1) кыайан утуйбат буолбут. ☉ Не может уснуть, забыл что такое сон (о человеке, к-рый совсем мало спит, не может спать полноценно)
Миигин пенсионер оҕонньор …… сөхтөрбүтэ, утуйар уу диэни таһы умнубут этэ. Далан
Дьэ тукаам, утуйар ууну умнан, төрөөбүт алааспын Хомустаахпын ахтан, хайа охсубут аҥаарым буолла. Н. Габышев; 2) работать усердно, забыть про сон
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына …… сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
Онон үлэ-хамнас элбэх этэ. Быһаччы эттэххэ, утуйар уутун умнубута. «ХС». Утуйар уу күрэннэ — уута кэлбэт буолан хаалла, утуйуон баҕарбат буолла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу
Бу киэһэ Юрий Осиповичтан утуйар уу күрэннэ. С. Федотов
<Утуйар> уута көттө — уута көттө диэн курдук (көр уу II). Утуйар уум көппүт түүнүгэр Былыт халыйар мин үрдүбэр, Сүрэхпэр киирэр күһүҥҥү өксүөн — Санаа-оноо, саарбахтааһын үксүөн! Л. Попов
Бу өлөрүөхсүттэр сиэптэригэр бэстилиэтэ суох буоллахтарына, арааһа, утуйар уулара көтөр быһыылаах, кэм даҕаны араас систиэмэлээх бэстилиэттэри уктубут буолааччылар. «ХС». Утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата — туох эмэ санааттанонооттон кыайан утуйбат буолла, чуумпу олоҕо алдьанна. ☉ соотв. потерять покой и сон (от горя)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итинтэн ыла Дьэргэ утуйар уута уу, олорор олоҕо олох буолбатаҕа. Болот Боотур. Утуйар уутуттан мэлийдэ кэпс. — уута кэлбэт буолла, утуйбат буолла. ☉ соотв. лишиться сна (напр., от душевных мук)
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур. Утуйар хараҕа суох — оннооҕор түүн да утуйбат, утуйуохтаах да кэмҥэ утуйбат. ☉ соотв. забыл про сон (букв. у него незасыпающие глаза)
Уу күөгэйэ букатын да утуйар хараҕа суох кыыл эбит. Далан
«Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Төһө эрэ тэлээрэ тэбэр этибит», — дии көрсүбүтэ кинини Маайа эмээхсин. Н. Босиков
◊ Утуйар мөһөөх — ичигэс буоллун диэн баататтан, араас тирииттэн тигиллибит, киһи иһигэр киирэн утуйан хаалар уһун сомуоктаах мөһөөччүк. ☉ Спальный мешок
«Чэ, ыл, утуйар мөһөөхпүн, ыһыктаах чымыдааммын аҕал», — диидии, Орлосов сыарҕаттан бинтиэпкэтин ылан санныгар иилиннэ. Н. Габышев
Миичээн алын өттө таба, үрүт өттө куобах тириититтэн аныгылыы, таҥаһынан сирийиллэн оҥоһуллубут утуйар мөһөөҕүн иһигэр бэрт сылаастык сытан …… оҕонньор кэпсээнин сөпсөп сэҥээрэн биэрэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Утуйар таҥас көр таҥас. Микиитэ …… утуйар таҥаһын кыбыммытынан, интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэринхомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап. Утуйар хорук тымыр анат. — хабарҕаны батыһа моой икки өттүнэн сытар киһи төбөтүгэр хааны тиэрдэр улахан тымырдар. ☉ Сонная артерия
Утуйар хос көр хос. Вера Михайловна түүҥҥү ыалдьыт тугу кэпсиирин истээри утуйар хоһун ааныгар кэлэн өйөнөр. Н. Якутскай
Утуйар хостон Марфа Николаевна уонна Татьяна Ивановна тахсаллар. Андриан хааман лиһиргээн утуйар хоһугар киирдэ. М. Доҕордуурап. Утуйар чаас — сонотуоруйдарга, сынньанар дьиэлэргэ, балыыһаларга эбиэт кэнниттэн утуйан сынньанар кэм. ☉ Тихий час. Сынньанар дьиэбитигэр утуйар чааска чуумпу баҕайы буолар
др.-тюрк. уды, уйу, тув. уду, тат. ою