левый; хаҥас илии левая рука; хаҥас кытыл левый берег (реки); дьиэ хаҥас өттө левая сторона юрты; хаҥас дьиэ юрта по левую руку # хаҥас киһи левша.

даҕ.
1. Ким, туох эмэ дьэгин өттө, уҥа өттүн утарыта. ☉ Левый, левосторонний
Ырыаһыт кырдьаҕас Хат этиппэккэ, хап-сабар Хаҥас атаҕын сөһүргэстээтэ, Илин иэйэхситтээх халлаан диэки Иннинэн эргилиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Болот оһох хаҥас чанчыгар бэркэ ууһун киллэринэн, талах ынах оҥосто олорбута. Н. Заболоцкай
Иван хаҥас илиитин остуолга тоҕонохтоон, сыҥаах баттанан олорон, кэрэ-чуор куолаһынан ыллаан унаарытан киирэн барда. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ хоту диэки өттүгэр баар, хоту өттүнээҕи. ☉ Находяшийся на северной стороне чего-л.
Бастаан киирэн тугу да саҥарбакка олордо. Онтон уоскуйан баран дьонугар: «Дьэ абааһыны иһиттим, хаҥас ойуурга дьахтар кыланна», — диэн кэпсээтэ. Күндэ
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
Дьиэ хаҥас өттүнэн [өтөх] биллэр-биллибэт ыллык тахсан барда. И. Данилов
◊ Хаҥас (хара) дьиэ көр дьиэ I
Бэкирийэ Хара хаҥас дьиэттэн лиһиргээн кэлэн өҥөс гына түһээт, төттөрү сүүрдэ. П. Ойуунускай
Ыл, Хабырыыс, манан хаҥас дьиэҕэ аас: онно эт буһарбытым. С. Никифоров
Мин онно наар хаҥас дьиэҕэ (хотон дьиэ диэки өттүгэр, билии эркин кэннигэр оһохтоох, муостата суох, икки оронноох хоспоххо) олорбутум. СДТА. Хаҥас оҕун (халый, халыт) полит. — хаҥас бэлитиичэскэй баартыйаларга чугаһаа. ☉ Становиться более левым по политическим взглядам, леветь
[Бассабыык барахсан] Кэннинэн соҕус кэхтэн, Олус уҥа диэки охтубакка, Хабаана суох хаҥас диэки халыйбакка Элбэх киһи эрэйин сэрэйдэҕинэ Үчүгэй үөскүүрэ дуу. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскөтүн буруйа дакаастаммакка хааллаҕына, баайсан бэйэтин сэмэлэтиэ, былааскын үрдэппиккин, хаҥас халыйбыккын диэхтэрэ. Болот Боотур
[Өлөксөй] Бэлиитикэни хаҥас халытан, Биир холкуоһу ыспыта. С. Васильев
Хаҥас орон көр орон II. Уол хаҥас ороҥҥо ыалдьа сытар ийэтин улаҕатыгар ыстанна. Амма Аччыгыйа
Лоокуут түһээн көрдөҕүнэ, Ньургуһун хаҥас ороҥҥо олорон эрэн иистэнэн килбик маҕан тарбахтара иннэни субуйа хамсыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Огдоойо эмээхсин утуйан, хаҥас ороҥҥо муннун тыаһа сыыгыныыра. А. Сыромятникова. Хаҥас үлэлээ калька. — сүрүн үлэҥ таһынан кэбэҕэстик эбиискэ хамнастанар быстах үлэни үлэлээ. ☉ Подрабатывать дополнительно, иметь левый заработок
Тутулуннаҕына мөҕүллүө турар эбээт, хаҥас үлэлээбиккин, халтурщиккын диэхтэрэ. Э. Соколов
Сорох суобаһа суох тырахтарыыстар эрдэ буолуохтааҕар, лаппа хойутаан гараастан тахсаллара, путёвканы укта сылдьан хаҥас үлэлиир түбэлтэлэрэ тахсара. ТССКС
ср. п.-монг. хаҕас ‘половина’

1. даҕ. Икки өттүгэр баар. ☉ Находящийся справа и слева
   Киирии-тахсыы уурайан, Кэпсэппэккэ ньимиһэн, Уҥа-хаҥас ороннорго Олорунан кээстилэр. Күннүк Уурастыырап
2. сыһ. суолт.
3. Икки өттүгэр, икки өттүнэн. ☉ Направо и налево, справа и слева, по обе стороны
   Оҕонньотторо уҥа-хаҥас эргиллэн буллумахтаһан иҥниһэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Улусов уҥа-хаҥас кылап-халап көрүтэлээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
4. көсп. Талбытынан, мээнэ (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Без разбора, всюду
   Наар өйдөөх этиилэринэн уҥа-хаҥас ыһыахтана сылдьааччы. Н. Лугинов
   Тутууга саҥа кодекс тахсан, уҥа-хаҥас тутаттаан эрэр. «Саха с.» [Елена Александровна — Алёщаҕа:] Генерал уолабын диэн уҥа-хаҥас киһиргиириҥ сааттаах суол, түктэри быһыы. ОЛ ПА
   ♦ Уҥа-хаҥас быраҕыс көр быраҕыс
   Ол бастакылартан кини эрэ уҥа-хаҥас бырахсыбыта. «ХС»
   Уҥа-хаҥас дайбас көр дайбас. Кулуһун Ияны кытта сатаабатар да, нууччалыы харса суох уҥа-хаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев. Уҥа-хаҥас охсуһан (бэр- сэн) — хайдах сатанарынан, табылларынан. ☉ Как-нибудь, каким-л. образом, тем или иным способом (напр., жить)
   Ол гынан син үлэлээн-хамсаан, уҥахаҥас охсуһан олороохтообуппут. И. Никифоров
   Бу сырыыга баҕас Костя уҥахаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
   Кини суоҕа буоллар, урукку курдук, баҕар, хайдах эрэ уҥахаҥас охсуһан, үрүк-түрүк олоруллуо этэ. «ХС»