1) нора; логово, логовище; 2) пренебр. пристанище, притон.

1) вырыть нору (себе); иметь логово, логовище; 2) перен. облюбовать место (обитания), поселиться и жить безвыездно (обычно далеко, на отшибе).

туохт.
1. Уйалан, хорооннон (бытархай кыыллар, хол., күтэр туһунан этэргэ). ☉ Вырыть нору (напр., о водяной крысе); иметь логово, логовище
Бу ыарҕаҕа, арааһа, уонча кырынаас ордууламмыт быһыылаах. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Ханна эмэ сөбүлээн олохсуй; ыраазынан дугуйданан, ыырданан сырыт. ☉ Поселиться на отшибе, облюбовать какой-л. отдалённый уголок
Кини [Иҥнэри Дьарааһын] манна Сургууһут көмөтүнэн туохха да көстүбэккэ тыаҕа, хонууга ордууланан …… сылдьара. Д. Таас
Кинилэр дьиэлэрэ арыгыһыттар, хаартыһыттар ордууланар сирдэрэ буолар. Кэпсээннэр

аат.
1. Кыыл-сүөл уйата, хорооно, олохсуйар, кыһын иһийэр сирэ. ☉ Нора, логово, логовище
Кырынаас ордуутун хаар саба түспүт. Амма Аччыгыйа
[Кыһын] Үөн-көйүүр ууһаан, мустан Ордуутугар нухарыйар, Барымай эрэ барыта Балаҕаныгар хаптайар. М. Тимофеев
2. Олорор дьиэ; хорҕойор, уйаланар сир. ☉ Жилой дом; пристанище
Отут уораҕайдаах Ооҕуй бараан ордуу Нэлэмэн маҥан чэрчитин Чэлгиэннээх тэлгэһэтин Хомураҕы хоннорботох Холбороҥ маҥан хонуу. П. Ойуунускай
Тойон, кулаак буолан, ордуутуттан огдолуйбут. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк., тюрк. орду ‘палатка; лагерь; дворец; логово, нора’

аат.
1. Сир анныгар эһэ кыстыыр уйата. ☉ Берлога медведя
Эһэ уордаах да, арҕахха сытар (өс хоһ.). Арҕаҕын бүөтүн төлө анньан, эһэ ньылбы ыстанан таҕыстаҕына, ытан хабылыннарарга бэлэмнэнэ туттубутунан, уоскуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Мин эһиэхэ, баҕарар буоллаххытына, ол эһэлэр арҕахтарын көрдөрүөм этэ. Суорун Омоллоон
2. кэпс., көсп. Дьонтон-сэргэттэн күрэнэн, түҥ тыаҕа сири хаһан оҥоһуллубут балаҕан. ☉ Землянка в глухом лесу, где люди скрываются от посторонних глаз. Мичил эһэтэ Доропуун биирдэ күрүөйэхтэр арҕахтарыгар түбэспиттээх
□ Өлүөнэ өрүстэн үс күннүк арҕаа Үтүө сис баара, онно, Арҕах хастан баран, Ас бэлэмнэнэн көрүөм. А. Софронов
3. көсп., сөбүлээб. Кимнээх эмэ саһан-бүгэн олорор сирдэрэ (хол., бандьыыттар). ☉ Логово, логовище, где скрывается кто-л. (напр., бандиты)
Бу сир бандьыыттар арҕахтара буола сылдьыбыт. В. Гаврильева. Тэҥн. ордуу
◊ Өстөөх арҕаҕа — утары сэриилэһэр судаарыстыба бэйэтин сирэ эбэтэр киин куората. ☉ Логово врага
Ити өстөөх арҕаҕын саамай хабайар-хаба ортотугар буолбут көрсүһүү этэ [Платоннаах Максим көрсүһүүлэрэ]. П. Филиппов

аат.
1. Сүөһү, кыыл-сүөл элбэхтик сылдьар, кэлэр-барар суола, ороҕо. ☉ Тропа, протоптанная скотом, животными
Ойуурбар өссө иһирдьэ киирэн, бөлүүн кэлбит суолбутунан ынах ыырын булан, төттөрү бардым. Күндэ
Уулаах Уйбаан ыллыга-аартыга бүөлэммит Дьаҕа Баһын ыырыттан айан суолугар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Ыт хаар анныгар андаатар уйатын, аһыыр сирин, сылдьар ыырын сытынан булар уонна олору үрэр. БББ
△ Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сылдьар, хорҕойор, тоҕуоруйар сирэ. ☉ Место обитания, пристанище скота, животных, птиц, логовище зверей
Мойбор төрөөбүт ыырыттан тэйэн бырах барыан баҕарбатаҕа. И. Гоголев
Эһэ сибилигин барбыт, бу дойду кини ыыра буоллаҕа. Далан
Куба оҕолоро аһаабыт сирдэриттэн, олохсуйбут ыырдарыттан арахсыахтарын баҕарбат курдуктар. И. Федосеев
△ Булчут, балыксыт куруутун сылдьар, бултуур, балыктыыр сирэ. ☉ Место постоянного пребывания, тропа охотника, рыболова
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Кыстык хаар ньимси түһэн, бултуур ыырым кыараҕастыйан, иллэҥ кэмим үксээтэ. Ф. Постников
Сорох оройуоннарга төрүт олохтоохтор бултуур, балыктыыр ыырдарыттан үтүрүллэн эрэллэр. «Чолбон»
2. көсп., кэпс. Киһи төрөөбүт-үөскээбит, олохсуйбут сирэ, дойдута. ☉ Родные пенаты, родные места, родина
Бу кэмҥэ, үөскээбит ыырбыттан тэлэһийэ сылдьаммын, бөлүүн төрөөбүт алааспын түһээн көрдүм. Софр. Данилов
Ваня Николаев төрөөбүт ыырыттан харыс да халбарыйбатах оҕо этэ. И. Федосеев
Сибэкки даҕаны киһини үөрдээри, киһиэхэ кэрэхсэтээри, ыал ыырыгар чугаһаан, ыга симсэн үүнэр. Баал Хабырыыс
△ Дьонтон саһа сылдьар ким эмэ (хол., бандьыыттар) орохтонор, хорҕойор бүччүм сирэ. ☉ Укромное место, жильё, пристанище, логово (напр., преступников)
Кириһээн бандьыыттар ыырдарыттан төһө кыалларынан тэйэн биэрэр санаалааҕа. Д. Таас
Кинилэр ырааттылар, үрүҥнэр ыырдарыттан, арааһа, мүччү түстэхпит дии санаан, Уус иһигэр үөрдэ. А. Сыромятникова
♦ Ыыра кыараата көр кыараа
Сүллүкү сааһыран-санньыйан, улам ыыра кыараан, арбанара аҕыйаан, ахсыырга барбыта. Болот Боотур
Ыыра кэҥээтэ көр кэҥээ. Оо, киһи аймах, Эн ыырыҥ кэҥээбит, Сир-халлаан кистэлэҥин Илиигэр ылбыккын. М. Ефимов
Кини ыыра кэҥиир, дьыаланы ситэрэ-хоторо диэн ааттаан, атын сирдэринэн тэлэһийэр. Огдо
Бэйи, тугу-тугу кэпсэтэллэр, бай, дьонум ыырдара кэҥээбит, үлэ-хамнас туһунан. «Кыым». Ыыра ыраатар кэпс. — уһуур-кэҥиир, өтөрүнэн кыаллыбат буолар (ханнык эмэ дьыала быһаарылларын этэргэ). ☉ Задерживаться, замедляться, тормозиться (о решении какого-л. дела)
Атыылааччылар бэйэлэрин дьыалаларын ыыра ырааппытынан ааҕаллара даҕаны сөптөөх этэ. М. Попов
«Тохтоо, уоскуй! Сыыстаххына ыырбыт ыраатар», — Чиэнэ аргыһын уоскуппута. «ХС»
Сири кинилэр чааһынай бас билиилэригэр биэрдэххэ, ыыра ыраатыа. «Чолбон»
◊ Ыыра киэҥ (киэҥ ыырдаах) кэпс. — сылдьар эйгэтэ киэҥ, киэҥ эйгэлээх. ☉ Широкий круг общения, окружения у кого-л.
Хата, эн кэпсээ, киэҥ ыырдаах киһи. ТМН ЫМК
Хас биирдии көлүөнэ ураты өйдөөх-санаалаах, эргимтэлээх, сыаллаах-соруктаах, киэҥ ыырдаах буолар. АГ ҮБСМ. Кырачаан балтыларын саатар биир чаас көрсөн туһалаабат, ыырдара киэҥ сатаналар. ЛМА
ср. др.-тюрк. чаҕыр, кирг. чыйыр ‘тропа’, бур. үүр ‘притон, пристанище’