ооҕуй-бараан ордуу — үчүгэй оҥоһуулаах, ис тэриллээх (барааннаах) дьиэ. ☉ Удобный, уютный, меблированный дом
Оннук оҕо биһиги эрэстииттэр Ооҕуй-бараан ордуубутугар Олохсуйан олоруо суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Онтон ыла буоллаҕына ооҕуй-бараан ордууламмыттар, оҕо-уруу тардыспыттар. П. Ойуунускай

аат., түөлбэ. Чаччыгыныар. ☉ Дрозд
Табысхаан көтөр-дайар, Чаччыкы таалалыыр, Бөчүгүрэс бөлүөҕэр, Улар ордууланар Сугуннаах маар ойоҕостоох. С. Зверев
Миронов сибирскэй чаччыкы диэн биһиги эргин суох көтөрү тутан мусуойга туттарда. «ББ»

аат., эргэр. Буруйдааҕы таһыйарга анаан эрдэ быһан ыаннарыллыбыт талах эбэтэр быа кымньыы. ☉ Розга
Киһи киэнин Халыҥ тириитин хайыппыт, Хааннаах оруосканы уурбут Кэндинскэй сэтээтэлтэн ордук Кэрээнэ суоҕу көрбөтөҕүм. Саха фольк. [Сөдүөччүйэ:] «Уордаах Чоочо оруоскатыттан тараах иэннэниэм, кулугур кулгаахтаныам кэриэтэ, хара тыа ордууламмытым ордук», — диэбитэ Баһылай. В. Протодьяконов
Сүрэҕэлдьиир уонна киһи тылын истибэт үөрэнээччилэри курунан, оруосканан таһыйаллара, баалкынан кырбыыллара. КФП БАаДИ

туохт. Үчүгэйдик истэр кулгаахтаах буол. ☉ Иметь слух (хорошо слышать)
Истибэти истэр чуор кулгаахтанабын Киҥкиниир киэҥ тайҕам үөһүгэр Миигин хайҕаан, ардыгар таныйан Үөгүлүүллэр өлбүт үйэлэр. С. Данилов
Оннооҕор таас дьүлэйдэр Истэр чуор кулгаахтаннылар, Эт балай икки хараҕа суохтар Көрөр кыраҕы харахтаннылар. С. Зверев
♦ Кулугур кулгаахтан — кытаанах накаастабылга, кэһэлтэҕэ түбэс. ☉ Подвергнуться жестокому телесному наказанию
Уордаах Чоочо оруоскатыттан тараах иэннэниэм, кулугур кулгаахтаныам кэриэтэ, хара тыа ордууламмытым ордук. В. Протодьяконов

туохт. Иэннээх буол. ☉ Иметь ширину, поверхность, площадь
Үрэхчээн, улам холкутуйан, улам сырыынньа сыырданан, кэҥэс иэннэнэн истэ. Амма Аччыгыйа
Уһулута ойон тахсыбыт муустар лаампа чаҕыл сырдыгар күөх толбоннонон, килэркэй иэннэнэн ылаллар. С. Федоров. Витим уута эбиллэрин кытта, Лена улуутуйар, улаатар, муора курдук киэҥ иэннэнэр. Б. Лунин (тылб.)
♦ Тараах иэннэн көр иэннээ
Тараах иэннэммит, кулугур кулгаахтаммыт, аатым-суолум алдьаммыт, дьолум-соргум тохтубут дьахтары, миигин, ким ылыай. Эрилик Эристиин
«Уордаах Чоочо оруоскатыттан тараах иэннэниэм, кулугур кулгаахтаныам кэриэтэ, хара тыа ордууламмытым ордук», - диэбитэ Баһылай. В. Протодьяконов
[Дворяннар уонна помещиктар] Россия норуота хара көлөһүнүн тоҕон, этирик түөстэнэн, тараах иэннэнэн, умса-төннө түһэн туран оҥорбут, туппут, айбыт материальнай, духовнай баайын-дуолун сүүһүнэн сыллар тухары супту уулаан, байан-тайан олорбуттара. ФММ ДьКС

аат.
1. Үрүҥ ас иһиккэ хаалар салааһына, иһит эркинигэр убаҕас олорон хаалбыт кирэ. ☉ Остаток молочной пищи, слой, остаток пищи на стенках посуды
Чаҥкычаҕы дьаабылаабыт, Туйахха тууһурбут, Көлбөҕүнэн көппөйбүт, Үүтүнэн үссэммит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бөлөнөхпөр бөлүөхпүккүн, көлбөхпөр көтөҕүллүбүккүн уйбатаххын дии, быһыыта, дьабыан! Суорун Омоллоон
Күөх ууну чаанньыкка кыынньаран, «Көлбөҕүн көппөтөр» дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ кирэ, дьайа, куһаҕана. ☉ Что-л. нечистое, гадкое, отвратительное
Ааспыт тыһыынчанан үйэ дьэбэрэлээх көлбөҕүттэн Сирбитин ороон санныбытыгар сандаарпыппыт. Агидель к. Үтүөнү эрэ миэхэ саар оҥорорго бэлэмэ, Үллүктүү түһэр хаар курдук, бэлэхтэрэ дэлгэмэ — Күндү миэхэ дьоллоох сааһым көлбөҕө суох ол кэмэ! Ш. Руставели (тылб.)
3. көсп. Уопсастыба сирэр, үөҕэр киһитэ. ☉ Непризнаваемый, отвергаемый обществом, презренный человек, изгой
Билиҥҥи тылынан эттэххэ, уопсастыба көлбөхтөрө мустар сирдэригэр ордууланарым. Онно күүстээх уонна харчылаах эрэ буолуохха наада. И. Федосеев
Кэлэйбитим мин Көрө түһээтин, Күлүккэ хаптаҥныыр, Көлбөхтөртөн, Сиргэ тиийэ тоҥхойор, Сибигинэйэн кэпсэтэр Сирэй көрбөхтөртөн. В. Алданскай
ср. монг. хөлхөг ‘тина’

аат. Туохха эмэ киирэргэ туох баар аһыллар-сабыллар барыта. ☉ Все ходы и выходы чего-л.
Ол баҕайы үүтэ-аана биллибэт үтүмэн мунаах холлороонноох киэҥ уораҕайга ордууланан олорор эбит. Саха фольк. Иитэсаҕата, үүтэ-аана биллибэт киэҥ нэлэмэн дойду буолла. «ХС»
♦ Үүттээх-ааннаах киһи — ааннаахүүттээх киһи диэн курдук (көр аан- наах-үүттээх). Үүтү-ааны барытын билэр — киириилээх-тахсыылаах, сытыыхотуу, барыны-бары билэр-көрөр киһи. ☉ Человек, знающий все ходы и выходы, проныра
Иванов үүтү-ааны барытын билэр киһи, кыһаллыма, хаайтарыа суоҕа. «Чолбон». Үүтүн-аанын булбат — хайдах да буолуон билбэт (туох эмэ кыһалҕаҕа ылларан баран). ☉ Не знать, как выйти из трудного положения
Кулаковскай ойон турар, туох да үүтүн-аанын булбакка олорбут эписиэрдэр эмиэ сүргэллэ түһэллэр. Н. Якутскай. Үүтэ-аана суох киһи — амараҕа суох, тоҥ сүрэхтээх киһи. ☉ Бездушный, нечуткий человек (букв. человек без входов и выходов).

туохт. эб. Атын киһи саҥатын хатылыы-хатылыы эбэтэр кини быһыыламмытын, быһыытын ахтаахта абарыыны, кыыһырыыны-кыбдьырыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, гнев говорящего, сопровождаемые повторением чужих слов или упоминанием поступков, действий, поведения субъекта речи
«Абаҕаҕытыттан» буола-буола, син биир биэриэ суоҕа, эмиэ үнүргү курдук мөҥөн таһаарыа, барбаппын. МНН
«Ийээ» диэбит буолабуолаҕын! Ийэҕин ытыгылаабытыҥ ханна баарый? С. Ефремов
Хамначчыт ыамата бачча кыра сааһыттан чобуоххайбыт буола-буола... Абаккам баар эбиит. Н. Якутскай
△ Үгүстүк өссө, көр эрэ маны курдук сыһыан тыллары, холбоһуктары кытта туттуллар. ☉ Часто сочетается с модальными словами и сочетаниями типа өссө, көр эрэ маны
Өссө куустуспут буола-буолалар! Софр. Данилов
Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола. Н. Якутскай. Көр да маны! Өссө үгэргэспит буола-буола!Амма Аччыгыйа
△ Сэнээһин дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок унижения, презрения
Куолутуйа олороохтообут буола-буола. Амма Аччыгыйа
Түөһээҥки, ак-каары! Суол ааныгар ордууламмыт буола-буола! Софр. Данилов
«Ким билэр» буола-буола... Кини баҕас эмиэ, сирэйэ маҥан буолан, киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
△ Сиилэһэр, сэмэлиир-сүөлүргүүр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок осуждения, укора
Күтүр кыһыл ырбаахыны иилиммит буола-буола. Амма Аччыгыйа
Уонна тоҕо манна учууталлыы тахсыбыта буолуой? Эчи, оскуола баранан, нэһилиэк оскуолатыгар буолабуола. Софр. Данилов
Чэ, кэм, оннук буолан иһиэхпит... Аата, бу үлэ саҕана ыалдьан буола-буола. Болот Боотур

I
аат. Туох эмэ үчүгэй тосхойууга; баат, дьол. ☉ Благо, счастье; удача, фарт
Дьоллоох илиис Дьолуота үрдээтин! П. Ойуунускай
Соргута көрдөһөн көрүөҕүҥ, Дьолуота тардыһа барыаҕыҥ [булчуттар кэпсэтиилэрэ]. Суорун Омоллоон
Уол дьолуолаах табаҕайдаах булчут буолан күһүн тиигээнниир сири булларан, дьонун сыл таһааран эрдэҕэ. Далан
Биһиги икки сааһырбыт, атахпыт дьолуота бараммыт дьон, эчи, тыаспытууспут да сүрэ бэрт. Р. Кулаковскай
♦ Дьолуота (дьолуом) биллин - кыайыыны-кыайтарыыны, дьоһуннаах дьыаланы дьол-соргу, баат быһаардын. ☉ Все решит фортуна (фарт)
Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин... Дьоллоох илии Дьолуота биллин! Эрчимнээх эрбэх Эҕэрдэтэ биллин! П. Ойуунускай
Чэ, оччоҕо аны үс хонугунан күн кылбайа тахсыыта Барыкаа оломугар тиийээриҥ! Соллоҥноох ох дьолуота биллин! Далан
Ынах буоллар ыҥыраннын. Дьолум-соргум быата буолуо, Дьолуом биллин! - диэтэ да Дьиэтин диэки тэбиннэ. И. Чаҕылҕан
II
даҕ., фольк. Ханан да туох да иҥнигэһэ суох, килэгир, киллэм, ыраас. ☉ Без каких-л. неровностей, шероховатостей, совершенно гладкий, чистый
Муус дьолуо хонуулаах улуу дойду устун тус арҕаа диэки туманныы оргуйан бардаҕа. П. Ойуунускай
Атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Дьолуо маҥан халлаан фольк. - мэндээркэй ыраас халлаан. ☉ Совершенно чистое, без единого облачка небо
Тоҕус хаттыгастаах Добун дьолуо маҥан халлаан Туйгун дьулайыгар Ордууланан олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн баар эбиттэр. Суорун Омоллоон
Туналыйа тунаарар Дьолуо маҥан халлааннаах Алааһыгым барахсан, Алаасчааным барахсан! П. Тобуруокап
Кэрэтин, дьолуо маҥан халлаан Илгийэр сиккиэр тыала. Өбүгэ саҕаттан саргылаах Саха сирин самаан сайына. И. Павлов
III
даҕ., поэт. Сыыдам, сымса туттунуулаах. ☉ Ловкий, проворный
[Сир:] Эйигин бултаатын диэммин Кылааннаахпын кылбаҥнаппытым. Дьолуо, дьорҕоот туттууланнын диэммин Дуолан кыылларбын хаамтарбытым. Н. Босиков

туохт.
1. Уйалаах буол, ханна эмэ ордууланан олор. ☉ Гнездиться, иметь своё гнездо (нору)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Аллараа, үрэх аппатыгар, охтон сытар мас анныгар сур бөрө уйаланар. Н. Якутскай
Мохсоҕоллор томтойбут, кураанах, чыыкыр кумах буордаах сири оҥхоччу тэпсэн уйаламмыттар. «Чолбон»
2. Ханнык эмэ сиргэ сөбүлээн, санааҥ кэлэн олор, олохсуй. ☉ Облюбовать какое-л. место (обитания), поселиться, обосноваться где-л. Сэттэ кылааһы эрэйинэн бүтэрбитим
Бу балыксыт ойоҕо буолан, хоту дойду уйаланнаҕым эбээт. Н. Габышев
Отучча сыл тухары уйаламмыт сириттэн кэлэн-кэлэн бу тымныыга (аата, ыччатын!) хайдах көһө охсуох бэйэтэй? Н. Заболоцкай
Онно баай Эверстов сайыымкатыгар отут биэс киһилээх бандьыыттар уйаланан сыппыттара. «ХС»
3. көсп. Сүрэххэ, санааҕа үөскээ эбэтэр олохсуй (ханнык эмэ иэйии, таптал, санаа туһунан). ☉ Найти пристанище, поселиться в душе, сердце кого-л. (о чувствах)
Сүрэхтэргэ уйаламмыт ырыа саҥа саҕахтары арыйыа. С. Данилов
Катюк, эн сүрэххэр, бу бүгүн түһэр хаар курдук сырдык, бэйэҕэр дьүөрэлии ыраас, күүстээх да таптал уйаламмыт эбит. Э. Соколов
Тулалыыр дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, кэрэни ыһа сылдьар киһиэхэ хаһан да куһаҕан санаа уйаламмат, хара дьай иҥмэт. НБФ-МУу СОБ