скреплять (путём связывания, сшивания); саа хайдыбыт маһа ньаалбаанынан үүйүллүбүт расколотое ложе ружья скреплено жестью.

I и. д. от кэс = 1) переход по воде; 2) нарушение; сокуону кэһии нарушение закона.
II гостинец, маленький подарок # хоонньоһор кэһии уст. часть калыма, отдаваемая женихом (в тот его приезд, когда он разделяет с невестой ложе с позволения её родителей); кыыс кэһиитэ уст. часть приданого, приносимого невестой; түҥүр-ходоҕой кэһиитэ уст. подарок сватам от жениха.

көтө күүгэн суорҕан — олус сымнаҕас, сылаас уонна чэпчэки суорҕан (киһи тартаран утуйдар утуйуон курдук оронун хоһуйан этииттэн). ☉ Очень мягкое, теплое и легкое одеяло (часть сложной речевой формулы об идеальном для крепкого сна ложе)
Түү долгураҥ бэриинэҕэ, Төгүрүк куталы сыттыкка, көтө күүгэн суорҕаҥҥа [Арай биир уол түһээбит]. П. Тобуруокап
Бука манныгы этэн эрдэхтэрэ: көтө күүгэн суорҕан, сыа сымнаҕас сыттык, түгэҕэ биллибэт түү бэриинэ, хаар маҥан хаарыан бырастыына диэн. «ХС»

аат.
1. Ким, туох эмэ баар эбэтэр баар буола сылдьыбыт сирэ. ☉ Место (занимаемое кем-чем-л. или ранее занятое кем-чем-л.). Бугул онно. Отуу онно. Баас онно. Өтөх онно
□ Оҕонньор оннугар баран олорунна, өргө диэри саҥарбакка хаастарын сабырытан, сүүһүн аннынан кырыктаахтык көрөн олордо. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич хайыы-үйэ күөл диэки сыбыгырайан эрэр Баасканы көрдө уонна ыараханнык түөһүллэн оннуттан турда. Далан
2. Орон, утуйар миэстэ (сыҥаһа орон, кырабаат, тапчаан о. д. а.). ☉ Спальное место, ложе. Оннум түннүк анныгар турар
3. эргэр. Утуйар таҥас. ☉ Постель, спальные принадлежности. Кини оннун оҥостон сытта
др.-тюрк. орун

I
аат.
1. Өрүс, үрэх уу сүүрдэр үөһэ, сүүрүгүрэр сүнньэ. ☉ Русло, фарватер реки
Үрэх нэлэгэр сүлбэтин икки өттүгэр быһыт буора, үөрэммэтэх киһи хараҕар наһаа кэтирээн, халыччы кутулла сытара. В. Яковлев
Чагда тэллэҕинэн ааһар сүлбэҕэ дьүүктэ тыккырыы сытар. «ХС»
Айаннаан иһэн аллара диэки көрдөххө аҥаар өттүгэр Өлүөнэ барахсан киэҥ нэлэмэн сүлбэлэрэ килэдиһэллэр. «Кыым»
ср. казах. жүл ‘русло реки, ложе ручья; ложбина, лощина; овраг’
II
аат., эргэр. Саары оҥорорго хаҕылаан сүлүллүбүт, сылгы самыытыттан тириитин чараас түүлээх өттө. ☉ Шкура с тонкой, гладкой шерстью, снятая с крупа лошади для изготовления кожи
Хара кырааскалаах касааҥка сыарҕа иннигэр от тэлгэтэн, ол үрдүгэр кутуйах өҥө өҥнөөх сылгы сүлбэтэ тэллэхпин тэлгии уурбуттара. И. Никифоров
Уҥа диэки олорботох сордоохпун, Кэтэҕэриин диэки кэлбэтэх эрэйдээхпин, Суоһалдьыйа Толбонноох Биһигин бигээбит, сүлбэттэн тэллэҕин куурдубут Мин баарбын. С. Зверев

1. театр, ярус; ложа третьего яруса үһүс ярус ложата; 2. (один из рядов чего-л.) дьаарыс; 3. геол. дьаарыс, дьапталҕа.

м. амфитеатр (театрга уонна концерт саалаларыгар партер кэннинэн эбэтэр ложа үрдүнэн иилии барар үрдүк олохтор).

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»

1) заготовлять дрова (рубить, колоть); 2) делать какую-л. деревянную деталь; приделывать деревянную часть к чему-л.; сааны мастаа = сделать ложу для ружья; приделать к ружью ложу.

аат.
1. Туох эмэ сааһынан үрүт-үрдүгэр ууруллан кыстаммыта эбэтэр дьапталаспыта. ☉ Ряд, слой аккуратно сложенных друг на друга предметов
Хонууга тэлгэнэн сытар бөдөҥ бэрэбинэлэр дьаарыстарын эргийдилэр. Эрилик Эристиин
Үс хаттаһа дьаарыс Муус-таас дьайыҥнаах Бүтэй Бүлүү өрүс. С. Зверев. Бүгүн дьаарыстарбын бэрэбиэркэлээбитим - үс дьааһык мина уонна икки дьааһык ракета итэҕэс. Эдэр г.
2. Тыйаатыр саалатыгар көрөөччүлэр олорор иккис эбэтэр онтон үөһээ этээстэрэ. ☉ Этаж во внутреннем помещении театра, ярус
Тыһыынчанан дьон партеры, ложалары, дьаарыстары толордулар. Н. Островскай (тылб.)
[Верочка] иккис дьаарыс ложатыгар киирбитигэр кини диэки баһаам үгүс халампаастар хайыһа түспүттэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ Үрүт-үрдүлэригэр буолар гына оҥоһуллубут орон, наара үөһээ өттө. ☉ Верхний ряд кроватей, нар, расположенных друг над другом
Таһырдьа халлаан сырдаан эрдэҕинэ эрэ бараакка төннөрө. Үөһээҥҥи дьаарыска сытара. Ю. Чернов (тылб.)
Генерал сыырастан куттанарын иһин киниэхэ оронун өрүү иккис дьаарыска оҥорон биэрэллэрэ. А. Фадеев (тылб.)