изорванный, изодранный, превращенный в лохмотья; илдьиркэй таҥас изорванная одежда.

1) приходить в негодность, превращаться в лохмотья (об одежде, сети и т. п.); илим илдьирийбит сеть превратилась в лохмотья; илдьирийбит таҥастаах одетый в лохмотья; 2) развариваться; туйах илдьирийбит говяжьи ножки (для холодца) разварились # этим (или этим-хааным ) илдьирийдэ я смертельно устал, измучился, я чувствую себя совершенно разбитым.

аат., эргэр. Тырыттыбыт, мөлтөх таҥастаах киһи. ☉ Человек в изорванной одежде, одетый в лохмотья
Туох абааһы тыытылбахтарай! Өссө биһигини киллэримээри гыналлар. Б. Лунин (тылб.)

аат., кэпс. Илдьиркэй, тырыттыбыт уонна кирдээх таҥас. ☉ Изорванная, превращенная в лохмотья (грязная) одежда
[Наара суох (нэк сонун устан, үөттүрэҕинэн таһыйар):] Илдьирээҥки, тырыттааҥкы! Мэ, бу баар! Кэһэй! Эн миигин буулааҥҥын саллар сааһым тухары абааһы эрэ көрүллэбин. И. Гоголев

побуд. от илдьирий = 1) приводить в негодность; превращать в лохмотья; уол атаҕын таҥаһын илдьириппит мальчик износил обувь; 2) крошить, размельчать; разваривать; ыарыһахха хааһыны илдьирит = разварить кашу для больного; 3) перен. тщательно прорабатывать, анализировать, рассматривать; бу боппуруоһу илдьиритиэххэ наада необходимо тщательно рассмотреть этот вопрос.

туохт. Имиллэн, эргэрэн, бөҕө туруккун сүтэр, кэбирээ, илбирий. ☉ Износиться, изодраться, превратиться в лохмотья
Охсуһан баран, Улуу Моҕойдоон обургу Урут көппөйдө, Сиһин иҥиирэ сэбэһэтийэн барда, Быччыҥын этэ Түнэтийэн барда. С. Васильев
Сорохтор, сэбэһэтийбит талах кымньыылары оҕустар самыыларын үрдүнэн куһурҕатан кэбиһэ-кэбиһэ хаамтаран иһэллэр. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Тырытахайыта бар. ☉ Превращаться в лохмотья, изорваться в клочья (об одежде и т. п.)
Савлук хап-сабар бэргэһэ үрдүгэр түһэн оройун харбаан көрбүтэ, хайа баран хаалбыт, ону арыйан, киһи иилэн ылбат гына илдьи барбыт лоскуй-лоскуй кумааҕылары ылан остуол үрдүгэр уурталаата. П. Филиппов
2. Быһыта, ибилитэ бара сылдьар буолан хаал (хол., сытыйыыттан, өр буһарыыттан). ☉ Сильно развариваться, превращаться в жижу, кашицу (от гниения, долгой варки и т. п.). Күөспүт этэ илдьи барбыт
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьи барда көр эт II
Аҥардас илиитэ-атаҕа эрэ эчэйбэтэх этэ. Этэ-хаана илдьи барбыт, улаханнык доргуйбут. М. Доҕордуурап
Биригэдьиир бырылаччы оттуллубут тордоххо киирэн, уот сылааһыгар уҥуоҕурдаан этэсиинэ илдьи барда, нукаай курдук буолла. «ХС»

1. даҕ. Уһуннук кэтииттэн, туттууттан тырыттыбыт (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Изорванный, изодранный, превращенный в лохмотья (обычно об одежде)
   Ийэлэрэ Микиитэ илдьиркэй таҥаһын абырахтыы олорор. Амма Аччыгыйа
   Илдьиркэй таҥаһын иһиттэн былларыттыбыт быччыҥнара тииритэ тэбэн тахсыбыттар. Софр. Данилов
   «Сэгэриэм, үүппүт суох дии, бүгүн ынахпыт ыаппата... Уолбут», - диэтэ, илдьиркэй нэк сонун тэллэҕинэн оҕотун суулуу сатыы-сатыы. Күндэ
2. аат суолт.
3. Туох эмэ (үксүгэр таҥас) тырыттыбыт, быһытталаммыт лоскуйдара, быстаҕастара (үксүн тард. ф-гар турар). ☉ Лохмотья, тряпье (обычно в притяжат
   ф.). Онтон өйдөөн көрбүтэ, тииттэр төргүү мутуктарыгар эргэ кыл илим илдьиркэйдэрэ аргыый эйэҥнэһэ тураллар эбит. Амма Аччыгыйа
   Дьүдьэйэн өлүөх уолу, хата, Сөдүөччүйэ эмээхсин аһынан, көрөн-харайан, эргэ таҥаһыттан, нэк суорҕан илдьиркэйиттэн таҥас тигэн, дьон атаҕастыырыттан көмүскэһэн, уон алтатыгар тиэрдибитэ. Н. Якутскай
4. эргэр. Улахан алдьархай, иэдээн. ☉ Тяжелое событие, беда, пагуба (гибель, сильный вред)
   Дьиэлээхтэр илдьиркэйдэрэ иллэрээ күҥҥэ диэри илбэспит, аймаммыттара бүгүҥҥэ диэри холбоспут. Саха фольк. Илдьиркэй буолла, түбэстим. ПЭК СЯЯ
   Иэдээникпин-куудааныкпын, Иһиликпин-таһылыкпын... Илдьиркэйим да эбит - Төннөн иһэр диэхтээннэр, Төрдүс сирэй түгэҕэр, Кэтэххэ киллэрэннэр Кэбилээн кэбиспиттэрэ... П. Ойуунускай
   ◊ Иитэ (иинэ) суох (биллибэт) илдьиркэй, аана (аата) суох (биллибэт) алдьархай көр аан I
   Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Саха фольк. Иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай
   Ааттаах Арассыйа эбэ хотунум Аата суох Алдьархай акылааттаммыт, Иитэ суох Илдьиркэй эҥэрдэммит. С. Зверев
   Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур

туохт.
1. Тырыттан хаал (хол., таҥас, илим). ☉ Изорваться, превращаться в лохмотья (об одежде, рыболовных сетях и т. п.)
Ырбаахыта күнүнэн илдьирийэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Абдуркулла ыстаанын ньилбэгэ илдьирийэн хаалан, баатата оронон түһэн, суор сиэбит сэмнэҕин курдук, кэннигэр соһулла сылдьар. Эрилик Эристиин
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэй-харах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай
2. Уһуннук, элбэхтик туттууттан эбэтэр күүстээх охсууттан туһаттан тахсар гына алдьан. ☉ Приходить в негодность (от долгого употребления или сильного удара)
Вахтеревтар уонна Сахаров хрестоматиялара хас сирэйдэрэ барыта көрбөккө олорон ааҕар гына билиллэллэр, илдьирийбиттэрэ да бэрт. Амма Аччыгыйа
«Тур-тур, тилин», - диидии, талахтара илдьирийиэр диэри таһыйталыы сатаабыттар да, өлбүт хантан тиллиэй, тиллибэтэхтэр. Суорун Омоллоон
Кумааҕыта туттарыттан, Илиистэрэ имиллэн, Илдьирийэн бүппүттэр. Күннүк Уурастыырап
3. Аһара буһан, быһыта бара сылдьар буол (үксүн эт ас туһунан). ☉ Сильно развариваться, перевариваться
Эбиэт буһан баран илдьирийдэ, илдьирийэрин ааһан уолла, ону ааһан сойдо. Н. Заболоцкай
Ыарыһах киһилэрэ Симон Үүйэ эйэҕэс илиититтэн бүгүн миискэ аҥаара илдьирийбит куйаханы сиэбит этэ уонна төгүрүк харахтарынан кинилэргэ сымнаҕастык мичээрдии сытара. Л. Попов
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьирийдэ (илдьи барда) көр эт II
Тамахтара наһаа хаппыт, эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит. А. Софронов
Кини өссө да өргө диэри утуйбакка, илдьирийбит этэ нүөлүйдэ, тоһуттубут уҥуоҕа дьаралыйа, мунчаарбыт өйө-санаата эрэйдэнэ сытта. Амма Аччыгыйа
Кэмниэ-кэнэҕэс өйдөнөн кэлбитэ, суол кытыытыгар икки дулҕа икки ардыгар киирэн кыбытта сытар үһү, этэ-хаана илдьирийбитэ сүрдээх. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1.
Кыһыл дьүһүннээх буол; кыһыл өҥнөн. Становиться красным; краснеть, пламенеть (о чем-л.). Күрүө анныгар кини өлбүт тамыйаҕын тыҥата кытаран сытар. Амма Аччыгыйа
Көрүҥ эрэ, талахтар Хайдах кытарбыттар, Умайар уот өҥнөөхтөр, Олус кыһыл буолбуттар. И. Эртюков
Сайыҥҥы күн бастаан кытарымтыйан, онтон кытаран, онтон ньолбойо туртайан, онтон ууттан күлүмнүү ойон таҕыста. Н. Павлов
2. Кыһыл өҥнөн, дьүһүннэн; тэтэр (долгуйан, кыбыстан, тоҥон, итииргээн хаана ыгыллан киһи сирэйин, кулгааҕын о. д. а. өҥө уларыйарын туһунан). ☉ Покрыться румянцем, покраснеть, раскраснеться (о лице); смущаться. ☉ Мэхээс оҕонньор киирэр, кытарыар диэри ыга кыыһырбыт. П. Ойуунускай
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кытаран хааллым, кыбыһынным, кыбыһынным эйигиттэн. Баал Хабырыыс
3. Кыһыл өҥнөнүөххэр диэри күүскэ итий, сирэлий (тимир кыһа уотугар сыралларын туһунан). ☉ Раскалиться докрасна (о металле при ковке)
Борокуот аал тимир курдук сирдьигинээтэ, кытарбыт болгуо курдук сырдьыгынаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Мин үктэнэн турар буорбар Кырыыс иҥмитэ, кини мин тиҥилэхпин Кытарбыт тимирдии хаарыйар. И. Гоголев
4. Сит, бус (кыһыл астаах отон, үүнээйи туһунан). ☉ Покраснеть, созреть (о ягодах, плодах)
Туох буоларый атырдьах ыйыгар, Тугунан күндүнүй, биллэрий? Отон кытарар, бурдук быһыллар. И. Эртюков
Этиллибит ньыманы тутуннахха помидор олус түргэнник кытарар. ФНС ОАҮүС
Ханнааҕар да ордук ньулуун Хаптаҕас манна кытарар, Манна сугун ордук хойуу, Моонньоҕон ордук хараарар. С. Данилов
5. Таҥас хайдыбытын быыһынан көһүн, көстө сырыт (киһи сыгынньах этин этэргэ). ☉ Проглядывать сквозь лохмотья (о теле человека)
Кулут буолан этэ кытара сиэлбитин, субу баар курдук, өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Кыһынын тиийэн Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүтүгэр, Тордохус курдук Торбос сонноотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара, Тымныыга тобуга кытаран, Эттэрэ дыгдайан тахсара. Эрилик Эристиин
6. кэпс., сөбүлээб. Хомуньуустар диэки санаалан, аһаҕастык кинилэргэ үлэлээ. ☉ Становиться на сторону коммунистов, открыто поддерживать их
Уруккута бэйэтэ өстөөх Ол бүгүн ордук «кытарар». Дьуон Дьаҥылы
[Силипиэн:] Хомсомуол, пионер баһаатайа буолан кытарбыккын, чолойбуккун кэмсиниэҥ ээ. Л. Габышев
♦ Айаҕа кытарар (хараарар, оҥойор) көр айах
Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түстэ. А. Федоров. Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап
Бэлэһэ кытарар (хараарар) көр бэлэс. Атыттары да күһэйэр буолара диэн бэлэстэрэ кытарда. Амма Аччыгыйа
«Бэйи, эһигини да көрөн-истэн иһиллиэ!» — диэн бэлэһэ кытара түһээччи. И. Гоголев. Сирэйэ кытарда — кимтэн, туохтан эмэ кыбыһынна, саатта. ☉ Стыдиться, смущаться, стесняться кого-чего-л., сильно конфузиться (букв. лицо его покраснело)
Оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Маайа хайаан да миигин ыйыттара кэллэхтэрэ диэн, сирэйэ кытарда. Н. Якутскай. Ытыһа кытарда — кимэ, туга да суох хаалла, матта. ☉ Остаться с пустыми руками, ни с чем
Сиэнньэҕиттэн ытыһыҥ кытарда баҕас ини. Москуобаттан көтүөҕэр кыната эрэ суох ыраас кыыһы булан аҕалыа. М. Доҕордуурап
◊ Дьэс кытар — кып-кыһыл эбэтэр өһөх кыһыл өҥнөн. ☉ Краснеть, багроветь
Баайдар сирэйдэрэ дьэс кытарбыт, сирэйдэрэ-харахтара турбут. Эрилик Эристиин. Киирэн эрэр күн дьэс кытаран көстөр. А. Федоров. Кытара кыыс — уот кыһыл өҥнөн. ☉ Алеть, рдеть
Кыырай халлаан кытыытыттан Кылбайар маҥан күн Кытара кыыһан тахсыа. А. Софронов
Эн, нарын киһи, кыбыстыбыт санааҕар кытара кыыспыттара эдэркээн иэдэстэриҥ! С. Данилов. Кытара сытый үөхс. — кими эмэ кыһыл сирэйинэн үөҕэн, абааһы көрөн этиллэр. ☉ Бесстыжая рожа
Сыллай, кытара сытыйбыт, манна биир-бииргэ тиийэн кэлбэт ээ. Амма Аччыгыйа
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? Болот Боотур
тюрк. кызар
II
көр кытыар
Хайа, холкуоскутугар миигин кытардыгыт дуо? А. Софронов
Биһигини ким кытарыай? Биһиги бултуур сэппит даҕаны куһаҕан, бэйэбит даҕаны мөлтөхпүт. Амма Аччыгыйа
Ити аата кини миигин бэйэтин айар үлэтигэр кытарыан баҕарбыт эбит. Суорун Омоллоон
♦ Ыпсыытын кытар кэпс. — 1) тугу эмэ (дьыаланы, үлэни о. д. а.) уһуннук сыһа-соһо сылдьыбакка, тардыбакка ситэр-хотор, бүтэр-оһор. ☉ Завершать, заканчивать, доводить до конца начатое
Айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар. Амма Аччыгыйа
Бука, бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыны бары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас; 2) биир тылы бул, сөбүлэс. ☉ Находить с кем-л. общий язык
Буруйдааччы уонна буруйданааччы икки өттүттэн ити чааһынан ыпсыытын кытарар тылы кыайан булбатылар. Д. Таас