туохт. Кимниин эмэ туох эмэ туһунан кэпсэт, сэһэргэс, быһаарсыс. ☉ Разговаривать, толковать с кем-л. о чём-л.
Тойот-түһүмэт дьон Толкуйдаһа туралларын курдук, Томороон лоҥкур тиит Толуу лоһуор туораахтанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Лэгиэн:] Тукаам, хайдах гынан булка-аска тиксэбит? Толкуйдаһыахха, сүбэлэһиэххэ. Суорун Омоллоон
Тоҕус уоннаах оҕонньор Тохсус уолун кытары Толкуйдаһа турдулар. Эллэй

тоорот диэнтэн бэй., атын
туһ. [Этэрбэс] Туһааннаах тигиини Сулугун таппат гына Тоороттон бардым. Саха нар. ыр. II
Догдоҥ хара тыабыт Лоҥкур көмүс туорааҕа Тоороттон тоҕунна. Е. Иванова
Көмөр хара баттаҕыҥ хаар маҥан буола илигинэ, илин-кэлин тииһиҥ тоороттон түһэ илигинэ, мин эйиигин бу хаайыыттан таһаартарыам суоҕа. В. Протодьяконов

туохт. Дьиэниуоту (хол., балаҕаны) холлоҕоһунан эркиннээ, эркинин оҥор. ☉ Делать, ставить стену (жилища, обычно юрты) из вертикальных брёвен, нижние концы которых вбиваются в землю, а верхние — упираются наклонно в матицу
[Дьиэлэрин] Көй салгын бөҕө Көйө охсуо диэннэр Тоҕус хос лоҥкур тиитинэн Холлоҕостоон кээспиттэр. П. Ойуунускай
[Дьиэтин] Хотуттан Хобдох тыын хоппотун диэн, Хоһуун мастары холбооттоон Холлоҕостообут эбит. С. Васильев

эмпэрэ I диэн курдук
Тукулутта эбэбин Туруорулуур эмпэтин, Толуу, лоҥкур тииттэрдээх Туоллар Туора Тумулун, Бидилийэр сүүрүктээх Биэкэнэтин үрэҕин, Умсулҕаннаах бэйэтин Умнубаппын мэлдьитин. Күннүк Уурастыырап
Өбүгэ дьоммун батыһан Өлүөнэни кыйаҥҥын, Эмпэ таастары дабайан Эн кэлбиккэ дылыгын. С. Дадаскинов
Аллара, өрүс туруору эмпэтин анныгар, Күүстээх долгун охсуллар тыаһа күллүргүүр. Г. Колесов

I
туохт. Ситэн туораахтаах буол, туораах үүнэн таҕыс (үүнээйи туһунан этэргэ). ☉ Созревать, наливаться (о семенах, зёрнах некоторых растений)
Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туораахтанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Початок толору туораахтанарын ситиһэр сыалтан искусственнай эбии куоппаһырдыыны тутталлар. ХКА
Кукурузаны сиилэскэ угарга …… хайыы-үйэ үчүгэйдик туораахтаммытын кэннэ, ол гынан баран туорааҕа сымнаҕас эрдэҕинэ хомуйуллуохтаах. САС
II
дьүһ. туохт. Элбэх буолан, туораах бытарыйарын курдук, оонньуу-көрүлүү, сүүрэкэлии сырыт (кыра оҕолор, көтөрдөр, кыыллар тустарынан). ☉ Резвиться, бегать, словно рассыпавшиеся зёрна (о маленьких детях, птичках, зверёнышах)
Саас буолан, оттоох күрүөҕэ чооруос бөҕө туораахтанна. Э. Соколов
Түөрт эмдэйсэмдэй, бытырыыс курдук оҕолор тула өттүбэр туораахтаналлар. Күрүлгэн. Анал миэстэҕэ отут биир сибиинньэ оҕолоро туораахтана оонньууллар. «Саха с.»

I
даҕ. Адаархай бөдөҥ, уһун, кэ ти т (үксүгэр кыыл, с ү ө һ ү м у о һ у н этиллэр). ☉ Большой, раскидистый (напр., о рогах крупных животных)
Табам ааттыыр быһыынан Өйдөөхтүк көрөн кээһэр, Биитэр лаҥкыр муоһунан Буойар курдук илгистэр. С. Данилов
Доодороп кулуба, …… тэлиэгэҕэ көлүллүбүт лаҥкыр муостаах тараах күрдьүгэс оҕуһу сиэтэн иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа обургу, …… аас-аччык аргыстанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Тэҥн. лоҥкур
II
тыаһы үт. т. Кытаанах улахан предмет (хол., тимир иһит) туохха эмэ охсуллан доргуйар тыаһа. ☉ Подражание громкому звуку, звону, возникающему при ударе друг о друга твёрдых предметов (напр., металлической посуды)
Эмискэ тэйиччи тимир биэдэрэ тыаһа лаҥкыр гынна. «Чолбон»
Хоруобу сабан, өтүүнэн куустаран, ииҥҥэ түһэрдилэр, үрдүгэр туос тэлг э э т и л э р. Тимир күрдьэхтэр лаҥкыр гыннылар. «ХС»
ср. тат. диал. лаҥгырт ‘звукоподражание падению металлической вещи (напр., посуды)’

I
д а ҕ. Лиҥкинээн тыаһыыр, лиҥкинэс тыастаах. ☉ Издающий громкие гулкие звуки, гулкий (напр., о колоколе). Собуор лиҥкир куолакала Соһумардык доргуйар: Манна дьон ортотугар Манчаарыны сууттууллар. И. Ч аҕылҕан. Тэҥн. лиҥкинэс II
II
даҕ., кэпс. Бииртэн биир бөдөҥ, наар бөдөҥ (үүнэн турар мас тары, дьону этэргэ); оннук мастардаах. ☉ Крупный, один другого крупнее, как на подбор (обычно о деревьях, людях); состоящий только из крупных деревьев (о лесе)
Сэдэх титирик ардайдаах лиҥкир харыйа мас кэллэ. Амма Аччыгыйа
Тыа баһа иччилээхтик куугунуур. Лиҥкир тииттэр адаархай лабааларыттан хаар таҥнары саккырыыр. С. Никифоров
Уопсай дьиэлэригэр аҕыс лиҥкир эр киһи олорор хоһун нуучча эмээхсинэ соҕотоҕун сууйан тиниктэһэр. Н. Габышев. Тумара киэҥ-кэтит туундаратын сыыйаннар, Лиҥкир буураттар лиһигирэччи сиэлэллэр. П. Л амутскай (тылб.). Тэҥн. лиҥкинэс III, лоҥкур

I
куоҕай диэнтэн холб. туһ. Күөлгэ үгүс киһи мунньустан үлэлээн эрэллэр
Сорохторо куйуурдаан куоҕаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
Тыалы кытта ыллаһан Куугунаһа куоҕаһар Толуу-лоҥкур мастардаах Чогдоот бэрдин буллулар. Күннүк Уурастыырап
II
аат., зоол.
1. Хара эриэн дьүһүннээх, балыгынан аһылыктанар уу көтөрө. ☉ Гагара
Анды, туотаайы, куоҕас эҥин тиһэх миэстэҕэ тураллар. Кинилэр балык амтаннаахтар. Далан
Куоҕас — үөл кус. Хара эриэн өҥнөөх, өрөҕөтө маҥан. АНК ТСТЗС
2. Ойуун Үөһээ дойдуга абааһыны үтэйэригэр уонна сүөһүнү Үөһээ дойдуга атаарарыгар анаан туруоруллубут сэргэ иннигэр, үс ураҕас төбөтүгэр олордуллар мастан оҥоһуллубут, куоҕас курдук быһыылаах ойуун эмэгэтэ. ☉ Деревянное изваяние гагары, насаживаемое на один из трех шестов, вбиваемых перед сэргэ во время церемонии проводов духа и жертвенной скотины в Верхний мир
Соторусотору ойуун куоҕастара, өксөкүлэрэ даллаһан тураллара көстөллөр. Н. Якутскай
3. Ойуун кумутугар (кыырар таҥаһыгар) иилиллэр тимиртэн оҥоһуллубут куоҕас ойуута. ☉ Железная подвеска в виде гагары на шаманском костюме.
◊ Быытта куоҕас зоол. — саамай кыра куоҕас, көхсө күрэҥниҥи бороҥ, моонньун иннинэн кытархайдыҥы хоҥор түүлээх. ☉ Краснозобая гагара
Быытта куоҕас буоллаҕына, төттөрү, айыы куоҕаһа диэн ааттанар. Багдарыын Сүлбэ. Таллан куоҕас зоол. — улахан куоҕас, көхсө үрүҥ эбирдэрдээх (ойуун куоҕаһа, киһиэхэ куһаҕаны аҕалыан сөп дии саныыллара былыргы сахалар). ☉ Чернозобая гагара (древние якуты считали ее зловредной шаманской птицей)
Илимигэр биир таллан куоҕас иилистэн даллаахтыы сытар үһү. Амма Аччыгыйа
Киһи кутун-сүрүн баттыыр иччитэх дойдуга көтөр кынаттаахтан арай таллан эриэн куоҕастар, уйулҕалара тохтоон, олохсуйбуттар. Сэмээр Баһылай

даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’