хитрость, лукавство; притворство || хитрый, лукавый; притворный; түө-кэйгэ кииринимэ не поддавайся на хитрость; кини түөкэйинэн кыайбыт он взял его хитростью; түөкэй киһи лукавый человек.

аат. Үөннүрүү-кубулунуу, кубулҕат быһыы. ☉ Хитрость, лукавство, притворство
[Эркээни:] Сынаҕы Баай эйиэхэ тоҕо эрэ Соҕотох оноҕостоох кэһэҕи ыытта. [Аан Далбар:] Ол эмиэ тугун курбаанай? И. Гоголев

1) плут, мошенник; пройдоха || плутовской, мошеннический; түөкүн мэлдьэҕин эрэнэр погов. плут надеется на то, что отговорится; 2) хитрец || хитрый; лукавый; коварный || хитрость; лукавство; коварство; ааттаах түөкүн киһи он известный хитрец; түөкүн тыл лукавое слово; түөкүн быһыы коварный поступок.

аат., кэпс. Албаһырыы, кубулҕатырыы, үөннүрүү. ☉ Ухищрение, лукавство, обман
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах. П. Ойуунускай
Бу кулахайын көрүҥ. Аны, аһыннараары, сирэйин саптан икки хараҕын уутунан суунна дии. И. Федосеев
ср. монг. хулахай ‘кража, воровство’

1. аат. Албын-көлдьүн быһыы, албас; киһи санаатын сүүйэри сатыыр, онон туһанар идэлээх киһи. ☉ Хитрость, лукавство, обман; хитрец, плут
   Байар иннигэр Уолака тугу да оҥорортон туттунан турбат, албынынан, түөкэйинэн туһанар. Суорун Омоллоон
   Туох даҕаны түөкэй, ымсыырдыы-эрэннэрии, маннык үчүгэй буолуо диэн сымыйанан көөчүктээһин наадата суох. Далан
   [Охоноос:] Үлэҕэр кыра да түөкэйи таһаарбыт буоллаххына, бэйэҕин суукка биэриэхпит. Л. Попов
2. даҕ. суолт. Кубулҕаттаах, угаайылаах өйдөөх, албын-көлдьүн. ☉ Умеющий притворничать, мошенничать, плутоватый
   Бу Сиэнчэкээн оҕонньор күтүр, албынтүөкэй быһыытын дьон бары билэр. Н. Габышев
   Оттон түөкэй киһи Кириил Васильевиһы биирдэ эрэ олордуо, албынныа. Н. Габышев
   История сабыытыйаларыгар үтүөкэннээх уонна албынтүөкэй да дьоннор бэйэлэрин суолларын-иистэрин хаалларааччылар. ДИМ
   ср. койб. төй, дөй ‘мошенник’

аат.
1. Тугу эмэ хайдах быһыылаахтык оҥорорго ыйыы-кэрдии, үөрэтии-такайыы. ☉ Совет, назидание
«Кэлин сиэпкин көрүн эрэ», — аттыбар олорор муус маҥан бытыктаах, баттахтаах оҕонньор сүбэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
«Кырдьаҕас киһи сүбэтин иһит: атыҥ ырыыһы, сынньатан баран бар», — диир Сэмэн Уйбаанабыс. Н. Якутскай. Кинээс киириитигэр, Огдооччуйа сүбэтинэн, Болот утуйбута буолан хаалла. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ хайдах оҥорор туһунан санаа, быһаарыныы. ☉ Замысел, план осуществления чего-л.
Үгүс киһи сүбэтин түмнэҕинэ, сүүрбэ сылынан Сүрүн көнөрө дуу... Өксөкүлээх Өлөксөй
Иккиэн биир сүбэнэн, бииргэ күнүстэритүүннэри дьулуруйан үлэлээн-хамнаан истилэр. А. Софронов
Манна баар дьон, эһиги, Олоххутун бэйэҕит, Уопсай сүбэ быһыытынан Оҥостунар бырааптааххыт. Күннүк Уурастыырап
3. Бииргэ мустан туох эмэ туһунан кэпсэтии, сүбэлэһии; мунньах. ☉ Совещание, обсуждение какого-л. вопроса; собрание
Бу улуу сүбэҕэ ким даҕаны сыыһа тылы этэн сүүс сыл усталаах туоратыгар хара мэҥнэниэҕин, сууйуллубат-сотуллубат хара кирдэниэҕин баҕарбат эбит. П. Ойуунускай
Куорат биир уһугар, Кунаахап Дьөгүөр хоһугар Хас да киһи ыҥырыллан, Ханнык эрэ сүбэ буолбут. С. Васильев
Кылгас сүбэ кэнниттэн, манна хаалларар сатаммат, туоратан көрүөххэ диэн буолла. Н. Заболоцкай
4. көсп. Тугу эмэ оҥорор ньыма, сылтах. ☉ Способ, повод делать что-л., поступать каким-л. образом
Үрүҥ Уолан …… Өлөн тиллибит курдук сананна, Өлбөт сүбэтин булунна. П. Ойуунускай
[Бэһиэлэйэп] айах тутаары, арыгы иһэрдээри ыҥырбатаҕа буолуо. Оттон сайылыгар көһүөн иннинэ, иэһинэн эрийэн эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
Саарбалаахап, оҕонньор эмиэ булгутунар сүбэтин булунна диэн, кыйаханна. Софр. Данилов
◊ Сүбэ куоластаах (сүбэ куолас бырааптаах) — ханнык эмэ боппуруоһу быһаарар мунньахха куоластыыр бырааба суох, дьүүллэһэр, сүбэлэһэр эрэ кыахтаах кыттар быраап. ☉ Совещательный голос
Сийиэскэ барыта сэттэ сүүс тыһыынча хомсомуол чилиэниттэн тоҕус сүүс тоҕус уон алта быһаарар уонна сүбэ куоластаах дэлэгээттэр дойду араас муннуктарыттан кэлбиттэр. А. Сыромятникова. П. Ойуунускай РКП(б) онус сийиэһигэр дэлэгээтинэн сүбэ куоластаах сылдьыбыта. «ХС». Хомсомуол Киин Кэмитиэтин чилиэнигэр кандидаттар ЫБСЛКС КК пленумун мунньахтарыгар сүбэ куолас бырааптаах сылдьаллар. ЫБСЛКС У. Сүбэ мунньах — тэрилтэҕэ хайа эмэ боппуруоһу сүбэлэһэн дьүүллүүр, быһаарар мунньах. ☉ Совещание, заседание для обмена мнениями
Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Бүлүү уокуруктарын үлэһиттэрин ыҥыран ылан, тиэтэллээх сүбэ мунньах оҥорбуппут. П. Ойуунускай
Доҕотторуҥ сүбэ мунньахтара эйигин үөрэттэрэргэ уураах таһаарда. Амма Аччыгыйа
Никифоров атыыһыт бу сүбэ мунньахха эмиэ ыҥырыллан кэлэн олорор. Н. Якутскай
ср. бур. зүбшэл ‘совет (указание)’, алт. сүме ‘изобретение, выдумка; мудрый совет; уговор’, хак., тув. сүмэ ‘хитрость, лукавство; смекалка’