лунка; кирээдэҕэ лууҥката оҥор = делать лунки на грядке.

аат. Оҕуруот аһын үүннэрэргэ биирдии үүнээйини туспа уйалыыр курдук буору оҥхоччу хаһыллыбыта. ☉ Лунка (в огороде)
Сорох сирдэргэ, лууҥкаҕа үгүс сиэмэ олордуллубут буолан, умнастары үргээһин эмиэ баар. А. Фёдоров
Кирээдэни ортотунан уһаты лууҥкалары хаһыллар, сылаас уунан сиигирдиллэр уонна лууҥка аайы иккилии үүнээйини олордуллар. ФНС ОС

1. аат.
2. көр омуһах. Сайыҥҥытыгар типографияны ампаар оҥкучаҕын иһигэр көһөрөллөр. Н. Якутскай
   Моркуобу лаппаакынан түөрэн хостонор. Отун быһан, быраҕан баран, аһын дьиэ оҥкучаҕар ууран, харайыллар. ФНС ОАҮүС
3. Хаһыллыбыт сир, дьаама. ☉ Яма, ямка
   [Оҕус] дьиэ таһыгар олорор дьону, биһигини, көрөн, тиэргэҥҥэ кэлэн, оҕустар хаспыт оҥкучахтарыгар буору хаста. Далан
   Өксүүнньэ били баҕайыны маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
4. даҕ. суолт. Төгүрүччү туруору сыырдаах чоҥкучах (хол., алааһы этэргэ). ☉ Окружённый крутыми горками (напр., об аласе)
   Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас үрдүгэр Унаар буруону субуйда. С. Васильев
   Дорообо, күн курдук төгүрүк, Төрөөбүт оҥкучах алааһым. Мин эмиэ бу бүгүн чэбдиктик Эн буоргар сынньанан күүс ыллым. Чэчир-80
   ср. эвенк. оҥкучак ‘овраг’, тув. оҥгар ‘яма’, кирг. чуҥкурчах ‘углубление’, бур. хонхосог ‘лунка’

аат.
1. Көтөр, кыыл, эриэн үөн төрүүр (сымыыттыыр) сирэ, хорооно. ☉ Гнездо птиц, нора животных
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр булчуттар. Далан
Кутуйахтар эмэҕирбит холбуйаны хаппаҕын тэһэ хаһан киирэн иһигэр уйа оҥостубуттар. Т. Сметанин
2. Туохха эмэ анаан оҥоһуллубут дириҥэтии, оҥхой. ☉ Небольшое углубление в чём-л., лунка, ячейка, гнездо (напр., картофеля, зуба)
Хортуоппуйу үүннэриигэ уоҕурдуулары кэлимник уонна уйаларга кутуу ньымаларын тутталлар. ХКА
Вал өссө үчүгэйдик халтарыҥныырын ситиһэр инниттэн подшипник-уйалары уҥунуохтуурга тиийиллэр. ЮГ КХЭДьС
Куораты тула бүлүмүөт уйаларын, уулуссаларга баррикадалары оҥордулар. «ХС»
3. түөлбэ. Оҕо биһигэ. ☉ Люлька, колыбель младенца
Быыкайкаан уолун хаалларан баран үлэтигэр барара. Онно оҕоһута, ханнык да санааҕа-онооҕо киллэрбэтэ ити кыракый уйата буолбута. А. Сыромятникова
Вера Оляҕа аҕалан тымтайы өҥнүбүттүү көрдөрөр. [Вера:] Мин санаабар, киниэхэ [оҕоҕо] бэрт уйа. С. Ефремов
4. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит түөлбэ, дьиэ. ☉ Родной дом, очаг, родной кров, колыбель
Ол иһин эн Саҥа уолбуту [сир аата] уонунан көс сиртэн быһа ахтан, кэтэһэн, бэйэҥ төрөөбүт уйаҥ курдук санаан кэлэҕин. Н. Заболоцкай
Наталья Харлампьева дьонун дьиэтэ киниэхэ уонна кини быраата Коляҕа сылаас уйалара этэ. «Далбар Х.»
Олорор дьиэни саха орнаменын туһанан киэргэтии эдэр ыччаты үтүөҕэ, кэрэҕэ иитиигэ, кини төрөөбүт, улааппыт уйатыгар убаастабыллаах буолуутугар көмөлөһөрө чахчы. «Кыым»
△ үрд. Оҕо аймах, ыччат иитиллэн, уһуйуллан тахсар сирэ, үөрэх кыһата. ☉ Кузница кадров, храм науки
Үгүс саха ыччата сардаҥалаах нуучча культуратыгар тиксибит, норуокка туһалаах дьон буола үүнэнтөлөһүйэн тахсыбыт сылаас уйалара [Якутскайдааҕы учуутал оскуолата]. Амма Аччыгыйа
Үрдүк үөрэх чыпчаалыгар талаһар саха ыччатын ичигэс уйата — Саха государственнай университета. «ЭК»
5. көсп., сөбүлээб. Омсолоох, куһаҕан дьаллыктаах дьон мустар, хорҕойор сирдэрэ. ☉ Место сомнительных, преступных сборищ, логово
Сэрии уйата буолбут, сор-муҥ биһигэ Берлин суулунна. Германия сүрүн өһүөтэ түстэ. Т. Сметанин
Олох бандьыыттар уйалара буолбут сир эбит. Болот Боотур
Көөдөҥнөөх — хаартыһыттар уйалара. Сүүйсүһүү, сүүйтэрсии хабараана бу манна буолааччы. «ХС»
♦ Көмүс <ньээкэ> уйа фольк., көр ньээкэ
Биһиги [мородулар] хаһан киниттэн [Дьэлликтэн] ордон, уоскуйан, арыый тыын ыла түһэн, көмүс ньээкэ уйа туттабыт, төрөтөр оҕону төлкөлүүбүт? Н. Заболоцкай
[Эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)
Күндүмааны көмүс уйам, төрөөбүт дьиэм барахсан! «ХС»
Тураах (кымырдаҕас, тигээйи, ыҥырыа) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар, ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Бэс ыйын 22 күнүгэр, эбиэттэн киэһэ этэ. Дэриэбинэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук буолта. ПДА СС
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов. Уйатыгар уу киирдэ — уустук балаһыанньаҕа түбэһэн ыксаата, куттанна. ☉ Попав в критическое положение, испытать сильную тревогу, волнение (букв. в его нору хлынула вода)
Сорохтор уйулҕалара хамсаан, уйаларыгар уу киирэн, утуйбакка сыттылар. Болот Боотур
Хобороос уйулҕата хамсаан, уйатыгар уу киирбит курдук, тугу гыныан булбакка холоруктуу сылдьар. А. Сыромятникова
Оччолорго «Катюша» ньиэмэстэр уйаларыгар ууну киллэрэр кырдьык да модун тиэхиньикэ этэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. уйа

1. аат.
2. Мууһу аллардахха тахсар уулаах чөҥөлөк. ☉ Отверстие во льду, прорубь, лунка
   Ойбон мууһун ыраастыыр сүүр курдук оҥорон, онон бултаабыттар. Далан
   Күөл ортотугар төгүрүк ойбон аллараллар. М. Попов
   Балыксыттар тууларын субу аҕай көрбүттэр, ойбонноро буруолуу сытар. Сэмээр Баһылай
3. кэпс. Кыыл баһын оройо, дьулайа. ☉ Теменная часть головы зверя (уязвимое место)
   Эһэ ойбонун тэһэ оҕустахха, кини бэрт улахан куттала суох. ПЭК СЯЯ
4. этногр. Ойуун биилиттэн үөһээ өттүгэр баар көҥдөй сирдэр (кыырарыгар турукка киирэн баран, ол сиригэр уһуктааҕынан, биилээҕинэн да анньыннаҕына туох да буолбат, хаан да тахсыбат). ☉ Полые неуязвимые места туловища шамана (во время камлания, в состоянии транса, шаман может воткнуть в такое место что-л. острое, а тело при этом остаётся целым и невредимым)
   Дьиҥнээх ойууннар, удаҕаннар эттэригэр-сииннэригэр хастыы да ойбонноох буолаллар. И. Гоголев
   Итинник былырбылыргыттан улахан айдарыылаах, ойбонноох эрэ ойууннар оҥорор кыахтаахтара. ИПН АОК
5. даҕ. суолт. Толору, түгэҕэ көстүбэт астаах (иһити этэргэ); дэлэгэй, бараммат (аһы этэргэ). ☉ Переполненный так, что не видно дна (о сосуде); обильный, в изобилии (о еде)
   Бадаайы хамыйаҕын ылан кытыйаҕа ыытан кэбиспит, онтукайа ким баҕарар иһэр ойбон кытаҕа буолбут. Саха фольк. Былыргы урууга кымыһы уонна эти кытта хайаан да ойбон саламаат, арыылаах суорат баар буолар эбит. Далан
   Киэһээҥҥи аһылыкка Маарыйа эмээхсин икки уһаат кымыһы киллэрэн, ойбон кымыс аһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Ойбон баас нор. айымнь., поэт. — ааһан-араҕан биэрбэт ыар өйдөбүл. ☉ Глубокая рана (душевная)
   Уоттаахкүөстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
   Сэрии, оһол уота умуллан Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан Үлэ дьоно турдулар. Эллэй
   Саха норуота, Иннигинэн дьулуруй Улуу аҕа дойдубут Ойбон бааһа остун диэн. С. Васильев. Ойбонун тап — тоҕоостоох түгэни таба туһан, мүччү тутума; ким эмэ санаатын тап. ☉ Не упустить, использовать момент; найти подход к кому-л.
   Санин киһитин санаатын көтөҕөөрү ойбонун таппыта, уоскутар тылы чуо булбута. И. Тургенев (тылб.). Уолбат ойбон — дэлэйэ, эбиллэ турар ас-үөл, бараммат баайдуол. ☉ Неиссякаемый источник изобилия и богатства
   Уолбат ойбон, Уйгубыйаҥ Дьоллоох туона, Кэскиллээх тэлгэһэ Алгыстаах ыһыах Биһиэхэ буолла курдук! Саха нар. ыр. I
   Аттаах хонуга, Сатыы өйүөтэ Уолбат ойбон Чөҥөрө чүөмпэ буолаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Солооһуммут, уулаатахха быһаҕас түспэт уолбат ойбон курдук, үрдүк үүнүүнэн өрүкүйэн эрэр. М. Доҕордуурап. Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах фольк. — дириҥник чөҥөрүйэн көстөр харахтаах (Дьыл оҕуһун хоһуйарга тут-лар халбаҥнаабат олук). ☉ С глубоко посаженными глазами (постоянный эпитет для описания символа зимы — по представлению предков, огромного быка изо льда)
   Дьыл оҕуһа Болуо муус муруннаах, хайырбыт ойбон харахтаах Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Көмнөх хаар көлөһүннээх, Хайыр ойбон харахтаах, Уһун ураа муостаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Кулгаах (үтүмэх) ойбон көр кулгаах
   Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар Кулгаах ойбонноро диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Күрэх ойбоно балык. — муус аннынан муҥхалыырга балыгы нырыылаан күрэтэр кыра-кыра ойбоннортон биирдэстэрэ. ☉ Одна из маленьких прорубей, через которую при подлёдной ловле неводом длинными жердями гонят рыбу
   Күрэх ойбонноро диэн Көҥүрүтэн истилэр. «ББ». Ойбон арыы эргэр. — урут сахалар ууллубут ынах арыытын этэллэрэ (хол., ыһыахха). ☉ Топлёное сливочное масло (напр., приготовляемое для угощения на празднике Ысыах)
   Ордьоох баай кыыһа улахан түһүлгэ ортотугар ынах арыытын уулларан баран, саар ыаҕаска кутан, ойбон арыы диэн оҥорбут. М. Соров
   Сүрүн остуолга ойбон арыы ууруллара. В. Кондаков
   Былыр ыһыахха ууллубут арыыны улахан иһиккэ кутан, иһэн күрэхтэһэллэрэ үһү, ону ойбон арыылаах ыһыах диэн ааттыыллар. КЕФ СТАҮө. Ойбон ас эргэр. — былыр улахан иһиккэ ууллубут арыыга лэппиэскэни тооротон уонна сылгы иһин кырбаан кутан оҥорор астара (урууга ыалдьыттары күндүлүүр астара). ☉ В старину: блюдо, представляющее собой большое количество масла с крошёными лепёшками и конскими внутренностями в огромном сосуде (угощение для гостей на свадьбе)
   Уруу саҕаланыыта ыалдьыттарга ойбон аһы амсаттылар. Ойбон баас көр баас II. Хотойу үс төгүрүк сылга иитиэхтииргэ сөбүлэһэн, ойбон баастарын бэйэтэ билэринэн отоһулаан эмтээн кэбистэ. Д. Апросимов
   Күн Толомон Ньургустай Тоҕус сиринэн ойбон баастаммыт, Аҕыс сиринэн сырҕан баастаммыт. ТТИГ КХКК
   Ойбон күөл (көлүйэ) — 1) көр күөл. Анньыллыбыт сэргэ мас Охтонсууллан түспэтин, Аллаһыылаах ойбон күөл, Уута уолан бүппэтин. Күннүк Уурастыырап
   Бөһүөлэк анныгар бүөрдүү түһэ сытар быыкаа уһун синньигэс ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай; 2) ойбоҥҥо маарынныыр төгүрүк күөл. ☉ Маленькое круглое озерцо
   Ойбон көлүйэҕэ хомус быыһынан үөмэн киирбитим. М. Тимофеев-Терёшкин. Ойбон тимир этногр. — ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар, ортотугар хайаҕастаах төгүрүк тимир; күһэҥэ (саха итэҕэлинэн бу тимир сири бэлиэтиир, онтон хайаҕаһынан ойуун Аллараа дойдуга киирэн тахсар). ☉ Металлический кружочек с отверстием в середине на спине шаманского костюма (по поверью якутов, кружочек обозначает землю, а вырез — прорубь, лунку, через к-рую шаман спускается в Нижний мир). Ойуун ойбон тимирэ кыырарыгар улахан суолталаах. Ойбонтон уулааһын — өбүгэ оонньуута: уҥа илиигинэн хаҥас кулгааххын, хаҥас илиигинэн уҥа атаххын тутан баран сиргэ турар тугу эмэ (хол., уулаах иһити) төҥкөйөн айаххар кыбытан ылыы. ☉ Старинная якутская игра: прихватывая правой рукой левое ухо, придерживая левой рукой правую приподнятую ногу, игрок должен ртом поднять какой-л. предмет с пола (напр., сосуд с водой)
   Ойбонтон уулааһын — оҕо эрдэхтэн дьарыктаннахха улахан туһалаах буолуон сөп. ФАС ӨОо. Ойбону көһөрүү — өбүгэ оонньуута: муннукка турар икки иһит уутун утары турар икки кураанах иһиккэ тугунан эмэ (хол., хамыйаҕынан) баһан таһарга күрэхтэһии (түргэнник таһан бүтэрбит уонна элбэх ууну таспыт хамаанда кыайар). ☉ Старинная якутская игра: из двух сосудов с водой нужно перетаскать воду чем-л. (напр., черпалкой, большой деревянной ложкой) в пустые сосуды, стоящие напротив (побеждает команда, к-рая первой опустошила один сосуд с водой и у к-рой оказалось больше воды в другом)
   Ойбону көһөрүүгэ хас да киһи икки аҥыы хайдыһан оонньууллар. ФАС ӨОо. Ойбон хайыҥа — аллардахха ойбон тула мунньуллан тахсар муус, ойбон кытыытыгар чөмөхтөммүт муус. ☉ Ледяной валик вокруг лунки проруби
   Сэбирдэх [киһи аата] маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа. Сулгаах ойбонноро балык. — муҥха икки ойоҕоһунан сөп түбэһиннэрэн алларыллар кыра-кыра ойбоннор (түһүүттэн таһаарыы чардаакка диэри муҥханы соһорго аналлаахтар). ☉ Небольшие проруби по обеим сторонам тони для проталкивания вперёд неводных норил (от основной большой проруби, куда опускают невод, до той, через к-рую выталкивают). Сулгаах ойбоннорун аллартаан бүттүлэр
   ср. уйг. ойпаҥ ‘впадина, рытвина’, тув. ойбак ‘небольшая круглая полынья, прорубь’