к ө р лэкэчэк
[ Циркульнай эрбииттэн] эриэ дэхси лэкэчиктэр эни э устун элэстэнэн истилэр. С. Федотов

көр дьэҥдьий
Тимэппий атыыһыты ньэҥньийэ сылдьан биир сыарҕа сыаналаах түүлээҕи булан, тутан куоракка тиэйэн киллэрбиттэрэ. Күндэ
«Ньэҥньийэбин!» — диэт, саллаат ыган кэллэ. Суорун Омоллоон
Лэкэчэк курдук уҥуохтаах, төгүрүк сирэйдээх, хара бараан киһи Сүөдэр хармааннарын тиэрэн, ньэҥньийэн барар. Н. Якутскай

1. аат. Чуурка, лэкэчэк. ☉ Чурбан, чурка (обрубок дерева)
   Чурбааны хайыт. ЯРС
2. даҕ. суолт. Мас акаары, хоҥ мэйии (киһи). ☉ Чурбан, глупец (о человеке). Туох чурбаан киһиний, тугу да өйдөөбөт

1. лэкэчэк диэн курдук. Остуол уонна оһох ыккардыларыгар лэкээ олоппос түөрэ түһэн сытар. И. Федосеев
   Лэкээни ылан уот кытыытыгар лип бааччы уурда. «ХС»
2. Кыра бугул. ☉ Небольшая копна
   Ардах курдары түһэн сытытарыттан харыстаан, бастаан оҥорбут лэкээлэрин кэлин бөдөҥөтөн биэрэллэр эбит. «Кыым»

аат.
1. Турба быһа охсуллубутун курдук лэкэчэк быһыылаах геометрическай эттик. ☉ Геометрическое тело, цилиндр
Сүрүн геометрическай эттиктэринэн пирамида, силииндир, куонус, саар уо. д. а. буолаллар. ННС ЧАа
Орто саастаах оҕо саадын оҕолоро куб, силииндир диэн эттиктэри кытта билсэллэр. АТП ОАаММӨС. Көннөрү гидра этэ силииндир курдук бөкүнүк быһыылаах… ББЕ З
2. Иһинэн салгыны эбэтэр убаҕаһы ыга анньан хамсатар поршеннаах, турба курдук көҥдөй быһыылаах массыына эбэтэр механизм биир сүрүн дэтээлэ. ☉ Часть поршневого механизма, цилиндр
Поршены аллара баттаатахха, силииндиргэ киирбит салгын ыгыллар. ПАВ Ф-6
Поршены хамсатан үлэни оҥорор кэмигэр паар силииндир иһигэр үллэр. ПАВ Ф-7
◊ Силииндир сэлээппэ — оройо хороҕор лэкэчэк быһыылаах, кыра тэллэгэрдээх кытаанах сэлээппэ. ☉ Шляпацилиндр
Хабырыыс силииндир сэлээппэлээх, Көмөр курдук хара бэйэтэ Көмөр хара көстүүмнээх. С. Тарасов

аат.
1. Төгүрүк, суон мас оһоххо отторго сөп уһуннаах гына эрбэммитэ, лэкэчэк. ☉ Обрубок дерева, чурка
Тиэхээски суп-суон чуурка хаарга төкүнүйэн сытарын …… күүһүн муҥунан анньан, сыҕарыҥнатан хороччу олордон кэбистэ. А. Сыромятникова
Туостара уһуллубут хатыҥ чууркалар туһаҕа тахсаллар. ГПП ТО
Сотору били эрбээбит чууркаларын хайытан курдурҕатта. «Кыым»
2
көсп. чурбаан 2 диэн курдук. Ханнык эрэ «чууркаттан» сылтаан, кими да куоракка таһаарбаттар үһү. ССС ОББ
Онтон эн чуурка буолбатах буоллаххына, киэр хайыһыаҥ суоҕа. К. Симонов (тылб.)
ср. русск. чурка

туохт.
1. Туох эмэ тутууну алдьат (үксүгэр чаас-чаас араартаан ылыы туһунан). ☉ Разбирать, ломать, сносить строение (обычно разбирая по частям)
Дьиэни көтүр. Күрүөнү көтүр. — Байбаллаах Сөдүөт күрүөнү көтүрэн сыарҕаҕа үллэччи тиэйэн баран, өтүүлээн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Иван Уус салалтатынан …… Лука Иванов уонна Иван Уус дьиэлэрин көтүрэн Лоҥкуудаҕа тастарыы саҕаланна. М. Доҕордуурап
Уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гаврильева
△ Чаастарга тус-туспа араартаа, өһүл (хол., механизмы, массыынаны). ☉ Разбирать на части (напр., механизм, машину)
Суоппар Николай Карпов ЗИЛ-13 массыынаны өрөмүөннэтээри көтүрэ, Егор Аргунов полуприцебы хомуйа …… кэпсэтэр да солото суох сылдьаллар. БИ УЛАа
Саҥа кэлбит аппарааты көтүрэн, итии уунан сууйан, ыраастаан уонна куурдан баран туттуллар. ЫаС
△ Тугу эрэ арааран ыл (хол., тутуу чааһын, ханнык эмэ малы). ☉ Снимать, отрывать, срывать часть чего-л., прикрепленную к чему-л., разбирать что-л. (напр., о строении, мебели)
Кинилэр [Бобров, Кириилэп] сарай кэннинэн хаптаһыны көтүрэн тахсан, икки аҥы сүүрэн бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
Истиэнэттэн мас долбууру көтүрэр тыаһа лиҥкиниир-лаҥкыныыр, уһун тоһоҕону субуйа тардан таһаарара, киһи куйахата күүрүөн курдук, хачыгырыыр. Н. Якутскай
△ Сүөрэн, устан ыл (хол., тиириллибит, туруоруллубут балаакканы, ураһаны). ☉ Снимать, разбирать (напр., палатку, урасу)
Лэкэчэк балаакканы көтүрэн суулуур. Күндэ
2. Тугу эрэ туохтан эрэ тоҕо тардан, хоҥнору (уһулу) тардан ыл. ☉ Вырвать, выдернуть что-л. из чего-л.. Долбуурдолбуур, уон тарбаҕынан таҥнарыта тардыалаан, сиһиҥ үөһүн көтүрээри кэдэҥнэтэрэ буолуо. Эт эрэ, Таал-Таал эмээхсин ханна барда? Саха фольк. Ньургун Боотур Алып-Хара сиһин үөһүн сүрэхтэри-быардары көтүрү тардан таһаарар. Суорун Омоллоон
3. Тигиллибит сиигинэн быһыталаа, хайыталаа, таҥаһы сиигинэн алдьат, чаасчаас араар. ☉ Пороть, распарывать (одежду) по шву
Сон биэтэһин көтүр. Этэрбэс билэтин көтүрэн ыл. — Тогойкин сонун сиэбин харбанан көрдө — Даша хам тигэн кэбиспитин көтүрүөн кэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Командующай адьютант быһаҕынан этэрбэс хос уллуҥун көтүрэн тэллэһиннэрдэ. П. Филиппов
Мөрүөн хараҕын тикпит саптарын дьэ көтүрдүлэр. Д. Таас
4. көсп. Урут ылыллыбыт уурааҕы, сокуону, балаһыанньаны, быһаарыыны сыыһанан, сокуоннайа суоҕунан, эргэрбитинэн, күүһүн сүтэрбитинэн аах, уурат, уларыт. ☉ Считать потерявшими силу, аннулировать, отменять (ранее принятые законы, постановления, положения и др.)
[Арчахтар] мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта. Болот Боотур
Ол сокуон хаһааҥҥыттан уурайбытай, ким кинини көтүрбүтэй? Күннүк Уурастыырап
Лейтенант! Эн бирикээскин көтүрэбин, Сталинград геройун, гвардееһы гауптвахтаттан босхолуубун. А. Данилов
Маарыҥҥы сүбэлэһиини, арааһа, көтүрүүһүбүт. С. Федотов
△ Туох эмэ олохтоммутун уларыт, суох гын эбэтэр атынынан солбуй. ☉ Упразднять, отменять, изменять что-л. установившееся или заменять его чем-л. другим
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Баайдартан бырыһыаҥҥа ылбыт иэстэри көтүрэргэ улахан уураах ылылынна. М. Доҕордуурап. [Ойуунускай] ырыаларын-хоһооннорун, бэл «Кыһыл Ойуун» курдук бөдөҥ айымньытын, хаста эмэ көтүрэн, хат-хат устан, дьаныардаахтык үлэлиирэ. Н. Заболоцкай
[Саҥа правительство] помещиктар сири бас билиилэрин бэрт түргэнник көтүрэн, сири бааһынайдарга биэриэҕэ. Дж. Рид (тылб.)
♦ Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ көр көрдөр
Көтүрдэр тииһим миилэтин, көрдөр хараҕым дьүккэтин дьэ хайдах гынан күүскүнэн илдьэ бараргын көрдөҕүм! Амма Аччыгыйа
Кырдьык иннигэр, кырдьыгы көмүскээн, Кыргыһар киһи өлбөт. Ийэ сир — көтүрдэр тииһин, көмүскэлин, Уолун өлүүгэ биэрбэт. И. Эртюков
ср. др.-тюрк. көтүр ‘уничтожать’