лэкээриҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Айаҕалыы сатаан, ол-бу диэки көрөн төбөтүн лэкээриҥнэттэ. М. Доҕордуурап

I
лэкээриҥнээ диэнтэн холб. туһ. Кэккэлэһэн сытар окуопаларга дьоннор төбөлөрө лэкээриҥнэһэллэр. «ХС»
II
даҕ. Быыһа суох биир кэм лэкээриҥнээн хамсыыр, биир кэм эргичиҥнэс. ☉ Беспрерывно вертящийся (о голове человека, нек-рых птиц, напр. совы)
Эйдеман муннукка хаайтарбыт бэдэр курдук төбөтө лэкээ риҥнэс буолла. Болот Боотур

марайдан диэн курдук. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан сирэйин чэрэниилэнэн ньамайдаммыт буолара
□ Бэрэмэдэй иһигэр чоҕулуччу көрбүт үстээх уолчаан олороро, төбөтө эрэ лэкээриҥнээн көстөрө, сакалаат оборо олороро, бэл иэдэстиин, илиилиин ньамайдаммыт этэ. «ХС»

даҕ., кэпс. Лыкыйбыт быһыылаах, төбөтө санныгар киирбит курдук кылгас моойдоох (киһини, көтөрү этэргэ). ☉ Имеющий настолько коротку ю шею, чт о ка жет ся, будто голова ушла в плечи, короткошеий (о человеке, птице)
Иван Иванович …… ууннары тардыллыбыт курдук уһун синньигэс. Оттон биирэ — кутуу-симии киһи, лырылыкыгыр бэйэлээх. С. Федотов
[ Миичэкэ] саппыйаан курдук сирэйэ килбэ чиҥнээтэ, лыкыгыр төбөтө лэкээриҥнээтэ. А. Сыромятникова

сыһ. Мэкчиргэ курдук, мэкчиргэни санатардыы. ☉ Как сова, подобно сове
Сортуохап, Куонаан сирэйэ дьэс-алтан курдук дьэбидийэ түспүтүн, мыкыгыр төбөтө м э к ч и ргэлии лэкээриҥнии олорорун көрөн, т угу этэрин умнан, мух-мах буолла. А. Сыромятникова
Экскаватор хомуоһа Эрги чиҥниир мэкчиргэлии, Тааһы баһан Мас сыыналарга түҥэтэлиир. «ХС»

туохт. Бэрт кыратык, чэпчэкитик хамсаан ыл. ☉ Чуть-чуть, слегка шевельнуться, дрогнуть
Власий Порфирьевич уостара ибир гыннылар. Н. Лугинов
Көҕөрбүт халтаһалара ибир гына хамсаатылар. И. Гоголев
Быыкаа уҥа илиитин тарбахтара ибир гынан ылаттаатылар. Н. Заболоцкай
♦ Ибир да гыммат - 1) таһыгар биллэрбэт (долгуйбутун, кыыһырбытын уо. д. а.). ☉ соотв. не показывать (не подавать) даже вида
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ төһө да хаанынан ытаатар, ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов; 2) кыһаллан да көрбөт, сэҥээрбэт, болҕомтотун да уурбат. ☉ Совершенно не обращать внимания на что-л.; не проявлять беспокойства о чем-л.
Али Хамиди ибир да гымматаҕа уонна оҕонньор ыйытыытыгар да хардарбатаҕа. А. Сыромятникова
◊ Ибир босхо бар - эмискэ салыбырыы түс. ☉ Задрожать вдруг, внезапно
Манньыаттары икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин. Ибир ой - онно-манна чэпчэкитик көтүөккэлээ. ☉ Бежать вприпрыжку, легко и изящно, быстро перебирая ногами
Уолчаан тэбис-тэҥҥэ сүүрэн-көтөн төбөтө лэкээриҥниир, сыгынньах атаҕа, куобах оҕотун атаҕыныы, ибир ойор. И. Гоголев
Имигэс атах ибир ойдо, Илинкэлин түһэ турда. С. Васильев

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»

I
1.
ороо диэнтэн атын. туһ. Ол иһин, очуостаах бу «Эһэ» хайаҕа Хотуулаах хойгуонан хорҕолдьун оронор. С. Васильев
2. Туох эмэ иһиттэн, анныттан бэрт нэһиилэ тахсан кэл. ☉ Медленно, неуклюже выползать, вылезать, выбираться из чего-л.
Бэдэр суорҕан үллүктээх, хара эһэ тириитэ тэллэхтээх инники сыарҕаттан кырдьа барбыт киһи бэрт, ыараханнык оронон турда. Н. Якутскай
Оронон туран киһибин ааттаатым. Т. Сметанин
Люктан эмискэ танкист төбөтө быгар. Ол-бу диэки лэкээриҥниир, онтон бүтүннүү бэйэтэ оронон тахсар. А. Данилов
II
аат.
1. Утуйар сир уопсай аата: сыҥаһа орон, кырабаат, тапчаан о. д. а. ☉ Общее название спальных мест: кровать, нары, топчан и т. д. Дьаакып оҕонньор улаханнык кырдьыбыт, тайахтаах, ороҥҥо олорор. А. Софронов
Өлөөнө оҕотун оронугар илдьэн олордон баран, оһоҕун күөдьүтэр, чаанньыктаах чэйи сылыта туруорар. Н. Якутскай
2. Утуйар таҥас. ☉ Постель (спальные принадлежности). Орону оҥор. Орону хомуй
□ Киэһэ утуйар кэмнэрэ кэлэн, Харытыана эрэйдээх оронун оҥоро турбута. П. Ойуунускай
Марба баай харыйалар анныларыгар күөх окко орон оҥордо. Күндэ
♦ Орон <орон-тэллэх> киһитэ буолла — улаханнык ыалдьан, сытар ыарыһах буолла. ☉ Стать лежачим больным, быть прикованным к постели
Дьэ, бу билигин [Лаврентий] эмиэ орон-тэллэх киһитэ буолла, балыыһаттан таһыччы аккаастанан, дьиэтигэр сытар. Н. Габышев
Чэрэмэдиэ ыалдьан биир ый орон киһитэ буолбутугар даҕаны, Кулархаа мантан антах соҕотоҕун дьаһанан олорор кыаҕа суоҕун өйдөөбөтө. С. Курилов (тылб.). Орон ото (бөҕө) буол — улаханнык ыалдьан сытар ыарыһах буол. ☉ Стать лежачим больным
Ити кэннигэр, эмиэ биэсалта хонукка орон ото буолан баран, эмиэ тайаҕынан туран, дьиэ иһигэр хаамар буоллум. Багдарыын Сүлбэ
Муус өлүөр, оту-маһы тутан көрө сылдьар киһи эмискэ орон бөҕө буолан хаалара дэлэ эрэ кыһыылаах. «Сахаада». Орону эрэ сылытан тахсар кэпс., сөбүлээб. — хойукка диэри утуйарын сөбүлүүр киһи; сүрэҕэ суоҕуттан тугу да гыныан баҕарбакка сытан тахсар киһи. ☉ Любитель поспать, поваляться в постели, лежебока. Киһибит оронун эрэ сылытан тахсар. Орон эрэ оҥхойо, тэллэх эрэ тэһэҕэ- һэ — хаһаайыстыбатыгар тугу да оҥорбот ойох. ☉ Плохая хозяйка, жена, не умеющая вести хозяйство. Кини ойоҕо дьиэтигэр-уотугар кыһаллыбат, орон эрэ оҥхойо, тэллэх эрэ тэһэҕэһэ
◊ Атах орон этногр. — саха балаҕаныгар уҥа (соҕуруу) өттүнээҕи үс оронтон аан диэкитэ. ☉ Ближайшие к двери нары из трёх расположенных на южной стороне якутского балагана
Атах ороҥҥо Мүлдьү уол нэк быыһыгар мас ынахтарынан оонньуу олорор. Суорун Омоллоон
Атыттар курдук туохпутунан уруу түһэриэхпитий? Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
Бастыҥ орон — көр бастыҥ. Онтон булан-талан бастыҥ ороҥҥо олоро түстэ да, ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо. Ньургун Боотур. Доодор кулуба биир остуолу бастыҥ орон аттыгар, биир остуолу ортоку орон аттыгар, биир остуолу кэнники орон аттыгар туруортарар. Саха фольк. Биллэрик орон этногр. — саха балаҕаныгар аан утарытынааҕы истиэнэҕэ уҥа бастакы ороҥҥо сыстар орон. ☉ Нары на противоположной от входа стороне якутского балагана
Арай биллэрик орон быыһын үрдүнэн оҕо сирэйэ аргыый быган кэллэ. Суорун Омоллоон
Сотору, сыҥаһа кытыытын кэрийэн, биллэрик оронтон суол аанын булбутум, Устунан таһырдьа тахсаммын — Боруогу уҥуордуур буолбутум. Күннүк Уурастыырап
Кэтэҕэриин орон — көр кэтэҕэриин. Холумтаҥҥа чаанньык турар. Дьаакып оҕонньор кэтэҕэриин ороҥҥо сытар. А. Софронов
Сырбай дьиэтэ, түүн, дьиэ иһэ хараҥа, кэтэҕэриин ороҥҥо таҥас быыс тардыллан турар. Амма Аччыгыйа
Чоочо оҕонньор бэйэтэ кэтэҕэриин оронугар туоллан олорор. МНН. Ортоку орон этногр. — балаҕан уҥа өттүнээҕи ороннортон ортокута, бастыҥ уонна атах ороннор икки ардыларынааҕы орон. ☉ Средние нары с южной стороны якутского балагана между бастыҥ орон и атах орон
Улахан уол Унаар Уйбаан Ортоку орон иннигэр Игиинэн Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Бу ортоку ороҥҥо ханнык уол киирэн дьохтонон олороруй? МНН. Суол аанынааҕы орон этногр. — киирэр аан аттынааҕы орон, атах ороҥҥо сыстар орон. ☉ Нары у входа, примыкающие к атах орон
«Туох алдьархайа тахсыбыт буоллаҕай?» — дии саныы-саныы суол аанынааҕы ороҥҥо барда. Күннүк Уурастыырап. Сыҥаһа орон этногр. — балаҕан эркинигэр сыһыары, хамнаабат, сыҕарытыллыбат гына оҥоһуллубут ороннор. ☉ Нары вдоль стен якутского балагана
Уот сырдыгар элэҥнэттэххэ, дьиэ иһигэр, урут сыҥаһа орон, сиэрдийэ үрүт, ирээккэҕэ ыйанан намылыһан турар таҥас-сап, оллур-боллур буор муоста көстөллөрө. Б. Лунин (тылб.). Уҥа орон этногр. — саха балаҕанын уҥа өттүнээҕи орон (үксүгэр ортоку уонна бастыҥ ороннору этэргэ). ☉ Нары на южной стороне якутского балагана (обычно об ортоку орон и бастыҥ орон)
Тугу да хардарбакка уҥа ороҥҥо баран олордо. И. Гоголев
Уол хап-сабар уҥа ороҥҥо сытар үтүлүктээх бэргэһэтин ыстанан тиийэн харбаан ылан таһырдьа ыстаммыт. МНН
Уҥа ороҥҥо хас даҕаны бэрт куһаҕан таҥастаах дьон ыалдьыт быһыытынан олороллор. Эрилик Эристиин. Хаҥас орон этногр. — саха балаҕанын аан утары истиэнэтин үһүс ороно (бастакыта — биллэрик, ортокута — кэтэҕэриин). ☉ Нары на противоположной от входа стене якутского балагана, следующие за кэтэҕэриин орон
Хаҥас ороҥҥо кыра оҕолор саҥалара ботур-ботур кэпсэтэ-кэпсэтэ, оонньуур быһыылаахтар. Эрилик Эристиин. Тоҥмут ынах этэрбэһэ чоочугураан, дьиэҕэ киирбитин истэн саҥаһа Лөкүөрүйэ эмээхсин, хаҥас ороҥҥо сытан ыйытта: «Ким киирдиҥ?» Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. орун ‘место, трон’, тув. орун, бур. орон, чув. выран ‘койка, кровать’

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —