чоной диэнтэн атын
туһ. Төрүт да уһун, синньигэс Булочкин чиккэйиэҕинэн чиккэйэн, чоноллон турарын көрүдьүөстүк көрдө быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Күбүрүнээтэр чоноллон турбахтаат: «Ну, довольно!» — диэн бааҕынаабытыгар хаһаахтар быдьардык маатыралыы-маатыралыы тахсан бардылар. И. Гоголев

маатыралаа диэнтэн холб. туһ. Уочараты былдьаһан ыпсыыта суох маатыралаһан симсимэхтээн баран, батыай курдук сутуруктар хардары-таары дьаарбайсаллар. Эри лик Эристиин

аат., үөхс. Сидьиҥ, дьиикэй, кэрээнэ суох киһи. ☉ Подлец, негодяй, мерзавец
Эрэ буоллаҕына, маатыралыы-маатыралыы, ойоҕун [Харытыана] таҥаһын-сабын таһырдьа ыһыахтаан эрэр эбит: «Дьэ, аны мин икки харахпар көстүмэ. Оннук-маннык, дьиккэр», - дии-дии ампаарын аанын халыр гына сапта. П. Ойуунускай
«Оҕуһу бу киэһэни ааспакка төнүннэр, дьиккэр!» - диэн, ыххайан эрэрдии хаһыытаан бобуллаҥнаата. Болот Боотур
«Дьиккэр, ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам», - диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын

сыһ.
1. Төлүтэ биэрэн эрэр курдук улаханнык, тыастаахтык. ☉ Громко, отрывисто (без плавных переходов в звучании), шумно
Батурин ыгылыйбакка эрэ, күүстээх-күүстээхтик бардырҕаччы саҥарталаан киирэн барбыта. В. Яковлев
Дьиэлээх хотун дьахтар Уйгу быйаҥынан Уруйдуу-уруйдуу, Бастыҥ биэлэри Барыларын матарбакка Маҥан илгэтин Бардырҕаччы тардыалаан ылла. Саха нар. ыр.
2. көсп., кэпс. Хойуутук, чаастатык. ☉ Часто, густо
Бараан маныыһыта уол үөрдэҕинэ, үксүн алларастаан күлэр, кыыһырдаҕына ардыгар бардырҕаччы маатыралыыр. Амма Аччыгыйа
Түрбүүкүлүм Чаҕылҕан Түөрт аҥыы үрэл гынна Кыым курдук Кытара Уостан, Бардырҕаччы саккырыы тоҕунна. П. Ойуунускай

1. үөх диэнтэн холб. туһ. Куһаҕаннык үөхсэллэр, онтон уолуктаһан тураллар, ону дьоннор араартаан ылаллар. Күндэ
   Үөхсэр, этиһэр, эйэргэһэр, Үөрэ көрсөр, кэриэстэһэр Мин биир дойдулаах доҕотторум, Таптыыр кыра оҕолорум. Дьуон Дьаҥылы
2. Куһаҕан тылынан кими, тугу эмэ үөх; маатыралаа. ☉ Ругаться, браниться на кого-что-л.; сквернословить
   Үксүгэр туттуна сатыы-сатыы иһигэр үөхсэр. Н. Лугинов
   Яценко киһи айаҕар баппат быдьар тылынан үөхсэр. Н. Якутскай
   Тахсан оҕуһун кытта үөхсэн буруттаста. М. Доҕордуурап
   Кыым түлэйбалай буолар. Тугу эрэ улаханнык сахалыы баллыгырыыр, эмиэ да нууччалыы кытаанахтык үөхсэн ылаттыыр. И. Никифоров

аат. Хараҥа эмискэ сырдыы түһүүтэ эбэтэр сырдык хараҥара түһүүтэ (хол., түүҥҥү хараҥаҕа чаҕылҕан чаҕылыйталаатаҕына). ☉ Быстрая смена тьмы и света (напр., при молнии в ночной тьме)
Сырдыкхараҥа буолбахтыыр, чаҕылҕан күлүмнүүр, этиҥ тоҕута барар. Суорун Омоллоон
♦ Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киирдэ — тыҥааһыннаах балаһыанньаҕа киирдэ эбэтэр өлөртиллэр икки ардыгар түбэстэ, түлэй-балай буолла. ☉ Находиться в состоянии кризиса, быть между жизнью и смертью (напр., при болезни)
Идея Васильевна Мөрүөн Даайа (илиитэ сүүлэ иһэн) сырдык-хараҥа икки ардыгар киирэ сырыттаҕына тиийэр. Н. Босиков
Көлөпүнэ [киһи аата] маатыралаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалыы, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.). Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) — 1) кими эмэ олус ыксатан, ууга-уокка түһэр. ☉ Сильно торопить кого-л., вгоняя в состояние растерянности. «Оптуобус хоҥноору турар, хомунан бара охсуохха!» — диэн уол ийэтин сырдыккахараҥаҕа киллэрдэ; 2) кими эмэ ыарахан, мүччүргэннээх, олус кутталлаах быһыыгамайгыга киллэр. ☉ Сильно напугать кого-л., застав врасплох
[Бөрө] биир улахан арбадай [ат] такымыгар түспүтэ. Ону анарааҥҥыта умса-төннө түһэн, хаарынан тибэн сырдыкка-хараҥаҕа киллэрбитин, дьолго, иҥиириттэн харбаабатах буолан, эттээх тириитэ сиирэ баран, тыыннаах ордубута. Р. Кулаковскай
Онуоха эбии ыттар …… ыстаммыттара эмискэтэ, хапсаҕайа миигин хара маҥнайгыттан сырдыкка-хараҥаҕа киллэрэн кэбистэ. «ХС»
◊ Сырдык-хараҥа былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһык
Киэһэ сэттэ чаас буолуута сырдык-хараҥа былдьаһыыта, этэ тарда-тарда, бэркэ сэрэнэн, кэтэнэн Сютин олбуорун кэннигэр тиийдэ. Болот Боотур
Үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков

сыһ. Күүскэ, олус, наһаа (хай. суолтатын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Сильно, очень, чрезмерно (усиливает знач. гл., обозначает высшую степень, силу совершения действия)
Сарсыҥҥытыгар хараҕым дэлби иһэн турбутум. Онтон ыла куһаҕан харахтаммытым. Амма Аччыгыйа
Хас да чаас устата дьиэни көрдүү сатаабытым. Булбатым. Өлө сылайбытым уонна дэлби аччыктаабытым. Н. Якутскай
Дэлби тиритэн, көлөһүнэ саба түһэрин былаатынан соттумахтыыр. М. Доҕордуурап
◊ Дэлби бар (ыстан) - 1) эмискэ лүһүгүрээ, ньиргийэ түс. ☉ Загреметь, загрохотать, загромыхать; бабахнуть
Саа тыаһа дэлби барар. Күннэй хаһыытаабытынан охтон түһэр. Суорун Омоллоон
Билии тыаны үрдүнэн ракета уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап; 2) көсп. кыыһыран, абаланан, хайыаххын да булума эбэтэр кыыһыран хаһыытаа. ☉ Сильно рассердиться, разъяриться, прийти в ярость
Трещенков прокурору халбарыччы анньар, «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаан дэлби ыстанар уонна маатыралаан кубарытар. Н. Якутскай
«Уһун эрэйдээх, саатар бэргэһэҕин устууй, оттон!» - диэн дэлби ыстанна эмээхсин куолаһа. В. Яковлев
Николай «кубулҕат» диэнтэн дэлби ыстанан: «Мин эйиэхэ букатыннаах тылбын этэбин» - диэбитигэр ийэтэ, дьулайан, күүтэн турда. Л. Толстой (тылб.); 3) көсп. ыарыытыттан хайыта-тырыта барыах курдук буол. ☉ Раскалываться от боли
[Ньукулай:] Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым - баһым дэлби барда, ону абырахтаныам этэ? А. Софронов
Кытаанахтык ынчыктаан ылла. Төбөтүн иһигэр хас биирдии килиэккэ, субу дэлби барыахтыы үллэҥнии-үллэҥнии, бэрт кыраттан иҥнэр курдук. Н. Лугинов
Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Т. Сметанин
Ыарыыта ынырык, төбөтө дэлби ыстаныах курдук. И. Петров. Дэлби түс - ыарыылаахтык оҕут. ☉ Сильно ушибиться при падении; упасть
Ол «Кыһыл сыыр» үрдүгэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур. Саха фольк. Миитэрэй били дэлби түһэригэр хараҕын маска таарыйбыта, кэрэҕи кэрдэн тириппитигэр соллурҕаан, хараҕа сарсыныгар сохсоччу иһэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Маайа аҕата бардаҕын күн сүөһүлэри уулата сылдьан халтарыйан дэлби түһэр. Н. Якутскай. Дэлби тэбии (тэптэрии) - дэлби тэбэр бэссэстибэни эһэн тугу эмэ алдьатыы, суох оҥоруу. ☉ Взрыв
Дэлби тэптэрииттэн халлаан хайдарга, сир сиҥнэргэ дылы гынара. И. Данилов
Арай, дьүккүөрдээхтик сотору-сотору ыытыллар дэлби тэптэриилэр эрэ буолар кэмнэригэр котлован иһэ кураанахсыйан ылара. В. Яковлев
Снаряд быһаччы табыытыттан үрүҥнэр ыстааптара умайан барда, ол кэннинээҕи дэлби тэбииттэн үрүҥ эписиэрэ оҕутта. «ХС». Дэлби тэбэр бэссэстибэ - тас сабыдыал (охсуу, уматыы) түмүгэр эмискэ гааска кубулуйан эстэр бэссэстибэ, булкаас. ☉ Взрывчатка. Дэлби тэптэр - дэлби тэбэр бэссэстибэнэн эһэн тугу эмэ алдьат, үлтүрүт. ☉ Разрушить что-л. взрывом, взорвать
Дөрүн-дөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
Кинилэр суорба таас хайалары дэлби тэптэрэллэрэ, быһыт сүнньүн дириҥэтэллэрэ. «ХС»
Аны соболоох күөллэргэ бултаан баран хайаан да, олох сокуон курдук, дэлби тэптэрэн баран бараллар. «Чолбон»

1. аат.
2. Омугунан сахаларга киирсэр киһи. ☉ Человек, относящийся по национальности к якутам, якут
   Хас эмэ остуолга батыспат курдук, дьахтар, эр киһи, саха, нуучча олороннор суруйан, ааҕан ахан эрэллэр. А. Софронов
   Ол гынан баран сахата, улаханнык кэлэйбит киһи быһыытынан, киэр хайыста, нууччата, килбиктик мичээрдээбитинэн, саҥата суох одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
   Начаалынньыктара саха үһү. Тааһы барытын кытта кэпсэтэр үөрэхтээх киһи үһү. Т. Сметанин
3. сахалар диэн тыл оннугар бу омук бүтүннүүтүн аатын курдук туттуллар. ☉ Употребляясь вместо слова сахалар, выступает как общее название данного народа: якуты
   Остуоруйа бүтүн аан дойду үрдүнэн бары омуктарга барыларыгар баар, ону тэҥинэн биһиги сахаҕа эмиэ. Саха фольк. Олоҥхо уруйдаах тойугар этиллэр: «Буурҕалаах бу сиргэ дьон буолуҥ!» …… дэһэннэр, Урааҥхай саханы ууһаппыт эбиттэр Күүстээх күн аҕалар, күн күбэй ийэлэр. Эллэй
   [Нуучча бааһынайдара] сир баайын сахатааҕар ордук таһаарар буоланнар, ханнык да куһаҕан дьылларга ылларбаттар. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Сахалартан төрүттээх, сахаларга олоҕурбут, туттуллар, тарҕаммыт, сахаларга бэлиэ. ☉ Основанный якутами, установившийся у якутов, используемый ими, характерный для них, якутский. Саха итэҕэлэ. Саха тыла. Саха атыыһыттара. Саха сүөһүтэ
   □ Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
   ♦ Саха саарбата кэпс. — киһи бастыҥа, хайа да өттүнэн чулуу киһи. ☉ Человек, превосходный во всех отношениях
   Бу Хаппытыан хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт буолбатах. Дьиҥнээх хаһаайын. Быһата, саха саарбата, киһи суорбата киһи. В. Протодьяконов. Саха саныыра барыта баар кэпс. — ханна эмэ (хол., маҕаһыыҥҥа) бары барыта баар диэн этии. ☉ Выражение, означающее, что всё представлено в избытке (букв. есть всё, что может вообразить себе якут)
   Куорат ырыынагар саха саныыра барыта баар. НАГ ЯРФС II. Сахаттан көммүт барахсан — көммүт саха диэн курдук (көр көн). Саха (сахаҕа) тэҥэ суох (буол, санан) кэпс. — тугунан эмэ дьонтон ордубут саҕа санан, ордубут курдук тутун. ☉ Гордиться чем-л., ощущать себя особо отличившимся
   Сахаҕа тэҥэ суох буола үөрбүт Сеня хаххырыар чөркөй аарыматын тутан бу тиийэн кэллэ. Н. Босиков
   Буор иһээччи буолбатаҕыттан саха тэҥэ суох сананан үтүөмсүйээччи «аһаан» абыранар курдук өйдөбүллээх. «Кыым». Саха эрдэххэ — давным-давно, ещё до прихода русских (букв. когда были якутами). Саха эрдэххэ олорбут киһи буолан, аата сахалыы «Дьэллэҥэй» диэн. Саха фольк. Уу саха буолбут — саха буолбатах буолан баран, ыраастык сахалыы саҥарар буолбут. ☉ Он стал говорить на чистом якутском языке, он стал чистым якутом
   [Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
   Манна кэллэҕин маҥнайгы сылыгар, сахалыы билбэт буолан, эрэйдэнэр этэ. Онтон үөрэннэр үөрэнэн, уу саха буолбута. Д. Очинскай. Үс саха фольк. — саха диэн ааттаах барыта. ☉ Якуты, якутский народ (букв. три якута). Үс саха бүтүннүү түмүстэ
   □ Хапытаал алдьанан, Хара күүс кыайтаран …… Үрүҥ күн анныгар, Үрдүк дьол аатыгар Үс саха үөскүөҕэ, Үүнүөҕэ-үрдүөҕэ. П. Ойуунускай
   ◊ Буор саха кэпс. — нууччаттан хаана суох, олох сахалыы хааннаах (киһи). ☉ Не имеющий примеси русской крови, совсем якутского облика (человек). Буор сахалар көр буор. Сахатын аата — ким эмэ сахалыы аата, хос аата. ☉ Прозвище (чьё-л.)
   Саха балаҕана көр балаҕан. Остуос быһааччы татаар маатыралыыр саҥатыттан туруорбах саха балаҕана өрүтэ эккирээн ыларга дылы гыммыта. И. Гоголев. Саха бурдуга кэпс. — дьэһимиэн бурдук. ☉ Ячмень (хлебный злак)
   Саха киһитэ саамай таптаан үүннэрэр бурдугунан дьэһимиэн буолар этэ. Кинини өссө саха бурдуга диэн бэйэҕэ тардынан ааттааһын баар буолбута. Багдарыын Сүлбэ
   Саха оһоҕо — көмүлүөк диэн курдук. [Ырыкыныап:] Хата, мин бу сахам оһоҕун эн биэс да билиитэҕэр биэрбэппин. Барахсаным сылааһа, сырдыга, угаара, чаана суоҕа. Суорун Омоллоон
   Саха сылгыта көр сылгы. Биирдиилээн ыал сылгытын, сопхуостар сылгыларын холбоон өрөспүүбүлүкэҕэ икки сүүс тыһыынчаҕа чугаһыыр саха сылгыта баар. АНП ССХТ. Саха талаҕа — сигэ буолар бигэ, имигэс талах. ☉ Тальник, древесина которого как наиболее прочная и гибкая использовалась раньше якутами в качестве связки, ива якутская. Саха үкэрэ — уулаах, инчэҕэй кырыска үүнэр манчаарытыҥы от. ☉ Один из видов осоковых трав, осока якутская
   Саха хотуура көр хо- туур. Лоокуут «Оҕуруос» [үрэх] толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап