саһыл диэнтэн атаах.-аччат. Көр эрэ, мантыкаҥ албын саһылчаан эбит дии, тэриммитин көр. Суорун Омоллоон

иилээ диэнтэн дьаһ. туһ. Уһааккын сатыыр киһиэхэ иилэтииһигин. Иилэт да иилэтимэ, мантыкаҕыттан туох да туһа тахсыа суох

даҕ., кэпс. Мааны; киэргэмсэх. ☉ Нарядный; любящий наряжаться
Мантыкаҥ [эрэһиинэ холуоһа] өссө дыраанай таҥас. Суорун Омоллоон
Сэлээппэлээх, хаалтыстаах дыраанай киһи буолан Москуоба куорат буоругар үктэммитим. И. Гоголев

дьүһ. туохт. Сискинэн тоҥхоччу түһэн атахтаргын ахчаччы уурталаан көнтөрүктүк хаамп. ☉ Ходить согнувшись, неуклюже расставляя чуть раздвинутые ноги
Бөкчөччү туттан, таҥхаарайдаан хаамар эрээри, сэргэх сэбэрэлээх, олохтоох тыллаахөстөөх биэс уончалаах киһи. «Чолбон»
Бу таҥхаарайдаабытын көрүмэ, мантыкаҥ ыҥырыыга сылдьар мындыр маастар. «Чолбон»

хайҕаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Тогойкин бүгүҥҥү күнүн өйдүү-саныы иһэр. Кини хайҕанара аҕыйах, сиринэрэ элбэх эбит. Амма Аччыгыйа
«Мантыкаҥ байыаннай массыына эбээт», — хайҕанар суоппар. П. Степанов
[Илья] үйэтигэр биирдэ туой баттаҕы күөрэтэн түһэрэн хайҕаммыттаах. Н. Габышев

туохт. Баран иһэр хайысхаҕыттан туораа, мэһэйдэтэн тугу эмэ кыйа бар. ☉ Уйти в сторону от нужного направления, обходя какое-л. препятствие
Сиһэ, тыата барамматаҕа, хата, эбии араас маар буолан испитэ. Туой ону тумнан (мантыкатын бэйэтэ билбэт этэ), Чүөчээски барыах буолбут өттүн диэки барбакка, бэттэх кыдьыйбыта. Суорун Омоллоон

сыһ. Туох эмэ кытаанаҕы, үлтүрүйүмтүөнү (хол., мууһу) көйдөххө бытарыйан тыаһыырын курдук. ☉ С хрустом, треском (ломаться, рассыпаться — напр., о куске льда)
[Аграфена:] Мантыкаҥ [эриэхэ] да син харчы! Ылаллар хаһырҕаччы! Р. Баҕатаайыскай
Наталья алтан тааска куукуна быһаҕынан муус көйөр, мууһу хаһырҕаччы охсорун кытта алтан тыаһыыр. М. Горькай (тылб.)

ый. солб. аат
1. Соччо ырааҕа суох тугу эмэ ыйан көрдөрөр (мантыка диэннээҕэр ырааҕы, онтука диэннээҕэр чугаһы). ☉ Указывает на лицо, предмет, находящиеся недалеко от кого-чего-л. (дальше, чем при обозначении мест. мантыка, но ближе, чем при обозначении мест. онтука)
Эчи, кыһыыта да бэрт... Билиҥҥиттэн, сиртэн көстө илигиттэн... эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
[Ааныка:] Ыл , итинтикэҕиҥ [таҥаскын] уктан кэбис. Бэйэҥ тигин. С. Ефремов
Ити билигин биригээдэҕэр эн оҕуруот аһын үүннэриитигэр турунан эрэҕин да, соҕотох эһиилгиттэн ыла итинтикэн барыта таах хааларыгар тиийэр ээ. В. Яковлев
2. кэпс., ахсарб. Ити баҕас, ити эмиэ (улаатымсыйан, киэбирэн, бэйэҕэ тэҥнээбэккэ). ☉ Этакий, экий (с пренебрежением, насмешливо о ком-л. важничающем)
Итинтикэбит хаппырыыс ээ.  Итинтикэбит эҥин-эҥин буола сатаан эрэр. ПЭК СЯЯ
Итинтикэҥ хас да лааскайы өлөрбүттээх. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх. ☉ Шумный. Айдааннаах кылаас
□ Саамай үгүс киһилээх, айдааннаах палаатаҕа миэстэ орпутугар оҕо сытта. Амма Аччыгыйа
[Нарыйа] атын, ити айдааннаах оҕолор курдук, кэлэктиипкэ түбэспитэ буоллун? В. Яковлев
2. Элбэх саҥалаах-иҥэлээх, этиһиилээхүөхсүүлээх. ☉ Шумный, скандальный
Айдааннаах мөккүөр кэнниттэн, Матыкыйы кытта Өксүөн иккиэйэҕин хаалар буоллулар. У. Нуолур
Бу күннэргэ нэһилиэккэ биир айдааннаах мунньах буолла. М. Доҕордуурап
74-с хоско өтөр-өтөр, били муораҕа буурҕалар түһэн ылалларын курдук, улахан айдааннаах мөккүөрдэр буолуталаан ылаллар. Н. Лугинов
3. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх, быһылааннаах. ☉ Тревожный, беспокойный
Бу күннэр олох былдьаһыытын айдааннаах күннэрэ. Эрилик Эристиин
Айдааннаах, аймалҕаннаах күннэр ааһаллар. Н. Якутскай
Айдааннаах, быһылааннаах олоҕуттан кыккыраччы аккаастанан, бу ийэлээх аҕатыгар төннөн иһэр. И. Гоголев
4. Дьарыктаах, адьынаттаах, кыыбаҕалаах. ☉ Имеющий какую-л. привычку, склонность, занимающийся каким-л. делом (обычно неблаговидным)
Силип Лааһарап дьону кытта мөккүһэр, этиһэр, үҥсэр эрэ айдааннаах киһи курдук. Амма Аччыгыйа
Оччолорго киһи үксэ түһүүттэн-тардыыттан куота сатыыр, онтукаларын-мантыкаларын кистэнэр эрэ айдааннаах буолаллара. Р. Кулаковскай
Атын кыһалҕаны билбэккэ Айанныыр эрэ айдааннаах Сөрүүн үрүйэчээн сибэкки Силигин ситэрэр аналлаах. С. Данилов

э б
1. Саҥарааччы сатаан өйдөөбөккө мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, недопонимание говорящего
Ити хайдах баҕайытай? Н. Габышев
Хайдах соҕотох ыраахтааҕы кыайтарбат баҕайытай? Амма Аччыгыйа. Хатыҥырыҥ, уҥуохтирии дии, хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай?Софр. Данилов
△ Саҥарааччы тугу эмэ билэ сатаан мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение говорящего с желанием знать что-л. Ити кыһыл көмүстэрэ тоҕо итиччэ күндү буолар баҕайытай? Амма Аччыгыйа
Кыыһын тоҕо үҥсэр баҕайытай? А. Сыромятникова
Мантыкатын тоҕо көрдөрөр баҕайытай? Софр. Данилов
△ Саҥарааччы тугу оҥоруоҕун билбэккэ мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, недопонимание говорящего изза незнания, что и как делать
«Эдьиэй, хайдах тиэрэ түһэр баҕайытай?» – диэн ыйытар Мэник Мэнигийээн. Саха фольк. Дьэ аны ханна барыах баҕайытай? Софр. Данилов
Бэйэ, хайыах баҕайытай? «ХС»
2. Саҥарааччы сэмэлээн кыыһыран, куһаҕаннык сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает укор, нервозность, отрицательное отношение говорящего
Хайа сүөһү туран эрэ атаҕа суох буолар баҕайытай? Амма Аччыгыйа
Пахай даҕаны, ити күтүрдэри тоҕо муспут баҕайыларай? «ХС»
«Хайдах сатаммат баҕайытай?» – диэн кыыһыра саныы-саныы, үс төгүл уларытан уһулла. Дьүөгэ Ааныстыырап