прил. см. матёрый 1.

1) крупный, матёрый; баараҕай кыыл матёрый зверь; баараҕай тиит толстая, крупная лиственница; 2) рослый, развитый физически; баараҕай киһи развитый человек.

уст. становиться матёрым, матереть (обычно о скоте).

даҕ., түөлбэ. Муҥутуур улахан, аарыма. ☉ Очень крупный, матёрый. [Куралай Кустук] алтан чаан олгуйга алта аарыма атыыр тайаҕы, алта сакымаар сырҕан эһэлэри холбуу тыҥырахтары, муостары адаарыччы буһарбыт. Д. Апросимов

I
дьүһ. туохт. Үрдүк, улахан көстүүлээх буол (хол., толуу көрүҥнээх киһини этэргэ). ☉ Быть высоким и крупным, выделяться своим внушительным видом (напр., о человеке)
Үйэтин тухары лөкөйөн олорбут Тойон сыгына х төрдүттэн түөрүллэр, Былыргы дьон анаан-минээн оҥорбут Бааһыналара кэҥээн килэдиһэллэр. «ХС»
ср. кирг. лөкүй ‘быть огромным, здоровенным’
II
аат. Му ҥ у т у у с ип п ит ул ахан буур тайах, тайах аарымата. ☉ Матёрый самец лося
Мин аҕам күөгэйэр күнүгэр бөлкөй ыарҕа саҕа адаар муостаах аарыма лөкөйү эккирэппит. И. Гоголев
Уһун сотолоох аарыма лөкөйдөр айаатаан лоҥкунаталлара. Н. Босиков
ср. эвенк. локой ‘зимнее название лося-самца’

даҕ.
1. Олус улахан, баараҕай (көрүҥүнэн, кээмэйинэн). ☉ Очень мощный, крупный, внушительных размеров
Кини [тиит] остуоруйаҕа этиллэр аарыма бухатыыр курдук аар тайҕаны быһар төбөтүнэн үрдээн көстөр. И. Данилов
Оҕо адьас кыратыттан ыла барыны билэ үөрэниэхтээх, оччоҕо эрэ кини төрөөбүт төрүт айылҕатын — аар тайҕатын, аарыма таас хайаларын таптыахтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
Мин хаамабын дьон бөлөҕөр, Бу аарыма тутуулары сөҕө: Мин дойдубар — Саха сиригэр Үүнүөхтэрэ эбээт маннык дьиэлэр. С. Данилов
Бэрт сэдэхтик көстөр муус үйэ аарымаларын (мамоннар тустарынан) бүтүн өлүктэрэ, дьардьамалара булуллан баран наука үлэһитин кулгааҕар тиийбэккэ хаалар түбэлтэлэрэ үгүс этэ. ГКН МҮАа
2. Ытык кырдьаҕас; кырдьаҕас уонна улахан (үксүн кыыл туһунан). ☉ Почтенных лет, старый и мудрый (обычно употр. как эпитет, выражающий почтение к старости); матерый (о животных)
Дьахталлардыын, оҕолордуун, аарыма кырдьаҕастардыын үлэҕэ утахтара хамматахтыы дьулуһаллар. М. Доҕордуурап
Миичээн иннигэр аарыма хардаҥ эһэ кинини уоттаах харахтарынан уун-утары көрөн турар эбит. А. Кривошапкин (тылб.)

I
аат. Улахан адаар муостаах, бороҥ өҥнөөх уһун атахтаах, бөдөҥ тыа кыыла. ☉ Крупный лесной зверь серого окраса, с большими ветвистыми рогами и длинными ногами, лось, сохатый
Күн ортотун саҕана Кыараҕас үрүйэ төбөтүттэн аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Адаар муостаах атыыр тайах, Бөлкөй ыарҕаны силэйэн, Уу иһэ күөл диэки сиэлэр. Л. Попов
Лаҥкыы оҕонньор тайах чоҥкутун курдук толоос улахан атаҕын тус-туспа уурталаан, оргууй алтахтаан кэлбитин көрөн Хобороос дьиэтигэр ньимис гынан хаалла. А. Сыромятникова
◊ Аараҕай тайах (аар тайах) — кырдьаҕас улуу кыыл. ☉ Старый матёрый лось
Аараҕай тайах суладыйбыт Арбах бэһин эркээйи оҥостон (дабайан истим). С. Зверев. Буур тайах — баараҕай атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Ол куруҥ ортотугар Буур тайахтар Буралла сиэлэн иһэллэрин курдук, Буордаах сыгынахтар адаарыспыттар. С. Зверев
Үтүө нуучча киһитэ үөлээннээхпэр Буур тайах Модун муоһун бэлэхтиибин. И. Гоголев. Дуул тайах — дуолан тайах. ☉ Огромный матёрый лось
Туйгун булчут дьон Дуул тайаҕы кытта Тугунан да сырсаннар Тутуспаттара чахчы. П. Тобуруокап. Лөкөй тайах — сиппит атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Лөкөй тайах, уҥуор харбаары, Дьухха буоларын кистээн кэтэһэр. Хамсаабат күлүгэ хайаҕа хараарар. Л. Попов. Ойдоох буурай та- йах — адаархай улахан муостаах тайах. ☉ Лось-самец с ветвистыми рогами
Ойдоох буурай тайахтан Орулуос куһугар дылытын, Кыһыл эһэ адьырҕатыттан Кыыкы балыгар дылытын [бултуурум]. С. Зверев
Тайах (таба) — бараах диэн курдук. Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар, араҕас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүттэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тайах боллору- га — тайах үөһээ сыа уоһа (күндү минньигэс аһылык). ☉ Верхняя жирная губа лося (редкое лакомство)
Уулуу турар тайах боллоругун Сиирэ хабар сиэмэх сордоҥноох Уһун сордоох эһэм олоҕун Иитимньитэ ити сордоҥноох. В. Миронов. Үөҥэс тайах — үс-түөрт саастаах тайах. ☉ Молодой трёх-четырёхгодовалый лось
Аан дойду иччитэ бу үс инибиигэ анаан, кинилэр сүүрүктэрин билээри, үстээх үөҥэс тайаҕы дьиэлэрин таһыгар аҕалан кэбиһэр. Саха ост. I. Эмньик тайах — биир сааһыгар сылдьар тайах оҕото. ☉ Лосёнок первого года жизни
Эргийэ хаамар ийэ дойдум иччитэ, Эт-сыа аһылыктаах, Эмньик тайах көлөлөөх, Элбэх кыыл иитиэхтээх Ытык Эдьилээн Куо эдьиийим, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
ср. монг. токи ‘лось’, кет. кай ‘лось’
II
аат. Аҥаар илиигэ тутан, хаамарга тирэнэр мас. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость, посох
Коловоротов аҕылаан киирэн иһэн тайаҕын мүччү тутан талыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Тайахха өйөнөн эбэтэр сыарҕаҕа тиэллэн киирбит дьоннор биир ый буолан баран үтүөрэн, туох да көмөтө суох хааман тахсаллар. И. Данилов
♦ Аттаах ойбоно, сатыы тайаҕа түөлбэ. — киһиэхэ барытыгар туһалыыр, абыраллаах (саҥа ыалы алгыыр алгыска тут-лар). ☉ Сердобольный, отзывчивый, всегда готовый помочь другим (букв. прорубь для конного, посох для пешего — употр. в благопожеланиях молодожёнам)
Сатыы тайаҕа, Аттаах ойбоно, Аччыктаабыты аһатар Эһиги буолаарыҥ! С. Зверев. Аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ыл- быт — былыргы иҥсэлээх баайдар тустарынан. ☉ У конного — плеть, у пешего посох отнял (о жадных ненасытных баях)
[Ньукулай:] Ити Байбал оҕонньор суохтан соролоон, дьадаҥыттан саралаан сатыыттан тайаҕын, аттаахтан кымньыытын ылан муспут баайын, үбүн ылан сиэн туһанаарыгын …… күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов. Тайах-баттах бар — эһин-быһын (дьадайан, иэдээҥҥэ түбэһэн). ☉ Пойти по миру (обнищав, попав в беду). Тайахха киир — тайаҕынан сылдьар сааскар тиий (бүдүгүрэ кырый). ☉ Стать престарелым (букв. входить в посох)
Бу дойдуга, эмсэх эмэр оҕо буолан үөскээн, тайахха киирэр оҕонньор буолуохпар диэри, мин биир санааны биһирээбитим. Суорун Омоллоон. Тайахха тэптэр — 1) улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан баран аматыйан, тайахтанан хаамар буол. ☉ Ходить, передвигаться, опираясь на палку, с помощью палки после тяжёлой болезни
Саҥардыы тайахха тэптэрэн иһэн, эт, миин иһэн, тымныы чохоон сиэн, эмискэ бэргээн өлбүт сурахтааҕа. А. Софронов
Мааппа эмээхсин тайаҕар тэптэрэн туран, оронугар тиийэн, саҥата-иҥэтэ суох улаҕа диэки хайыһан сыппыта. Күндэ; 2) бүдүгүрэ кырдьан тайаҕынан сылдьар буол. ☉ Ходить с помощью палки в старческом возрасте
[Нүһэр Дархан:] Элбэх эһэни хам баттаабыт Дүлүҥ сохсо бэл эмэҕирэн Иитиллибэт буолар, мин эмиэ кырдьан Тайахха тэптэрэрим чугаһаата. И. Гоголев
Кырдьыга, кырдьыам турар… Мас тайахха тэптэриэм. С. Тарасов
◊ Абааһы тайаҕа көр абааһы
Абааһы тайаҕа эрбэһин сараҕар төбөтүн илиитин таһынан булгу сөрөөн ылар. Амма Аччыгыйа. Маҥас тайаҕа — хатыылаах эрбэһин от. ☉ Чертополох. Тайах абаҕата — маһы сиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек
Тайах мас көр та- йах II. Түптүр Хара киирэн кэлэр, ыаҕас тоҥолохтонуулаах, тайах мастаах. Суорун Омоллоон
Таптал диэн, бадаҕа Тайах мас кэриэтэ. И. Федосеев. Тайахтаах сулус — күһүн киэһэ илин саҕахха көстөр мэндэҥэ сулуһа. ☉ Орион
Былыргы хараҥа сахалар халлааҥҥа уонча сулуһу чопчу ыйаллара, онон ыйдараллара — Үргэли, Тоҥус араҥаһын, Халлаан сиигин, Чолбону, Тайахтаах сулуһу, Үс мэндэги сулуһу — мин итилэри да араартаабаппын. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. тайах ‘палка, посох, трость’

I
туохт., эргэр. Кимиэхэ эмэ кыйахан, кыыһыр. ☉ Сердиться, гневаться из-за чего-л., на кого-л.. Туохтан толлойдуҥ, кимиэхэ буурдуҥ?
□ «Буур» өссө биир өйдөбүллээх — кыыһыр диэн. Багдарыын Сүлбэ
II
1. аат.
1. Тайах, таба атыыра (биэс сааһыттан үөһэ өттө). ☉ Самец оленя или лося (старше пяти лет)
Кыстык хаар түһүөн иннинэ өссө биир бууру өлөрөн, саҥа булуустарыгар укпуттара — сайыҥҥы кыылларын этин кытта холбуу. Күннүк Уурастыырап
Уйбаанча дьон сээдьэлиир саҥаларын истээт, аатырбыт олох буурун миинэн онно барбыта. Н. Якутскай
Этэрээт наадатыгар диэн, биэс уонча бастыҥ буурдары Сэргэчээҥҥэ туттардылар. Болот Боотур
2. көсп. Киһи, дьон бастыҥа чулуута (үксүгэр тард. ф.). ☉ Лучшие из людей (обычно в ф. принадлежности)
Эдэр киһи салалтаҕа тахсарыгар күөх ыллык төһө да ытыллыбыт охтуу тардылыннар, бу үлэҕэ киһи буура буолан олордоҕо. С. Федотов
Ханнаный хойгуонан хайаны суулларар Эр бэрдэ дьонноргут, бухатыыр буурдара? Л. Попов
Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт. Эллэй
2. даҕ. суолт. Саамай кырдьаҕас уонна улахан (тайах, таба атыырын туһунан). ☉ Самый старый и большой, матерый (о самце лося или оленя)
Сүүрэр атахтаах сур күүдээҕиттэн буур тайаҕар диэри …… бары кини суолун көрөөрү, уон үрэхтэр улаҕаларыттан үмүөрүһэн кэлэ сылдьыбыт курдуктар. Амма Аччыгыйа
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай
Арай биирдэ буур табаны сүүрдүүгэ Афанасий Христофоров тыһы табаны сүүрдүүгэ Николай Павлов чөмпүйүөннээтилэр. «ХС»
тюрк. бур, бугра
♦ Буур кэспит уутун испиккэ дылы — амтана суох, амтана биллибэтэх, миинэ барбатах (чэйи, миини этиллэр). ☉ Невкусный (обычно о чае, супе)
Оок-сиэ, бу чэйбит буур кэспит уутун испиккэ дылы буолан. «ХС»
III
аат., спорт. Сүүрэн кэлэн уһуну ыстаныы. ☉ Прыжок в длину (с разбега)
Буурга, куобахха М. Скрябин чөмпүйүөннээтэ. «Кыым»
IV
буур массыына — сири дьөлө үүттүүр массыына. ☉ Бурильная машина
Көмүс көрдөөн Ыстаал сэп чыҥкынаата, Буур массыына чуҥкунаата, Маҕыньыыттаах массыына бачыгыраата. Өксөкүлээх Өлөксөй