сущ
былас

1. (взмах) дайбааһын; 2. (шагживотного при беге) хардыы, ойуу; # одним махом тута, биирдэ; дать маху сыыһа бэрдэр, сыыс; во весь мах бөтөрөҥүнэн, буут быстары-нан.

мах бэрдэр I — туохтан эмэ уолуйан, өмүттэн ыксаан хаалан тугу да бу лан этимэ, тылгыттан матан хаал. ☉ Рас терявшись от неожиданности, испуга, лишиться слов, дара речи, опешить
Бары суоһар сонунтан мах бэрдэрбиттэр, инникитин кинилэр олохторугар, үлэлэригэр туох хамсааһын, долгуйуу тахсыахтааҕын субу түгэҥҥэ, быһа барыллаан да, сабаҕалаабаттар. У. Нуолур
Сергей мах бэрдэрбитэ, тугу да булан утары этэр кыаҕа суох буола түспүтэ. В. Васильев. Биһиги бары да уйан сирбитин күүтүллүбэтэх өттүбүтүттэн эмискэ таарыйтаран, тугу да диэн доҕорбутун уоскутуохпутун булбакка, мах бэрдэрэн хааллыбыт. Н. К о н д а к о в ; мах бэрдэр II — олус элбэх астан кыраны да сиэн баран тотон хаалбыт курдук буол. ☉ Внезнапно утратить желание есть (напр., от обилия разнообразной пи щи)
Кырдьык да, ас элбэҕин көрөн, хай дах эрэ мах бэрдэрэн хаалла. Айталыын. Таарыччы [отону] ытыһан ылан аҕыйахтык сиэмэхтээтэ да, сотору сөп буолан мах бэрдэрдэ. Тумарча

сыһ. Биирдэ эмэтэ, хамхаадьаа. ☉ Изредка, иногда
[Баһылай:] Ол ити киһи, тулуйбатаҕына, мах-тах сынньа түһэр буолара, ону киһи быһыылаах дьахтар буоллар, аахсыа да суох эбит. А. Софронов

мух-мах бар (буол) — туохтан эмэ өмүттэн, уолуйан этиэххин да кыайан эппэт курдук симитин, кыбыһын. ☉ Прийти в замешательство, смутиться, растеряться, не найти что сказать в ответ
Этэн испит санаатын сатаан эппэккэ, мух-мах буолла. Амма Аччыгыйа
Яков итинник боппуруоһу күүппэтэх буолан мух-мах барда. Н. З аболоцкай. Даарыйа мух-мах соҕус буолла, сүрэҕэр-быарыгар туох мунчаарыылааҕын тоҕо сүөкүөн кэрэйдэ. У. Нуолур
ср. маньчж. мук мак сэмэ ‘упорно, упрямо, с настойчивостью’

мух-мах буол = теряться, сильно смущаться; букатын мух-мах буолбут он совсем растерялся.