1. мель, мелкое место, мелководье; 2. перен. 1) бедный; дьара хаһаайыстыба бедное хозяйство; 2) мелкий, маленький; хрупкий; дьара оҕо хрупкий ребёнок.

туохт. Искэҕи ыары уу кытыытыгар таҕыс (балык туһунан этэргэ). ☉ Выйти на мелководье для метания икры (о рыбах)
Көлүччэ күөлбүт Күр мууһа ууллан, Балыкпыт ыамнаан Чалымныыр буолла. Эллэй
Үчүгэйиэн көрүөххэ: Үрүҥ төлөн күрсэрэ, Арай күөнэх үрэххэ Ыамнаан маннык мөхсөрө. М. Тимофеев
Ити бириэмэҕэ [саас] муҥхаҕа 95 — 100 бырыһыан сиппит, ыамнаары сылдьар собо түбэһэр. «Кыым»

I
аат., түөлбэ. Ырытыы, ырыҥалааһын. ☉ Разбор, анализ.
II
аат., түөлбэ. Уу чычаас миэстэтэ, дьара уу. ☉ Мелкая вода, мелководье
[Өлүөнэ өрүс — Муустаах муораҕа:] Ыыр балыктары Ытык ырыыналарбар ыарыылаан, …… Үтүмэн элбэҕи Үүртэлээн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. казах. ирим ‘плёс, плёсы маловодной реки’, телеут. ирим ‘залив, затон, плёс, место, удобное для рыбной ловли’

I
1. даҕ. Чычаас (уу). ☉ Неглубокий, мелководный
Чаллыргыыр чалым уу, Күллүргүүр күөх далай. В. Кейметинов
Налыыга оҕолор уһун сайыны быһа чалбыыр, кумаҕынан будулуйар чалым уулаах. А. Сыромятникова
Чалым уунан халыйбыт хотооллору туораата. Уустаах Избеков
2. аат суолт.
1. Уу ньуурун охсор тыас. ☉ Шум от удара по поверхности воды, плеск
Дьон саҥата, эрдии тыаһа, уу чалыма үрэххэ туолла. Амма Аччыгыйа
Уу үрүҥ кыым буола бырдаҥалыыр. Күлсүү, ыһыы-хаһыы, уу чалыма. Н. Габышев
2. Чычаас, чычаарбыт уу. ☉ Неглубокая вода, брод, мелководье
[Алыһар] Иирэ талах кытылларга, Итии уулаах чалымнарга Кыракыйчаан күстэхтэри Кырыытыттан кыайталаата. П. Тобуруокап
ср. ног. шалп-шылп, казах. шалп ‘звукоподражание плеску, всплеску волны, плесканию воды’
II
аат., түөлбэ. Таба эбэтэр кыыл синньигэс оһоҕоһо. ☉ Тонкая кишка оленя или какого-л. зверя
Тимир оһох үрдүгэр буһа турар күөстэн буруолуу сылдьар таба этин, чалымы таһааран сыыһа-халты уобаат, таҥаһын үрдүгэр түстэ. Г. Нынныров
Чалымы тоҥортуу уурбуттара. А. Егоров. Табаҕыт эмис ини? Саатар чалымы ыраастаһыам этэ. А. Кривошапкин (тылб.)

1. аат. Күөлгэ, өрүскэ, үрэххэ чычаас уулаах сир. ☉ Неглубокое место в озере, реке, море, мель, мелководье
   «Таастааҕы» кини улахан, киэҥ, дириҥ баҕайы үрэх курдук саныыра ээ. Онтуката быыкайкаан эбит дии. Дьарата да сүрүн. Софр. Данилов
   Сыл үгүс өттүгэр крабтар муора түгэҕинэн сылдьаллар, оттон саас ууһаары дьараҕа тахсаллар. ББЕ З
   Ньырбачаан чычаас ууга кэһэн киирэн дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. «ХС»
2. даҕ. суолт.
3. Чычаас, дириҥэ суох. ☉ Мелкий, неглубокий
   Дьара хомоҕо улахан соболор биллиргэччи сэмсииллэр. И. Гоголев
   Күөл ортотугар дьара сир баар эбит. И. Данилов
   Борокуот дьара ууга кыайан устубат этэ. П. Филиппов
4. көсп. Хайа эрэ өттүнэн, хайа эрэ хаачыстыбатынан мөлтөх, итэҕэс, татым. ☉ Недостаточный, слабый, несовершенный (по каким-л. показателям, качествам)
   Дайаакыннара диэн дьара эрэйдээх быһыылаах. Ити киһи тойон буолла да, эстииһибит. П. Тобуруокап
   Аҕыйах үүттээх ынах элбэхтик маҥырааччы, Дьара өйдөөх-санаалаах - Ол элбэхтик лахсыйааччы. И. Гоголев
   Оттон шеф чааһынан ыллахха, кини көтүмэҕин, киһи быһыытынан халбаҥын, билии өттүнэн дьаратын туһунан институкка «этэрбэс араадьыйата» элбэҕи этэр. В. Яковлев

I
аат. Ат, тайах, таба уо. д. а. икки кэлин, икки илин атахтарынан хардары-таары тэбинэн, ыстаҥалаан сүүрүүтэ; бөтөрөҥ. ☉ Галоп четвероногих животных, скачущих вперемежку то передними, то задними ногами
Арҕаа, айан суолунан биир уу-көҕөччөр аттаах киһи тибилиннэрэ турда, ата атаранан түһэр, кутуруга субуруйан хаалар. А. Сыромятникова
Адаар муостаах буурдаргынан Акыйааны уҥуордатан Айаннатан дьалкыһыта, Атаранан таммалата — Уолан киһи Улуро, Ыллаа, ыллаа Улуро. Н. Босиков
◊ Атара дьоруо — саамай түргэн дьоруо. ☉ Самый быстрый вид бега иноходью
Никифоров кинээс атын атара дьоруонан түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Үчүгэй буолар алаас-алаас аайы атара дьоруонан астара айанныыр. С. Федотов. Атара сэлии — саамай түргэн сэлии. ☉ Быстрая рысь
Төрүт да сыыдам айанынан иһэр Баһыкай өссө түргэтээн, атара сэлиинэн аспытынан барда. Амма Аччыгыйа
Өр сынньанан сэниэ ылбыт ат төгүрүк алаас хонуутугар атара сэлиинэн дьигиһийэн киирэр. Н. Якутскай
Сэкирэтээр уол атын үрдүгэр хапсаҕайдык олоро түспүтэ да, атара сэлиинэн түһэрбитэ. В. Протодьяконов
II
аат.
1. Балыктыыр тэрил: туу курдук буолан баран, үрдэ аһаҕас, тутаахтаах (саас ыам саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран, итигэстээн ылаллар). ☉ Рыболовный снаряд в виде верши на ручке для ловли карасей на мелководье во время метания икры (широкое основание снаряда опускают вглубь озера и захваченных таким образом карасей вытаскивают руками через верхнее отверстие)
Кытылга кэккэлии тардыллыбыт мас уонна туос тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргылар, балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Балыгы батары анньан бултуурга аналлаах, тимир атырдьахха маарынныыр үөрбэ. ☉ Орудие для ловли рыбы — острога
Арай убайа атаранан бултуурун үтүктэн, синньигэс талаҕы быһаҕынан уһуктаан баран, кытыыга тахсан турар сордоҥнорго үөмсэн көрүтэлээбитэ. «ХС»
Өрөгөйүҥ өһөн, Өлөрхаалар күнүҥ Үтүрүйэн кэллэҕинэ, Үрдүк ааппын, Үтүө сурахпын Аат ааттаан Амалыйа туойдахпына — Үөһэ буоллахпына Үөрбэ буолан түһүөм, Аллара буоллахпына Атара буолан күөрэйиэм. П. Ойуунускай
◊ Атара кутурук — хотойу ойуулаан — хоһуйан көрдөрөр эпитет. ☉ Эпитет, употребляемый при воспевании орла
Алаатыка! Ким даҕаны аанньа көтөр суох дииллэрэ баар эбээт! Көрбөккүт дуо ол олорор арылы харах, атара кутурук, алтан сабарай хомпоруун Хотойу? Суорун Омоллоон
Хотойу маннык эпитеттэринэн хоһуйаллар: «Чуучугуруур таас тумус, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой». КНЗ СПДьНь

1. аат.
2. Муора, өрүс, күөл кытыла, биэрэгэ; кытылын диэки уута чычааһырар сирэ. ☉ Берег, побережье; мелководье у берега
   Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
   Уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык оҕолоро үөмэхтэһэллэр. Н. Габышев
3. Туох эмэ саҕаланар эбэтэр бүтэр өттө, уһуга. ☉ Предельная линия, предельная часть чего-л., край, окраина, кромка чего-л.
   Халлаан …… кытыыта …… тэтэрэн көстөр. Амма Аччыгыйа
   Сережа сэттис эрээккэ миэстэтин булан олордо. Хата саамай кытыыга буолан, дьону мэһэйдээбэтэҕиттэн үөрэ санаата. Н. Лугинов
   Кэмбиэр чараас кытыытын бэрт сэрэхтик кырыйда. П. Тобуруокап
   Яков куорат киин өттүн ааһан, кытыыга таҕыста. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ синньигэс тула эргиирэ, иитэ. ☉ Ободок, каемка чего-л.
   Кытыыта сиритэ барбыт алтан солуур турар. Амма Аччыгыйа
   Абыраамап кыһыл көмүс кытыылаах ачыкытын сөмүйэтинэн өрө аста. Л. Попов
   Калий тиийбэт буоллаҕына, сэбирдэх пластинкатын кытыыта хатар. ХКА
5. кэпс. Уот суоһа мөлтүүр, итиитэ кэлбэт өттө (хол., оһох чанчыга). ☉ Край плиты у печи или край шеста над открытым огнем, где меньше жара
   Күөстээх хааһыны кытыыга тардыбыта. П. Аввакумов
   Доҕоор, хата, чугас олорор киһи, чаанньыктаргын кытыы диэки тардыталаа эрэ, бары уолан эрэллэр быһыылаах. Э. Соколов
   Холумтаҥҥа хара чугууҥҥа күөстэрэ буһан баран, кытыыга тардыллан турар. Ф. Захаров
6. даҕ. суолт.
7. Туох эмэ уһугар, туох эмэ таһыгар, тас өттүн диэки баар. ☉ Находящийся на краю чего-л., крайний, окраинный
   Кытыы олбуордар уот диэки эҥээрдэрэ ыраастык кубарыһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
   Харайдаанап кырдалтан кытыы уулуссаҕа таҕыста. Софр. Данилов
   Ирдонов биһикки икки кытыы землянкаларга икки аҥыы бардыбыт. Т. Сметанин
8. көсп. Үөс сиртэн ыраах баар, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх. ☉ Отдаленный от центра, окраинный, глухой (о местности)
   Кытыы маҕаһыын да буоллун — үйэм тухары онно турарым баарай! Софр. Данилов
   Кытыы нэһилиэк дьоно төһө бэркэ олороллоруй? Далан
   Бу сытар балыыһам кытыы сир кыракый балыыһата этэ. Г. Угаров
9. көмө аат суолт.
10. Сыһыарыы түһүк форматыгар: 1) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, у края или возле которого совершается действие (у, возле)
    Чэ, барабын, сарсын хоту көлүйэ кытыытыгар күүтүөм, элбэх этэр тыллаахпын. А. Софронов
    Бүтэй кытыытыгар суон дүлүҥ сытар. С. Ефремов
    Суол кытыытыгар булчут хайыһара турарын көрөөт: «Ити хайыһарынан сискэ тахсымына», — дии санаата. М. Доҕордуурап; 2) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, к краю которого направлено действие (к)
    Аргыый от кытыытыгар үөмэр, саатын сомуогун туруорар, аргыый өндөйөр. Амма Аччыгыйа
    Лаврентий ытаһа маһы суол кытыытыгар күрдьүккэ батары аспыта, дьиэтигэр тугу да билбэтэх буолан тиийбитэ. Н. Габышев
    Ыалдьыт уот кытыытыгар кэлэн сэлээппэтин уһулла уонна төгүрүк дүлүҥ олоппоско олорунан кэбистэ. С. Никифоров
11. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүттэн, аттыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа указывает на предмет, от края которого совершается действие (от, у)
    Уот кытыытыттан хараҥа ордук хойдон көстүөҕэ, сырдыктан арахсар ордук кытаанах буолуоҕа. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана суоһурҕана таарыйа суол кытыытыттан эрбэһини туура тардан, илиитигэр тутаары төҥкөйөн истэҕинэ, кыыһын саҥата бу сырыыга хайдах эрэ дьиктитик уратыйбыта өйүгэр охсулунна. Софр. Данилов
    Биир күһүн мин күөл кытыытыттан собо уҥуоҕун булан турардаахпын. И. Сосин
12. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүнэн, аттынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа указывает на предмет, по краю или вдоль которого совершается действие (по, мимо, вдоль)
    Ээ, ол бүтэй кытыытынан сүөһү ороҕо баарын лааҥкы бүөлээн кээспит. С. Ефремов
    Суол кытыытынан барар телефоннай сибээс ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
    Мин ууттан тахсан, баҕар, ханнык эмэ эриэккэс тааһы булан коллекциябар эбинээйэбин дии санаан, уу кытыытынан хаама сырыттым. И. Данилов
13. Туттуу түһүк форматыгар туохтуу түһүгү салайан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр аат дьөһүөл оруолун толорор. ☉ В форме орудного падежа, управляя винительным падежом, выполняет роль отыменного послелога, выражающего пространственные отношения (мимо, вдоль)
    Чэй иһэ олордохпутуна, үөр чыркымай күөлү кытыытынан бу сирилээн кэлбитэ. Далан
    Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. Кинилэр тиийиилэригэр Ананий чоҥолох чүөмпэҕэ киирэн, бадарааннаах уу кылайан сытарыгар, синиэлин илитэн баран, уоту кытыытынан соһон көҥүс үрдүгэр өрө сүүрдэ. М. Доҕордуурап
    ♦ Кытыым да кыһыйбат — мин онно кыһалҕам кыра, олох да кыһаммаппын. ☉ соотв. мне ни жарко, ни холодно, мне безразлично, все равно
    Ол эн кыра омуктарыҥ оҕолорун оскуолаларыгар кыһаныахтарын, кытыылара кыһыйыан өйүм хоппото! С. Дадаскинов
    ◊ Кытыылаах сон — хаарыстан, атылаастан эбэтэр солкоттон тигиллэр дьахтар сайын кэтэр мааны соно. ☉ Женское летнее нарядное пальто из гаруса, атласа или шелка
    Суоппуйа тиэтэйбит курдук кытыылаах сону ылан кэтэр, дьабака бэргэһэ уурунар. Эрилик Эристиин
    Бууктаах, кытыылаах, оноолоох соннорун арааһын …… тикпитэ сир аайы тарҕанна, дойду араас музейдарыгар тиийдэ. АЕЕ ӨҮОБ
    ср. др.-тюрк. хыдыҕ ‘граница, край; берег’