туохт., эргэр. Сылгы туһунан: көхсүгүнэн ыарый, көхсүгэр ыалдьар миэстэлэн (хол., ыҥыыр ааларыттан). ☉ Страдать болью в спине, набить спину (напр., конь от непригнанного седла). Бу сылгы ыҥыыра табыллыбакка көҕүһүөргээбит

күрэхтэс диэнтэн хай
аата. Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
Бүтүн кэлэктиип хайыһар күрэхтэһиитигэр кыттан эрэр. М. Доҕордуурап
Буоксаҕа университет үрдүнэн аһаҕас күрэхтэһии ыытыллыбыта. Н. Лугинов

даҕ. Бириис анаммыт, олохтоммут, бириискэ тиксэр. ☉ Призовой. Бириистээх күрэхтэһии
□ Биир бириэмэҕэ өссө республиканскай күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
Чычымах оскуолатын үөрэнээччилэрэ оройуоннааҕы спортивнай күрэхтэһиилэргэ, предметнэй олимпиадаларга мэлдьи кэриэтэ бириистээх миэстэлэртэн түспэттэр. «Кыым»

туохт.
1. Долбуурдаах буол. ☉ Иметь полку. Кинигэлэрбин уурар долбуурданным
2. Эниэҕэ сытыары көнө миэстэлэн (үрдэл, хайа туһунан). ☉ Иметь на склоне горизонтальное ровное место (о возвышенности или горе)
Толоон - Сииктээх диэн от үрэх долбуурданан тахсыбыт үрдүк соҕус хайаны эргийэ көтүүтүгэр тоҥолохтоно кэҥээбит алаас сиргэ маарынныыр бэртээхэй диэн оттонор ходуһа. Кустук

1. дьылҕалаа диэнтэн бэй. туһ. [Үрүҥ Уолан олорор сирэ] ырааҕа миэстэлэнэн биллибэтэх, үрдүгэ дьылҕаламматах, халыҥа холоммотох, дириҥэ тургутуллубатах. ПЭК ОНЛЯ II
   Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх …… Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
2. Араас быһыы-майгы моһуйан уруккуттан букатын туспа балаһыанньалан. ☉ По стечению обстоятельств попасть в другое (обычно нежелательное) положение
   Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
   Биһиги Ийэ дойдубутугар айылҕаҕа уонна киниэхэ үөскүүр көтөргөсүүрэргэ харысхаллаах сыһыан олохсуйан, уруккута сэдэхсийэр, эстэр-быстар дьылҕаланан испит кыыллар, көтөрдөр улам үөскээн ууһаан-тэнийэн эрэллэр. «ХС»
   Валерий Ноев кэрэ мелодиялары айбыта дьоллоох дьылҕаланнылар, норуот таптаан ыллыыр ырыалара буолан көттүлэр. «Кыым»

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё