побуд. от сүлүгэстээ =; түүтэҕи сүлүгэстэт = уст. молотить снопы колотушкой.

уст. бить колотушкой; мять колотушкой; баайыы бурдугу чохооччулаа = молотить хлеб колотушкой; тириини чохооччулаа = мять кожу колотушкой.

возвр.-страд. от астаа = 1) стряпаться, готовиться, быть приготовленным; ас астанна пища приготовлена; 2) готовить, приготавливать, стряпать (для себя); 3) молотить (для себя); 4) гноиться (о нарыве) .

м. молочу (илиинэн бурдук сынньар оҥоһук).

1) бить, колотить кого-л.; оҕону сынньар сатаммат нельзя бить ребёнка; 2) перен. дробить, раздроблять, разбивать; сымара тааһы үлтү сыс = раздробить каменную глыбу; түннүк тааһын үлтү сыс = разбить стекло; 3) молотить; бурдугу сыс = молотить хлеб; 4) в сочет. с деепр. на =а, =ыы употр. как служебное сл. со знач. чуть, едва; охто сыстым я чуть не упал; бара сыста он едва не ушёл.

1) готовить, приготовлять, стряпать; аһы астаа = готовить пищу; килиэптэ астаа = печь хлеб; астыыр дьиэ кухня; 2) свежевать и рубить (битый скот, зверя); ощипывать и потрошить (дичь); чистить и потрошить (рыбу); 3) сепарировать (молоко); үүт астыыр дьиэ помещение, где сепарируют молоко; 4) молотить, обмолачивать (зерно).

туохт., кэпс. Тугу эмэ ыараханнык, күүскэ охсуолаа, кырбаа. ☉ Крепко ударять, бить по чему-л. твёрдому, гулко стучать по чему-л., во что-л. (напр., в дверь)
Түүн утуйа сыттахтарына, ааннарын ким эрэ күүс тээх тик лүҥсүйбүт. И. Гоголев
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
△ Уһун нук, кү үскэ эт, тыаһаа (этиҥи этэргэ). ☉ Громко и долго греметь, грохотать
[Этиҥ] бары-барыта өрүтэ эккирии түһүөр диэри дириҥник, иҥсэлээхтик лүҥ-лүҥ гына лүҥсүйбүтэ. Далан
Күнүс ыарахан орудиелар лүҥсүйдүлэр. Эмиэ атаака. «ХС»
ср. казах. лүп ‘подражание биению сердца’, монг. түгших ‘молотить (зерно); колотить, бить колотушкой’

I 1) тянуть, тащить; сыарҕаны тарт = тянуть сани; үһүөн нэһиилэ тардан таһаардыбыт мы втроём вытащили с большим трудом что-л.; 2) сводить судорогой; атаҕым иҥиирэ тарта мне ногу свело судорогой (букв. у меня потянуло жилу ноги); хараҕым анна тардар у меня дёргается под глазом (по народной примете это к горю, слезам); этэ тардар он судорожно дёрнулся (напр. от испуга); 3) неводить, ловить неводом; быйыл биһиги күөлбүтүн тарпатахтара в этом году в нашем озере не неводили; 4) молотить (хлеб); 5) разрывать, раздирать (добычу — о хищниках); бөрө табаны тарпыт волк разодрал оленя; 6) охот, настораживать; эһэҕэ саанан айа тарпыттар на медведя насторожили ружьё-самострел; 7) разбивать, раскидывать (напр. палатку); натягивать (напр. полог); кумаартан буолах тарт = натянуть полог от комаров; 8) садиться (о материи); ырбаахым тардан хаалбыт моя рубашка сёла (после стирки); 9) подавать (кушанья); накрывать на стол; 10) высыхать (обычно о воде в поймах); 11) перен. собирать, созывать, привлекать; элбэх киһини от үлэтигэр тарпыттар на сенокос собрали много народу; ыччаты бэйэтин диэки тарпыт он привлёк на свою сторону молодёжь; 12) перен. тянуть, влечь, привлекать; киһини төрөөбүт сирэ тардар человека влекут его родные места; 13) перен. задерживать кого-что-л., препятствовать кому-чему-л.; күнү-дьылы тардыма ! не тяни время!; айан дьонун тардымаҥ не задерживайте путников; 14) уст. взимать, собирать (подать, налог); ыраахтааҕы суолун тарт = взимать подать; 15) в сочет. с нек-рыми нареч. означает резкость, быстроту действия; быһа тарт = порвать, разорвать (с силой); хайа тарт = разорвать (дёрнув с силой); тоҕо тарт = а) разнести, разорвать; б) разлить; рассыпать; 16) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает ускоренность, быстроту действия: бара тарт = идти, отправляться скорее; тура тарт = быстро встать, вскочить # тардар тымырдаах (или иҥиирдээх ) чувствительный, впечатлительный; нервный (букв. с дёргающимися нервами).
II курить; табахта тарт = курить табак.

туохт.
1. Туох эмэ аһы киһи сиир гына буһар. ☉ Готовить, приготовлять, стряпать (еду)
«Чэ, оҕонньор, туох астааххыный? Киирэн астаа. Мин кэргэммин аҕаллым», — диэн Бүөтүр хардарда. Эрилик Эристиин
Оҕуруот аһыттан үгүс араас аһы астыахха сөп эбит. Софр. Данилов
Симон дьиэҕэ мас көтөҕөн киллэрэн быраҕыталыыр. Онно Үүйэ алаадьы астыыр. Л. Попов
2. Өлбүт сүөһүнү, кыылы тириитин сүлэн эттээ, хол-буут араар. ☉ Свежевать и делить на части забитый скот, зверя
Дьэ, ийээ, мин Бөкө диэн сир тыатынан быһа түһэн истэхпинэ, тыаҕа икки киһи биир биэни өлөрөн астыы тураллар эбит. МНН
Маныаха [уокка] сыранан олорон эрэ, Чүөчээски куобаҕы астаан барда. Суорун Омоллоон
Ээ, үүтээнтэн кэлэн, ити бууру астаан баран, налыччы суоллуохпут. Онуоха диэри сытыганнаатын. Р. Кулаковскай. Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. ЧМА СБ
△ Түүтүн үргээ уонна иһин хостоо (көтөрү). ☉ Ощипывать и потрошить (дичь). Миитэрэй өлөрбүт куһун астаата, күөскэ укта
△ Хатырыктаа уонна иһин хостоо (балыгы). ☉ Чистить и потрошить (рыбу). Балыккын астаан баран, остуолга уураар
3. Сэппэрээтэринэн үүттэн сүөгэйин араар. ☉ Сепарировать молоко
Аны мин сэппэрээтэрбэр үүккүн астаама. Амма Аччыгыйа
Дьиэ хоту өттүгэр сыста турар муосталаах улахан балаҕаҥҥа үүт астыыллар, сэппэрээтэр ырыата күннэтэ дьиэрэйэр. М. Доҕордуурап
4. Бурдук туораҕа куолаһыттан арахсар гына сыс. ☉ Молотить, обмолачивать зерно
Ыт үрэр, Кэтириис бурдугун астыыр. Бүөтүр киирэр. А. Софронов
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
[Бурдугу] күһүн муус тоҥно да, аны туран, болооччунан сынньан астыаҥ турар дии. С. Федотов
Маҥхааһай таһыгар бурдук астыыллар, Уйбаан эһиилги сонуогу хорутар. С. Данилов
5. кэпс. Арыгыны үрүүмкэлэргэ кутуталаан, дьону күндүлээ. ☉ Разливать вино по рюмкам и угощать людей. Доҕоор, Маппый, ити бытыылканы астаа эрэ
□ «Үөлээннээх, итини астаа, былыргы остолобуой арыгы
Эйиэхэ кэһиим», — диэтэ кинээс албын куолаһынан. М. Доҕордуурап
◊ Сир астаа — тыаҕа, ойуурга үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун хомуй. ☉ Собирать плоды, ягоды дикорастущих растений
Онно оҕолоргун кытта сынньан, сир астаа, бултаа-алтаа. Далан
Дьахталлар ынахтарын түөртүүтэ ыыллар, сүөһүгэ түптэ оҥороллор, таҥас абырахтыыллар, тар хаһааналлар, сир астыыллар. И. Аргунов

I
1. туохт.
1. Кими-эмэ дэлби таһый, охсуолаа, кырбаа. ☉ Бить, избивать, наносить удары
Ааныска эмээхсин Мэхээлэни сыста. Амма Аччыгыйа
Маайа ытыырын быыһыгар, хотуна хайдах сыспытын, кини туохтан боруоктаан сыспытын барытын кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Баһылай:] Эр киһи ойоҕун сынньара, үөрэтэрэ таҥараттан ыйаахтаах суол диэн буолар дии. А. Сыромятникова
2. Алдьат, үлтүрүт, бытарыт. ☉ Раскалывать, разбивать, раздроблять на мелкие части
[Даарыйа эмээхсин:] Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
Микиитэ …… тыы баайыллан турар иирэтин тааһынан илдьи сыста. Амма Аччыгыйа
Адаархай силистэри тоҕута сынньан барда. А. Фёдоров
3. көсп. Туох да ордубат, өрүһүммэт гына өлөр-өһөр, урусхаллаа. ☉ Разгромить кого-что-л., разрушить, развалить что-л. Сэбиэскэй сэриилэр өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Урукку олоҕу үлтү-хампы сынньан, тиэрэ эргитэн саҥа олоҕу оҥоруохха. Күндэ
4. Бурдук түүтэҕин болооччунан илдьи охсон, кэбэн куолаһыттан туорааҕын араар, бурдугу астаа. ☉ Молотить (хлеб)
Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
Оннук [бурдук ыһыыта сайдыбыт] сирдэргэ сир хорутар, бурдук ыһар, бурдук быһар, бурдук сынньар эҥин сэптэр — массыыналар үөдүйэллэр. «Чолбон»
Итини биһиги биир нэдиэлэтээҕитэ быспыт бурдукпут түүтэхтэрин сынньан, мэлийтэрэн астаабыт этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көмө т. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтуурдары кытта холбуу «арыычча, чуут аҕай» диэн суолталаах көмө тыл курдук туттуллар. ☉ Как вспомогательный глагол в сочетании с деепричастиями на -а, -ыы образует аналитическую глагольную форму со значением «чуть, едва»
Харытыана эрэйдээх …… уҥуохтара халыр босхо бардылар, чааскылаах чэйин тоҕо түһэрэ сыста. П. Ойуунускай
Яков кэнникинэн тэһийбэккэ ыксаабытын, хаста да төннөн хаала сыспытын кэннэ аан аһылла түстэ. Н. Заболоцкай
Соһуйан чуут аҕай охто сыста. «ХС»
♦ Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) көр бас II
Ол оннугар солбуйар киһи булбакка, төбөбүтүн сынньа олоробут. НС ОК
ср. ДТС йанч ‘давить, разминать; проламывать, избивать’, хак. нас ‘толочь что-л., рубить что-л., поколотить, побить кого-л.’
II
туохт. Сиринэн сос, соһо тарт. ☉ Тащить, тянуть, волочить что-л. по земле
Тарбааһын Чаччыына [сүөһүнү] атаҕыттан таҥнары сыһан таһаарар. Суорун Омоллоон
Ким эрэ сиэрдийэни сыһан, Киниэхэ аҕалан биэрэр. С. Васильев
Ол кэннэ [Манчаарыны] Остуруокка утаарыҥ! (Уҥан хаалбыт киһини сыһан таһаараллар). А. Сыромятникова
ср. кирг., уйг. соз ‘растягивать, растянуть, вытягивать’, каракалп. созыу ‘волочить’