моонньооһун, чээччэйии, кэрдиилээһин (1. Дэтээли эбэтэр соҕотуопканы сорох сиринэн тиэрбэстии синньэтии. Итини, үксүн, чочуйан, кыһан, эрбээн оҥороллор; 2. Дэтээли, соҕотуопканы хам баттатыы ньыматынан онорорго матырыйаалы быстыбат эрэ гына быһа баттатыы, суол таһаарыы.)

көр моонньоо
Бэс ыйыгар эр дьон тыаҕа тахсаннар, куруҥ маһын кэрдэллэр, кыһын оттуллуохтаах үөл мастары моойдууллар. И. Алексеев

с. 1. (деревьев) кылдьыылаапын (мас умнаһын хатырыгын кыһыйан моонньоо-һун эбэтэр боробулуоха кылдьыы кэтэрдии); 2. (птиц, рыб) биһилэхтээһин (научной сыалга көтөр атаҕар, балык кутуругар тиэрбэс кэтэрдэн ыытыы).

моонньоо диэнтэн атын
туһ. Төбөтүттэн моонньоммут тииттэр, тулалаан турар күөххэ туох да сыһыана суохтуу, хамсаабакка дьиппиниһэн …… тураллар. Н. Лугинов
Моонньоммут тииттэргэ сымала Харах уутугар маарынныыр. Баал Хабырыыс
Моонньоммут мастары уһуннук кэтээтэххэ, моонньооһун үөһээ кытыытыгар мас хатырыга икки-үс нэдиэлэнэн соноон барар. СОТ

ур диэн курдук
[Абааһы уола] бэс сыбаалын курдук ыдьырбыдьыр ытыһынан чарапчыланан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
Хас да нэдиэлэ буолан баран лабааҕа моонньооһун үрдүнэн сыбаал үөскүөҕэ. КВА Б
русск. диал. свал ‘наплыв на древесном стволе или корне’

аат., кэпс.
1. Элэк, х а а д ь ы. ☉ Насмешка, издёвка
Балыктаах алааһым Тыатыгар тиийбитим, Бас тыган Байбал дьаабал Баттахтаах сан ныбыттан моонньоон туран, Майаачы бөҕөбүн майаачылаан Маккыраччы ытат таҕын эриэхсит. Саха нар. ыр. II
2. Саараҥ. ☉ Сомнение, колебание
Майаачыта суох, куоластаан ходьотон кэбиһиэҕиҥ! Н. Заболоцкай
Хойутаабыккын, кураанахха сордоммуккун. Майаа чыта суох куотан биэрдэххинэ сатаныыһыы. «ХС»
русск. маета

туохт.
1. Урдаах буол (эккэр-сииҥҥэр). ☉ Иметь шишку (на теле)
Арай сатаан аһаабат, Урданар буола уойбат этим. М. Тимофеев
△ Ханан эмэ болчуохтан, бөлчөҕөрдөн (үксүгэр, маһы этэргэ). ☉ Иметь нарост, наплыв, утолщение (обычно о дереве)
Мас урданан хаалбыт. ЯРС
Моонньоммут мастары уһуннук кэтээтэххэ, моонньооһун үөһээ кытыытыгар мас хатырыга икки-үс нэдиэлэнэн соноон барар, онтон бөлчөйөн, урданан тахсар. СОТ

туохт.
1. Ыт моонньугар тирии быаны кэтэрт. ☉ Надевать на шею собаки кожаный ошейник
Охоноон ытыгар чуо хааман кэлэн, …… моойторуктаан, быалаан Байбалга туттаран кэбиспитэ. Н. Лугинов
2. Үүнэн турар маһы куурдун диэн алла ранан моойторуктуу суор. ☉ Подрубать дерево вокруг, чтобы оно скорее засохло
Үүнэн турдаҕына маһы сүгэнэн моойторуктууллар, с и л и с т э р и н ү рд ү н э н олуктаталаан кэбиһэллэр. ПН ДЫ. Тэҥн. моонньоо

аат., эргэр.
1. Хас да сиринэн моонньоон, кэрэниистээн, дьэрэкээннээн баран сиргэ туруоруллубут үс саһаан холобурдаах баҕана (араас дуомнары толорорго аналлаах). ☉ Подрубленный кругом в нескольких местах столб трехметровой высоты, украшенный узорчатыми карнизами (предназначенный для проведения церемоний, различных обрядов)
Ол үрүт өттүгэр Айгыр баҕах баҕанатын Орто киспэ тардарынан Атыыр баһа ойуулаах Бухатыыр мастары Араҥастыы анньан кэбиспиттэр. С. Зверев
Суор тумсун курдук тумустаах Сүдү баҕах сэргэ аспыттар. Күннүк Уурастыырап
2. Былыргы ыһыахтарга түһүлгэ ортотугар сэргэстэһиннэри туруоруллар киэргэл ойуулаах, биттэхтээх сэргэ. ☉ Ансамбль столбов-коновязей с украшениями и поперечными брусками наверху, сооружаемых на центральной арене места проведения кумысного праздника – Ысыаха. Дьиэлэрин уҥа диэки өттүгэр тоҕус баҕаҕы аспыттар, тоҕус маҥан атыыры баайбыттар, тоҕус айыы ойууну сатыылаппыттар – ыһыах ыспыттар. Саха фольк.
◊ Аар баҕах поэт. – ытык баҕана. ☉ Священный столб (сэргэ-коновязь)
Кинилэргэ [ыһыахтарга] анаан чэчир анньар, аар баҕах аарыгырдар, алтан сэргэ туруорар, арыы түһүлгэ төрүттүүр эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Иннигэр туман быыһыттан күөрэйбиккэ дылы эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Төрүт өбүгэ сахалар Туймаада томтойор саалыгар Туос ураһа оҥостон Маҥнайгы аар баҕахтарын Манна түстээбиттэрэ. К. Туйаарыскай

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’