моргуй диэнтэн хай
аата. Киҥнээхтик моргуһуу, ылбатбиэрбэт икки ардынан этиһии буол ла. В. Протодьяконов
«Быйыл хортуоппуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. «ХС»

I
аат. Сибииргэ, Саха сиригэр тарҕаммыт булчут, көлө, харабыл ыт боруодата. ☉ Порода охотничьих, ездовых собак, лайка
Таба харабыла уонна булчут ыттар …… аатырбыт хотугу лаайкалар үрэн моргустулар. Н. Заболоцкай
II
аат., кэпс. Уһун тутаах таах кыра сыыҥкабай хобордоох. ☉ Небольшая цинковая сковородка с длинной ручкой. Эти лаайкаҕа ыһаар

аат. Үрүт-үрдүгэр «урутурут» диэн саҥалаах дьэрэкээн ойуулаах төбөлөөх чыркымайтан эрэ улахан кураанах кус. ☉ Чирок-клоктун
Мородуларбыт төттөрү көтөн кэлэннэр, биһиги иннибитигэр түһэн, бэйэ-бэйэлэрин ыҥыр сан …… хойуутук саҥаран моргуспуттара. П. Аввакумов
Сүүһүнэн халыҥ үөрдээх мородулар түһэр сири булбакка …… саҥалара өрө умайбахтыы, күүдэпчилэнэ түһэр. Н. Заболоцкай
Атыыр мороду кырасыабай түүлээх-өҥнөөх көтөр, ордук баттаҕын ойуута. «ХС»

I
1.
хабыалаа диэнтэн холб. туһ. Үөр ыттар үрэн моргуһа, ньаргыһа, хабыалаһа түстүлэр. И. Семёнов
Ыттар өрө мөхсөллөр, сорохтор хабыалаһан да көрөллөр. И. Бочкарёв
2. көсп. Кими эмэ кытта улаханнык кыыһырсан саҥарыс, этис. ☉ Отчаянно поругаться, сцепиться друг с другом
Хобороос ити икки дьон хабыалаһалларын бэркиһээбит курдук көрүтэлээн кээһэр. А. Сыромятникова
Хонтуора ааныгар кимнээх эрэ этиһэр саҥалара өссө хабыалаһа түһээт, им-дьим барда. А. Фёдоров
Эһиги куһаҕан майгылаах дьон эбиккит буоллар, күн тура-тура этиһэн хабыалаһыа этигит. Н. Чернышевскай (тылб.)
II
даҕ. Уотунан хаарыйар, бытарҕан (тымныыны этэргэ). ☉ Жгучий (о стуже)
Хабыалас омуннаах хабараан тымныы, намырыахча буола-буола күүһүрэн, бэргээн испитэ. В. Яковлев
Тымныы дьыбара мүлүрүйэн көрбөт, син биир хабыалас. И. Сысолятин
Бобута тутар хабыалас тымныы сымнаабыт. П. Аввакумов

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн уур, тут, сөптөөх оннун буллар. ☉ Помещать, определять что-л. куда-л.; хранить, беречь, держать что-л. Киһим мин сэлээппэбин, бартыбыалбын ханна эрэ харайа оҕуста. Н. Габышев
Мантан элеваторга, бурдугу кыайан ыраастыыр уонна сүтүгэ суох харайар сиргэ биир да туорах хаалбакка барыах тустаах. Л. Брежнев
«Быйыл хортуопуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. КФА СБ
2. Кими, тугу эмэ кыһаллан көр, бүөбэйдээ. ☉ Окружать заботой кого-л., заботиться о ком-чём-л.
Аны Марыына Тойболу харайар, була-була көмөлөһө сатыыр. Н. Лугинов
Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
Оттон Манаана кинилэри күн аайы хайдах үчүгэй ыанньыксыт буоларга, ынаҕы хайдах харайарга, ынахтан хайдах элбэх үүтү ыларга уһуйара. И. Данилов
3. Көмөлөһөн, үтүө оҥорон туохта эмэ биэр. ☉ Помогать, оказывать кому-л. милость, помощь
«Хара тыа харайдаҕына, тайах этэ сиэхпит», — дии-дии харчыга илиитин уунна. Баһыыбалаат, киэпкэтин кэтэ-кэтэ, тахсан барда. С. Руфов
«Дьэ хотунум Маарыйа, оҕом туһугар туохта эмэтэ харай, аһынхарыһый…» — диэтэ [Кэтириис]. ОИП Х
Хара бытык сүгүрүйэр уонна этэр: «Уолчааныам, умнаһыкка харай». ПНО
4. Сөбүлээбэт буола-буола киһиэхэ тугу эмэ төннөрөргө, «чэ, мэ, ыл» диэн дьаһайар суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражает значение недовольства тем, что приходится кому-л. что-л. возвращать или отдавать (на, забирай)
«Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык, быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
«Дулҕалааххын» харай, мунньаҕаморгуора да суох төннөрөөрү кэлэн сытабын. Амма Аччыгыйа
5. Өлбүт киһини сиэрин-туомун толорон көмп. ☉ Похоронить, предать земле кого-л. достойно
Сайыҥҥы киһини төһө өр сытыарыахтарай, кэтэһиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии. Н. Лугинов
Кинилэр аҕыйах хонон баран, киһилэрэ быстыбыт сураҕын истибиттэрэ, иккиэн баран доҕордорун харайан, буору булларан кэлбиттэрэ. «ХС»
Миитэрэй Ыстапаанабыһы биир дойдулаахтара улаханнык чиэстээн харайбыттара. Күрүлгэн
△ Көмөлөс, босхолоо, өрүһүй (таҥара кими эмэ анараа дойдуга ыларын туһунан). ☉ Взять, прибрать, призвать к себе (о боге)
[Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дуусабын харайан, Абыраатаҕыҥ баҕас дуу. А. Софронов
Маайа …… кириэстэнэн барда. «Айыы тойон, сырдык тыыммын сымнаҕастык харай!» — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мин сэгэрдэрбин айыы таҥара бэйэтэ харайбыта. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хара ‘смотреть’, каракалп. карау ‘присмотреть’