Якутские буквы:

Якутский → Русский

хабыалас

хабыалас тымныы жгучий мороз.

хабыалас=

совм.-взаимн. от хабыалаа = 1) кусать друг друга, кусаться (напр. о собаках); 2) яростно ругаться, ссориться друг с другом; сцепиться.

Якутский → Якутский

хабыалас

I
1.
хабыалаа диэнтэн холб. туһ. Үөр ыттар үрэн моргуһа, ньаргыһа, хабыалаһа түстүлэр. И. Семёнов
Ыттар өрө мөхсөллөр, сорохтор хабыалаһан да көрөллөр. И. Бочкарёв
2. көсп. Кими эмэ кытта улаханнык кыыһырсан саҥарыс, этис. ☉ Отчаянно поругаться, сцепиться друг с другом
Хобороос ити икки дьон хабыалаһалларын бэркиһээбит курдук көрүтэлээн кээһэр. А. Сыромятникова
Хонтуора ааныгар кимнээх эрэ этиһэр саҥалара өссө хабыалаһа түһээт, им-дьим барда. А. Фёдоров
Эһиги куһаҕан майгылаах дьон эбиккит буоллар, күн тура-тура этиһэн хабыалаһыа этигит. Н. Чернышевскай (тылб.)
II
даҕ. Уотунан хаарыйар, бытарҕан (тымныыны этэргэ). ☉ Жгучий (о стуже)
Хабыалас омуннаах хабараан тымныы, намырыахча буола-буола күүһүрэн, бэргээн испитэ. В. Яковлев
Тымныы дьыбара мүлүрүйэн көрбөт, син биир хабыалас. И. Сысолятин
Бобута тутар хабыалас тымныы сымнаабыт. П. Аввакумов

Еще переводы:

быччаалаа

быччаалаа (Якутский → Якутский)

быччаҥнаа диэн-тэн б
тэҥ. көстүү. [Түөтэ Сима:] Дириэктэрбит да ойоҕо баар, барыга бары аҕаамах буолан, хабыалаһа сылдьар, быччаҥалаабыт дьахтар! «ХС»

хаттаныы

хаттаныы (Якутский → Якутский)

хаттан диэнтэн хай
аата. Силлиэҕэ-буурҕаҕа, хабыалас тымныыга саҕынньах, тулууп хаттаныылаах дьон ирэн-хорон кэпсэтэ, билсэ түспүттэригэр кинилэр ис санаалара эмиэ арыллар. «ХС»

аан-быдаан

аан-быдаан (Якутский → Якутский)

даҕ. Туох да көстүбэт хойуу (түптэлэс тымныы тумана). ☉ Густой, непроницаемый (туман — во время зимней стужи)
Аанбыдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ, иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан-быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур

кур-хар

кур-хар (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. т. Туох эмэ үлтүркэйи алдьатыы тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при раздавливании чего-л. очень сухого и хрупкого
Куруҥ тыаһа кучу оту Кур-хар үктүүр Курдук тугуй? К. Туйаарыскай
Бэйэтэ буоллаҕына хаас этин арыыга былыыбылыы хабыалаһа, уҥуоҕун кур-хар ыстыырын эрэ истиэхпит. Д. Фурманов (тылб.)

мүлүүн

мүлүүн (Якутский → Якутский)

даҕ., к эпс. Тымныыта суох, сылаас соҕус, сылаастыҥы. ☉ Умеренный, тёплый, чуть тёплый
Сып-сымнаҕас, мүлүүн салгын, күлүмнэс сырдык буолбут. П. Ойуунускай
Хабыалас тымныы сөҕүөрүйэн, мүлүүн салгыннаах, бүтэҥи тыастаах-уустаах, киһи налыччы соҕус хаамыан сөптөөх түүнэ буолбут. В. Яковлев
Дьиэ таһыттан эрэ арыый мүлүүн, тымныы гарааска киһим массыы натын оҥорон хадьыктаһа сылдьар эбит. «ХС»
ср. бур. бүлеэн ‘тёплый’

быдаан

быдаан (Якутский → Якутский)

ыыс (аан) быдаан — хойуу буруо, туман (хол., кыһыҥҥы улахан тымныыга). ☉ Густой дым, туман (при сильном морозе)
Тымныы ыыс — быдаанын ортотунан ыт мөлбөрүс гынан ойон киирэр. Амма Аччыгыйа
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. Кинилэр тула өттүлэрэ ыыс — быдаан, бүтүннүү буруо. В. Протодьяконов
△ Олус хойуу (туман, буруо тустарынан). ☉ Очень густой (о тумане, дыме)
Уоҕан уолбун — Ыыс быдаан тыыннаах, Болуо муус муруннаах, Кыаһаан муус кыламаннаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ыыс быдаан туман. Туркутугар олорбута, оннооҕор бэриэтчит ыт кутуруга көстүбэт. Н. Якутскай

аҕаамах

аҕаамах (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Туохха барытыгар сыстаҕас, түргэнник ылынымтыа. ☉ Легко воспринимающий, быстро и легко усваивающий что-л. Барыга барытыгар аҕаамах.
    □ Бүөккэ өйө-санаата итинник, кини туохха барытыгар аҕаамах
    Истибитин умнубат, өйө-мэйиитэ ураты. А. Сыромятникова
  3. Туохха барытыгар туораттан орооһо сатыыр, барыга барытыгар сыстаҥнас. ☉ Вмешивающийся в посторонние дела, льнущий ко всему
    Дириэктэрбит да ойоҕо баар, барыга бары аҕаамах буолан, хабыалаһа сылдьар, быччаҥалаабыт дьахтар. И. Семенов. Бүгүн сатахха, бу ньаалаҕай курдук аҕаамах, арахсыбат дьахтар эмиэ моһол буоллаҕа. А. Сыромятникова
    Барыга бары аҕаамах курдук Бүөтүр киниэхэ көмөлөһөргө тылламмыта. Б. Лунин (тылб.)
  4. аат суолт. Сыстымтыа, бэйэтигэр хам тардар курдук сыһыарар туох эмэ. ☉ Что-л. липкое, липучка
    Синньигэс тарбахтара суот туорааҕар аҕаамах курдук сыстан, битиһэ оонньууллар. М. Доҕордуурап
дьыбардаах

дьыбардаах (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Сарсыарда уонна киэһэ күүһүрэн кэлэр тымныылаах. ☉ Морозный, холодный (о воздухе - по утрам и вечерам)
Атах анныгар тротуар чигдитэ кыычыгырыыра, Сылаас тыыннара дьыбардаах салгыҥҥа хагдаҥ оттуу сыыгыныыра, хабыалас тымныы сирэйи быһыта хаарыйбахтыыра. Софр. Данилов
Кинилэр саҥалара дьыбардаах халлааҥҥа ыраахха диэри сатарыыр. Дьиэ иһэ эмиэ дьыбардаахха дылы. А. Сыромятникова
2. көсп. Киһиэхэ куһаҕанынан дьайар, кырыктаахтык сыһыаннаһар. ☉ Жестокий, агрессивно настроенный
Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах баай олорбута эбитэ үһү. Софр. Данилов
Ханнык да суорба таас кырдьааччы. Дьыбардаах санаалаах Тыгын да Былыргы ох саалыы кырыйда. И. Гоголев
♦ Дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук - сытыытык чыбырҕаччы иһиллэр. ☉ Резкий, пронзительно звонкий звук (букв. подобно стуку пешни о лед в утренний или вечерний мороз). Атын туйаҕын тыаһа дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук ыраахтан чыбырҕаан иһилиннэ. Дьыбардаахха саҥарда (тыынна) - туох эмэ бобуулааҕы, киһи аһаҕастык эппэтин саҥарда, кэпсээтэ (былыргы итэҕэл быһыытынан дьыбардаахха бас-баттах, айыыны саҥардахха абааһы истэн, иэдээни оҥоруо диэн өйдөбүлтэн тахсыбыт). ☉ Говорить открыто, громко о чем-л. запретном, о чем следовало бы молчать (букв. говорить на морозе - когда голос слышен далеко и, попав в чужие уши, может повлечь беду)
Имэҥнээхтик эттэҕим буоллун, Саталаахтык саҥардаҕым буоллун, Дьыбардаахха тыыннаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Хата мин кырыыһым, мин дьыбардаахха тыыммытым киниэхэ урут тиийиэҕэ. Болот Боотур
Дьэбэлэй, истиҥ! Бу ороспуонньук аны ыраахтааҕыны үөхтэ. Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо. А. Федоров. «Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо эбээт», - Замятин мичээрдээбитэ буолла. Н. Апросимов

обургу

обургу (Якутский → Якутский)

I
даҕ. Олох кыра буолбатах, син улахан. ☉ Довольно большой, значительный (по величине)
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Саҥардыы бачча этэ, обургу киһи буолан тоотойон эрэр дии. Амма Аччыгыйа
Уол талах иһиккэ соторутааҕыта аҕай бултаммыт үс обургу балыгы көтөҕөн мадьалытан киллэрдэ. Н. Лугинов
ср. монг. абургу ‘огромный, большой’
II
күүһ. эб.
1. Кими, тугу эмэ сөҕө-махтайа киэн туттууну бэлиэтиир. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к кому-чему-л.. Ньургун Боотур обургу, оччону истэн баран туруох киһи буолуо дуо. П. Ойуунускай
Ол икки ардыгар борохуот обургу тулутуо дуо, уһуга биллибэт кумах хайалаах сиргэ тиийэн кэлбитэ. И. Никифоров
Тыраахтар обургу, тыаһаанууһаан лаһыгырайан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап
△ Толло сүгүрүйэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает робко-почтительное отношение к кому-чему-л.
Кырдьыы, сорсуйуу, эмэҕирии обургу улам ыга ылан иһэр ээ. Н. Лугинов
Аан быдаан туманын бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ол да буоллар куттал обургу дьону тыаҕа кыйдаабыта. Н. Заболоцкай
2. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Ол иһин, кини обургу, үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
Ол эһиги обургуларга туох үргүөрэ үргүйдэ? И. Семёнов
3. Хайгыы, астына санааһыны көрдөрөр (бэйэни эбэтэр атын киһини). ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего к кому-л. «Ол обургулар билбиттэрэ буолуо эбээт», — Үрэкиин сэргии олордо. Болот Боотур
Дьэ, кинилэр обургулар олоҥхо сырыытын курдук сырыылаах буоллахтара дии, тиийэн кэллилэр. Н. Тарабукин
△ Мин, биһиги диэн солбуйар ааты кытта бэйэни дэбдэтиниини, киһиргээһини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями я, мы выражает бахвальство, хвастовство
Бэйи, биһиги даҕаны быыһын-ардын булан сылдьар обургулар буолуохпут. М. Попов
Биһиги обургулар хайыы-үйэҕэ бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. абургу ‘чудовище, изверг’

хабараан

хабараан (Якутский → Якутский)

I
даҕ.
1. Олус хатан, кытаанах буолан токурутары, иэҕэри тулуйбат, тостумтуо, үлтүрүйүмтүө (хол., тимир, мас). ☉ Ломкий, хрупкий (напр., о металле, древесине). Былаас [киһи аата]: «Сах, туох хабараан маһа түбэстэ?» А. Софронов
Хабараан тимир. СГФ СКТ
2. Олус уорааннаах, дохсун (хол., тымныы). ☉ Сильный, лютый, суровый (напр., о морозе)
Хабыалас, омуннаах хабараан тымныы, намырыахча буола-буола күүһүрэн, бэргээн испитэ. В. Яковлев
Ама, уһун хабараан кыһыннаах Саха сиригэр буолар сут курдук туох дьулаан баар үһү! А. Фёдоров
Тыа үөл маһа хабараан тымныыттан тоһутталанан тыһыргыыр тыаһа иһиллэр. С. Маисов
3. көсп. Киһини салыннарар дьулаан, суостаах. ☉ Внушающий ужас, страшный
Дьон өйө-санаата сыыйа уһуктан, баайдары-тоттору утары хабараан хапсыһыыга туруммуттара. Н. Якутскай
Ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, ынырык да буоллаҕа! С. Никифоров
Кыһыары өстөөҕү утары хабараан киирсиилэр буолбуттара. Багдарыын Сүлбэ
4. көсп., кэпс. Хаҕыс, бардам, куһаҕан майгылаах. ☉ Жёсткий, грубый (о ком-л.)
Фёдор Иванович, эмискэ көрдөххө, бэрт хабараан курдук эрээри, бодорустахха сүрдээх эйэҕэс, сымнаҕас киһи эбит. Н. Якутскай
Кимиэхэ даҕаны хабараан буолар табыллыбат, бэйэни кыана туттуохха наада. В. Протодьяконов
Маппыр тылын хамначчыттарыгар толорторон арахсар хабараан, дохсун тойон буолбута. Л. Попов
ср. тув. кабаран далга ‘сильная волна, вал’
II
даҕ.
1. Олус хатан (тыас). ☉ Раскатистый, далеко разносящийся (о шуме)
Сир үрдэ титирэстээн ньириһийдэ, Хабырыттар халлааҥҥа Хабараан тыас тыаһаата. Саха фольк. Эмискэ хабараан тыастаах саа эстэн дэлби барбыта. В. Яковлев
Хабараан тыастарынан хара тыаны хайыта көтүтэн айаннаан истилэр. Р. Кулаковскай
2. Кыланар былаастаах, уордаах (хаһыы); хабыр, кытаанах (тыл-өс). ☉ Душераздирающий (о крике); грубый (о словах)
Ааныс хабараан үлүгэрдик хаһыытаан тоҕо барда. Софр. Данилов
Быдьар аҥаардаах хабараан тыллары ыспытынан, хаһыытаабытынан, ампаартан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап
Эмискэ Чыычаахап киһи куйахатыгар хатаныах айылаах хабараан хаһыыта иһилиннэ. «ХС»