прил. морж; моржовый клык морж аһыыта.

көр күндүөбэй
[Морж] куртаҕар биһиги киилэ аҥара ыйааһыннаах өрүс бытархай тааһын, оттон суон оһоҕоһугар — көндүөпкэ ойоҕоһун хас да уҥуоҕун булбуппут. Дьуон Дьаҥылы
Ханнык лааппы хайа күн Көндүөпкэни биэрбитэ — Хаарыан сэһэн, оо, сүрүн, Көрүҥүтүүй, кэҕиннэ! А. Абаҕыыныскай

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, су- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: суру-суптугур, суру-сулбугур. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на су-: суру-суптугур ‘слишком заострённый’, суру-сулбугур ‘слишком узкий книзу’
Дүлүҥү суоран моойдообут, сарыннаабыт курдук сурусулугур, мөп-мөкүчүк киппэ киһи. Болот Боотур
Биир өттүнэн Дима уларыйан хаалбыт, урукку курдук суру-сулбугур. В. Яковлев
[Моржа тииһэ] илин өттө суру-суптугур, төрдүн диэкинэн сыыйа соноон иһэр. «ХС»

1. аат. Түлүөн бииһигэр киирсэр үүтүнэн иитиллээччи. ☉ Нерпа
   Чуумпура түстэҕинэ, Нуһараҥ кэллэҕинэ — Үрүҥ эһэлэр быгыалыыллар, Үнэр ньиэрпэлэр быардыыллар. Күннүк Уурастыырап
   Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччулара …… киит, морж, түлүөн, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. КНЗ СПДьНь
   Быйыл муораҕа сааспыт хойутаата ээ, тоҕо эрэ арыыларга ньиэрпэ үөрдээн эрэр бэлиэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Ньиэрпэ тириититтэн тигиллибит; ньиэрпэҕэ киирсэр. ☉ Сшитый из шкур нерпы; из класса нерповых. Ньиэрпэ саҕынньах. Ньиэрпэ бэргэһэ
   □ [Үрүҥ эһэ оҕото] Үргүүк ньиэрпэ үөрүгэр Үөмэн бултуу үөрэнэр, Иитиллибит ыырыттан Ийэтиттэн ырааппат. А. Кондратьев
   Хойут мин бу муора хахайдара диэн ньиэрпэ боруодатыгар киирэр, букатын куттала суох кыылларын билбитим. Р. Стивенсон (тылб.)

аат. Сир-уот (хол., судаарыстыба, нэһилиэнньэлээх пуун) чааһа, сорҕото. ☉ Подразделение какой-л. территории (напр., государства, населённого пункта), округ
Бэрт ыраах уокурук киинигэр киллэрэн, Тэрэнтэй оҕотун эмиэ дьадаҥы соҕус ыалга айахтаабыт. Л. Попов
Бүлүү уокуругуттан былыргы носорог муостаах төбөтө, биллибэт кыыл чөмчөкөтө, морж аһыыта, былыргы үйэтээҕи баараҕай таба муоһа …… бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
◊ Быыбардыыр уокурук — судаарыстыба баһылыгын эбэтэр дьокутааттар быыбардарын тэрийэн ыытарга нэһилиэнньэлээх пуун (хол., куорат, нэһилиэк) дьоно олорор сирдэринэн бөлөхтөргө арахсыылара. ☉ Избирательный округ
Быыбардыыр уокурук биитэр бөһүөлэк ахсын итириктиир дьону кэмигэр чуолкайдык учуоттуур наадалаах. ДьИэБ

аат.
1. Туох эмэ муус кыаһаана, муус чопчу буолбута. ☉ Обледеневшая при стоке жидкость, сосулька
Хоруобуйа уулбут хаара - уһун муус дьаҥхалар ааһан иһэр киһи үрдүгэр түһүөхчэ тротуардар үрдүлэринэн ыйаммыттара. Далан
Онуоха аргыһым дьэгдьийэн Кырыатын, дьаҥхатын сотунна, Туундара киһитин сиэринэн Табаҕын наҕыллык уурунна. С. Данилов
Тордох иһэ эргиччи чэҥинэн көрбүт, буруо тахсар хайаҕаһын тула таҥнары саккыраабыт муус дьаҥха морж аһыыларын санатар. С. Курилов (тылб.)
△ Сылгы көлөһүннэммит түүтүгэр хаар сыстан кэлимсэлэһэ тоҥмута. ☉ Ледяные комки, образовавшиеся из налипшего к шерсти лошади снега
Муус дьаҥха буола көлөһүннэммит ыҥыырдаах аттар, туманынан тыынан кэбиһэ-кэбиһэ, муҥ кыраайдарынан айаннаан истилэр. Уустаах Избеков
[Аты] сибилигин тахсан кырыаччынан кырыатаан биэриэххэ. Дьаҥхата түстэҕинэ салгыҥҥа түүтэ бэйэтэ да сотору куураа ини. В. Миронов
2. поэт. Киһиэхэ ыар баттык буолар, куһаҕаннык дьайар туох эмэ (хол., санаа-оноо). ☉ Что-л. действующее на человека подавляюще (напр., плохое настроение, тяжелые думы)
Дьаҥха-муҥ дьылтан Таҕыстахпыт диэн, Санаабыт көммүтэ. Саха фольк. Мин таспар салыбыраан Дьаакыр буолбут Дьаҥха мууспун Таҥнары саккыратан, Таммалатан баратыым. А. Софронов
Үүт тураан уйаҕыт Үргүөрү билбэтин, Ньулдьаҕай санныгыт Дьаҥханы сүкпэтин. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., маһы) икки аҥыы арахсар гына хайа оҕус, тус-туспа араар. ☉ Колоть, раскалывать что-л. (напр., дрова)
Уонча мүнүүтэ хаамаат, үнүрүүн Ванялыын хайытан муҥнаммыт тииттэригэр кэтиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
[Өрүүнэ:] Чэ, ону-маны лабаҥхалыы олорума. Хата бар, маста хайыт. С. Ефремов
Өлөксөй санаата кэлбиччэ, мас кыстыырга турар халыҥ сүгэни ылан, кураанах хардаҕастары хайытан лаһырҕата турда. В. Титов
2. Туох эмэ бүтүнү, кэлимсэни (хол., таҥаһы) хайа тарт, хайа тэл, хайа тыыт. ☉ Рвать, разрывать, распарывать (напр., ткань)
Быһах ылан күлүйүөҥкэни хайыппытым. Н. Якутскай
Охоноон Симон ыстаанын быһаҕынан хайытан уһулла. Л. Попов
Быралгы биир хаа мохуорканы хаатын хайытан саппыйатыгар куттар. С. Маисов
3. Туох эмэ (хол., сүөһү, кыыл) иһин тэлэ быс, тэлэ ас. ☉ Разрезать, вспарывать, вскрывать что-л. Арай үөлээри иһин хайытан көрбүппүт, көҕөммүт уон сымыыттаах буолан биэрбитэ. Далан
Өлөксөй улахан морж тириитин сүлэн, иһин хайыппыта. «ХС»
[Сылгыны] иһин өрөһөтүн хайытан ахтатыгар диэри тиэрдэллэр. КЕФ СТАҮө
4. көсп. Туох эмэ элбэҕи тус-туспа наардаа, араартаа. ☉ Разделить, разбить что-л. на части
Саха фольклоругар баар остуоруйалары сүнньүнэн үс суолга хайытыахха сөп. Саха фольк. Тойон саллааттарын үс аҥыы хайытта. П. Филиппов
Дьон элбэх сүөһүнү биир сиргэ түмпэккэ, хайытан туталлара: уу чугаһыгар, от үрдүгэр иитийэхтииллэрэ. И. Данилов
5. көсп. Тугу эмэ (хол., салгыны, долгуну) икки аҥыы тэлэ араарар курдук күүскэ хамсан. ☉ Сильным движением делить надвое, разделять, рассекать (напр., воздух, волну)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаары хайытан таҕыста. Баал Хабырыыс
Эрдиммит тимир аал борохуот Долгуну хайытан дэгдэйдэ. С. Васильев
Орулуостар салгыны хайытар кынаттарын тыаһа куһугуйар. С. Маисов
6. көсп. Дьон санаатын уларытаары, утары туруораары тугу эмэ гын. ☉ Вносить разногласие (во мнения людей)
Сорохтор дьон санаатын хайытаары соруйан ыйыталлара, сорохтор, кырдьык, мунааран ыйыталлара. КН ТДь
♦ Сүрэҕин хайыт көр сүрэх I
Киэһэ өлөөрү сытар убайым дьонуттан кэлэ оҕустун диэн илдьит кэлэн сүрэхпин хайытта. А. Бродников
«Бэйи, мин кинини сүрэҕин хайыттаҕым, этин салаһыннардаҕым ээ», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Сүрэҕэ хайдыбыт көр сү- рэх I. «Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай
Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Хайаан даҕаны Халыҥ тириигин хайытан, Хара хааҥҥын тохпокко эрэбин, Харыс да аҥаарын Халбарыйыам суоҕа. П. Ойуунускай
[Дыгын:] Хайа, хорсуннарым! Хайдах сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
◊ Хайытар эрбии эргэр. — бэрэбинэни уһаты эрбээн хаптаһын оҥорорго туттуллар эрбии. ☉ Продольная пила
Ипатий Лука Ивановтуун хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Былыр хайытар эрбии диэн баара. ЕХД КТ