с. мэлдьэх, мэлдьэһии.

с. мэлдьэһии, билинэртэн аккаастаныы.

куотун диэнтэн хай
аата. Лариса буоллаҕына кыргыттарга бастаан мэлдьэһии, куотунуу бөҕө буола сылдьыбыт. В. Яковлев

с. I. (действие) мэлдьэһии, мэлдьэх; 2. грам. мэлдьэх тыл (атын тыл эбэтэр этии ис хоһоонун "суох", "оннук буол-батахъ диэн утарар тыл).

эб. Хайааһыны мэлдьэһиини, эмоциональнай бигэргэтии, утары туруоруу уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание действия с оттенком эмоционального утверждения, противопоставления и т. п. Оонньуургун, баҕар, хомуйума, мин мөҕүллүөм баараа
От мунньар чэпчэки үлэ, охсор баараа.—Ол эрээри эргиллэн төннөр баараа. Софр. Данилов
Биһиги ол дойдуга илдьэ барыахпыт баараа. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. эб.
1. Мунааран, билэргэ баҕатыйан ыйытыыны көрдөрөр (буолуоҕай уонна буолуомуй, буолуоҥуй, буолуохтарай диэн курдук с., ахсаан ф. туттуллуон сөп, бу да, атын да суолт. ый. солб. ааттарынан күүһүрдүллэр, туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает вопрос с оттенком желания узнать что-л. (в этом и др. значениях усиливается вопросительными мест., употр. с гл. ф.)
Тоҕо ол курдук гынара буолуой? Н. Якутскай
Маннык модун тиит туохтан охтубута буолуой? «ХС»
2. Хайааһын буоларын сыһыан мэлдьэһии көмөтүнэн бигэргэтиини көрдөрөр (ый. солб. ааттардаах этиигэ тутлар). ☉ Выражает утверждение положительного смысла действия путем модального отрицания (употр. в предложении, в к-ром имеются вопросительные мест.)
Бачча улахан сыанаҕа хайдах биэрбэт буолуой? Эрилик Эристиин
Эдэр дьон, таптаһар дьон тоҕо уураспат, тоҕо сылласпат буолуохтарай? П. Ойуунускай
Хайдах таптыыр кэргэнин Санаабаттаах буолуоҕай? П. Тобуруокап
3. Этиллэр санааны бигэргэтэр, күүһүрдэр. ☉ Выражает утверждение, усиление высказываемой мысли
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара атын норуоттар батталтан босхолонууларын, көҥүлү ылыыларын иһин, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой? Суорун Омоллоон
«Эдэр эрдэхтэн төһө элбэх күн, чаас итинник туһата суох ааспыта буолуой», — дии санаата Байанай. Софр. Данилов
4. Суланыыны, кэмсиниини, сэмэлэниини, хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, сетование, самоосуждение, огорчение говорящего
«Тоҕо куотан сорумуҥу көрбүтүм буолуой», — дии-дии ытыы сытта. И. Данилов
Дьэ, бу кини, Кылбанов, туох буруйугар бүрэ дьүһүннэнэн төрөөбүт буолуой? Софр. Данилов
«Тоҕо кытылга кэлбиттэрин биллэрбэтэҕим буолуой?» — диэн бэйэтин сэмэлэнэр. Н. Якутскай

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

I частица
ээ. Ыйытыыга туттуллар тыл. А? Что ты сказал? - Ээ? Туох диэтиҥ?
II союз
оттон, буоллаҕына, буоллаххына. я читаю, а ты пишешь - мин ааҕабын, оттон эн суруйаҕын; мин ааҕабын, эн буоллаххына суруйаҕын. я пришел, а он остался - мин кэллим, оттон кини хаалла. Мэлдьэһиигэ бу ситим тыл туттуллубат: не я, а он - мин буолбатах, кини; не пишет, а рисует - суруйбат, уруһууйдуур

несов. что мэлдьэс, ылыныма; нельзя отрицать факты чахчылары мэлдьэһэр сатаммат.

несов. 1. см. оправдать; 2. кого (защищать) буруйун мэлдьэс, көмүскээ.