аат. Мусукаалынай айымньыны айар киһи, мусукаан. ☉ Композитор
Хоһооммун куһаҕан диэтилэр, «Хотугу сулустар» сирдилэр. Хата хампаһыытардар, мэлэдьиистэр Хамаҕалар. Маладьыастар: Тылыгар төрүт кыһамматтар, Тыас эрэ буоллун: тыр-тар… тыр-тар…. С. Тимофеев

туохт. дьөһ.
1. Ааһа түһүү сыһыанын утары туруоруу дэгэттээх көрдөрөр (ааттары туохт. түһүк тард. ф-гар салайар). ☉ Выражает отношение превышения с оттенком противопоставления (управляет винительным падежом притяж. склонения; соотв. более того, сверх того, помимо того, не только, но и). Кини хоһоонньутун ааһан, бэртээхэй мэлэдьиис этэ
□ Соҕуруу дойдутун ааһан, Саха сирин холкуостарыгар элэктэриитэстибэ күүһүнэн үлэлээн эрэллэр. М. Доҕордуурап
△ Арахсыспат холбоһуктарга ааттары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ В устойчивых сочетаниях управляет исходным падежом имен
Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, Бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
2. Утарыта туруоруулаах ааһа түһүү сыһыанынан салаа этиилэри, оборуоттары холбуур. ☉ Присоединяет придаточные предложения и обороты, выражая противопоставления по линии превышения
Соторутааҕыта аҕай үөрбүт-көппүт дьүһүннэрэ мэлийбитин ааһан, оннооҕор курутуйбут курдуктара. Н. Лугинов
Онон мин аҥаардас нуучча сиригэр биллэрбин ааһан, аан дойду улуу омуктарыгар биллибит киһибин. Эрилик Эристиин
[Кинилэр] төлөннөөх сүрэхтэрэ кыырыктаах кыргыһыыга уоттуу умайалларын ааһан, түрбүөннээх үлэҕэ эмиэ тиҥиргэччи тэбэллэрэ. П. Егоров
[Дарыбыанабы] Билэриҥ ааһан, аймаҕа буолбаккын дуо? М. Доҕордуурап

туохт.
1. Кумааҕыга эбэтэр атын туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары о. д. а.) оҥор. ☉ Изображать на бумаге или ином материале какие-л. знаки (буквы, цифры и т. п.), писать
Кууһума ликпууҥҥа үөрэнэн, сахалыы ааҕар, суруйар, сыыппараны билэр этэ. А. Софронов
Суруйан бадаалата олорор харандааһын талыр гына бырахта. Амма Аччыгыйа
Туох да оппот буоллаҕына — Нуул диэни суруйабыт. Күннүк Уурастыырап
2. Суругунан туох эмэ тиэкиһи оҥор, кумааҕыга түһэр. ☉ Составлять какой-л. письменный текст
Аҕаҕар сурукта суруйаар эрэ. Күндэ
Маасаа, тукаам, ыл кинээскэ бырысыанньабын суруйан кулу. М. Доҕордуурап
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
3. Суругунан эбэтэр бэчээтинэн тугу эмэ биллэр, иһитиннэр (үһүс сирэйгэ тут-лар). ☉ Сообщать о чём-л. письменно (употр. в 3-м л.)
[Ньукулай оҕонньор:] (уот иннигэр самыытын ититэ олорон, суругу көрөр). Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
[Егор Егорович:] Чэ, аах эрэ, тугу суруйаллар эбит. С. Ефремов
Бастаан манна куорат онно да суоҕа, ол эрээри хаһыаттар бу сиргэ саҥа куорат тутуллуо диэн суруйаллара. И. Данилов
4. Тылынан айымньыта айан кумааҕыга түһэр. ☉ Сочинять, создавать какое-л. словесное произведение. Саха норуотун бастакы ырыаһыта-тойуксута Өксөкүлээх Өлөксөй …… «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэма суруйбута. Суорун Омоллоон
Дьонугар-сэргэтигэр хайдахтаах истиҥ хоһооннору суруйбутун сөхтүм. С. Федотов
Сэрииттэн кэлэн баран элбэх уочаркалары суруйан хаһыакка, сурунаалга бэчээттэттэ. Т. Сметанин
△ Муусуканан айымньыта ай. ☉ Сочинять, создавать музыкальное произведение
[Таатта мэлэдьиистэрэ] үгүс саҥа мелодиялары суруйбуттара. АҮ
5. Кыраасканан ойуулаан ай, уруһуйдаа. ☉ Создавать произведение живописи
Оҥортообут эскиистэрбин туһанан, мин сэрии кэнниттэн «Сэбиэскэй бартыһааннар» диэн улахан хартыынаны суруйбутум. М. Ефимов
Оҕотун түөһүгэр хам кууһан Олорор эдэркээн ийэни Худуоһунньук имигэс киистэтэ Холуста ньууругар суруйбут. Эрчимэн
Мин худуоһунньук идэлээх эбитим буоллар, үчүгэй да хартыынаны суруйуохпун сөп эбит. «ХС»
6. Туох эмэ испииһэгэр киллэр, кимтуох эмэ ахсааныгар аах. ☉ Внести в какой-л. список, включить в состав когочего-л., записать
[Кириисэ:] Эһигини, бэйэбит дьоннорбут диэммит, ол бэйэбит тэрийэр холкуоспутугар суруйаары таарыйдыбыт. Күндэ
Көлө эттиири итиэннэ киһи биэрэри дьиэнэн сылдьан суруйарга уураахтаабыттар. И. Никифоров
[Вера:] Мин драматическай куруһуокка эйигин суруйуом. С. Ефремов
7. Кимиэхэ эмэ туох эмэ докумуонун толорон биэр. ☉ Выписать, оформить для кого-л. какой-л. документ
Суруйан биэрбит эмтэрэ үтүөрдэр чинчитэ суоҕа, ыарыытын тииһигин мүлүрүтэрэ эрэ. Софр. Данилов
[Солко:] Бэрэссэдээтэл харчыны, бородууктаны абаанса быһыытынан суруйан биэрэр. С. Ефремов
8. Туох эмэ иэнигэр сурааһынна тарт, сурааһынна хааллар. ☉ Провести линию, черту на чём-л., по чему-л.
Кыһын тайҕа тыа быыһынан Туус маҥан тоҥуу хаары Мин сыарҕам ыллыгынан Мас тиэйэн суруйарым. П. Тобуруокап
Оҕонньор кыыныттан быһаҕын ылан хотуур тимирин устатын тухары суруйа тардар. Н. Якутскай
Сулустаах халлааны суруйан Сурулаан түстэ сындыыс. Баал Хабырыыс
◊ Хайа (хайыта) суруй — тугу эмэ көнө сурааһынынан икки аҥыы хайыт эбэтэр оннук көстөр гын. ☉ Разделить что-л., прочертив прямую линию
[Оҕонньор] түннүк тааһын ылан хайыта суруйаат, тус-туспа араартыыр. Н. Туобулаахап
Массыына уоттара хараҥаны хайыта суруйан бу харбыалаһан иһэллэр. «ХС»
Чуумпуран турар күөл ньуурун андаатар хайа суруйан ааста. Я. Козак (тылб.)
ср. бур. зураха ‘чертить’, монг. зурах ‘рисовать, чертить; бороздить; чиркать’, чув. сыр ‘писать, проводить линию’