көр дьаабылан
[Биэлэйдэр] бу бүтүн Арассыыйаны хантан кыайыахтарай? Оттон таах санааларын батыһан, кыйахаммычча дьаабыран эрдэхтэрэ дии, оҕо оонньуурун кэриэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Оҕонньор үөгүлээн тоҕо барбыта: «Улуу хампаһыытардар, бааргыт дуо? Мин ыллаан дьаабыран көрүөм, ону эһиги нуотаҕа түһэриҥ эрэ». «ХС»

даҕ. Кими эмэ харааһыннарар, долгутар. ☉ Вызывающий в ком-л. сочувствие, приводящий в умиление
Улаханнык таһылыннаҕына Саапка ытыы-ытыы ийэ сүрэҕин бааһырдар курдук, араас уйадытыылаах тыллары саҥарара. Д. Таас
Ньиэмэс улуу хампаһыытара Штраус айбыт ордук уйадытыылаах муусукатын истибит ынах үүтэ эбиллэр үһү эбээт! «Кыым»
Вера Иосифовна кэлэҥҥин эрэйбин-муҥмун чэпчэт диэн бырааска уйадытыылаах суругу суруйбут этэ. А. Чехов (тылб.)

I
1. аат.
1. Туох эмэ кыратык уларыйан, хос хатыланыыта, хос эбиллиитэ, эгэлгэлэниитэ. ☉ Оттенок, нюанс, тонкое различие
Музыка дэгэтэ. Тыл дэгэтэ. Сылгы сүрүн өҥнөрүн дэгэттэрэ. Сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаатылар. Амма Аччыгыйа
Хампаһыытар бэйэтин айымньытыгар норуот музыкальнай айымньытын бэлиэ дэгэттэрин, ураты национальнай туспатын бэркэ табан киллэрэр. «Кыым»
Өйдөөн иһиттэххэ, ырыа дэгэтэ сахалыыттан букатын ураты этэ. «ХС»
2. кэпс. Ыам ыккардыгар ынаҕы хос ыаһын. ☉ Дополнительный удой коровы между доениями
Ынах дэгэтэ. Дэгэт ыам. Кини үүтэ уулаах буолбат дуо? Дьэ уонна туох дэгэтэ кэлиэй? Кини ууну кутар дуо? Кутар!!! Бүтэр онон! С. Федотов
2. даҕ. суолт. Хос суолталаах, эгэлгэлээх, араастаах. ☉ Имеющий дополнительный смысл, оттенок, нюанс, различие
Барыларыгар хос дэгэт ааты биэртэлиир: «Саһыл-түөкүн, бөрө-обургу, эһэ-кырдьаҕас», - дэтэлиир. Амма Аччыгыйа
«Оҕом, бука, уус дэгэт тылынан тиһэн этэрэ эбээт», - диэтэ Толбооноп оҕонньор. М. Доҕордуурап
Үөрэтэр үгэһинэн: «Сүрүн уонна дэгэт дорҕооннору билэн бараҥҥыт, тардар хомускут кыаҕын, кыамтатын биирдэ таайыаххыт», - диэн түмүктээн этэр. К. Уткин
II
дэгэй 1 диэнтэн дьаһ
туһ. Эн ыытаҕын муора аалын Киэҥ далайгар дэгэтэн. И. Чаҕылҕан
«Катюша» музыкатыгар дэгэтэн, Мин Катюшам, үҥкүүлүөх, Дьоллоох да дьон дэтэн, Доҕотторбутун үөрдүөх. И. Федосеев
Кини атын үрдүгэр хапсаҕайдык олоро түһээт, бааһына таһынан ааһар суол устун сиэллэрэн дэгэтэн истэ. «ХС»

I
аат.
1. Сиргэ көмүллүбүт эбэтэр атыннык кистэниллибит харчы биитэр сыаналаах күндү мал. ☉ Клад
Оҕолоор, арай манна кылаат сытар буоллун. Оччоҕо хайдах гыныа этибитий? Н. Якутскай
Күөрэгэй соһуйан талбааран хаалла: кылаат! Көмүллүбүт кылаат! Т. Сметанин
Ордук баай, кэрэхсэбиллээх кылаат 1985 сыл Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Павловскайга көстүбүтэ. ФЕВ КК
2. Сиртэн хостонор баай. ☉ Полезные ископаемые
[Ыраахтааҕы саҕана саха норуота] сирин анныгар аан дойдуга суох үгүс, дэлэгэй үрүҥ, хара, кыһыл көмүс кылааттаах этэ. Суорун Омоллоон
Таһаҕастаах массыына, таба Тайҕам устун сырыста, Сир кылаатын аһааччыларбар Аһы, таҥаһы таста. Эллэй
Барабыт Өлүөнэ өрүс Биэрэктэрин кэрийэ, Кистэнэн сыппыт үгүс Кылааттарын чинчийэ. В. Алданскай
3. көсп., үрд. Уопсастыба, норуот бүттүүнэ туттар баайа-дуола (хол., өйгөсанааҕа, билиигэ-көрүүгэ, култуураҕа о. д. а.). ☉ Сокровищница всего общества, народа (совокупность духовных и культурных ценностей)
Онтон үтүө аат — үйэлэр да тухары өлбөт-сүппэт күндү кылаат. Суорун Омоллоон
Саха тылын үөрэтиигэ уһулуччулаах кылаатынан Э.К. Пекарскай «Тылдьыта» буолар. СЛСПҮО
Тыл — сир курдук бары норуокка үллэһиллибэт уопсай кылаат буолар. СОТТЛ
4
кылаас IV диэн курдук. «Оттон кылааппытыгар үс сүүс түүтэхтээхпит дии, үһүөйэх киһиэхэ тиийээ ини», — диэтэ Ыстапаанньыйа. Күндэ
Саламаат бурдуга гынаары оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕаалтын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
II
аат. Уопсай дьыала иһин бэйэ үлэтинэн туһалааҕы оҥоруу, киллэрии. ☉ Вклад (в какое-л. общественно значимое дело, в науку, искусства)
Саха сирин учуонайдара фундаментальнай уонна прикладной чинчийиилэрэ сэбиэскэй уонна аан дойдутааҕы наука сайдыытыгар кылааты киллэрэллэр. «ХС»
Киһи барыта ханна да үлэлээбитин иһин бэйэтин тус кылаатын киллэриэхтээх. ПА
[Хампаһыытар] ол үлэлэрэ саха профессиональнай муусуката сайдыытыгар боччумнаах кылааты киллэрэллэр. «Кыым»

туохт.
1. Күөдьүйэн, кытара умайан кэл (кыымы, уоттаах чоҕу этэргэ). ☉ Загораться, разгораться, вспыхивать (об огне)
Хаары биир сиринэн тэтэркэй имнээн сирэлийэ сыппыт уоттаах чох ыраах көстөр этэ. Амма Аччыгыйа
Кытара кыыһар кыһыл чох сирэлийэр. И. Гоголев
Көмөр умуллаумулла сирэлийэн кэлэр. «Кыым»
△ Ордук уоттанан кэл (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Заблестеть, засверкать (о глазах)
Маайа …… хараҕа түөрт кырыылана дьэрэлийэн, хара кыымнарынан сирэлийэргэ дылы этэ. Софр. Данилов
Арчикаан үөрэн көмүскэтин түгэҕэр түспүт харахтара уоттанан сирэлийэн кэлбиттэрэ. Далан
Уотунан сирэлийбит харахтарынан дьону эргиччи көрдө. М. Доҕордуурап
2. көсп. Күөдьүй, ордук күүскэ билин (хол., туох эмэ санаа туһунан). ☉ Становиться явным, проявляться сильнее (напр., о какой-л. мысли)
[Ол санааҕын] төһөнөн умна, сууйа-сото сатыыгын да, соччонон сирэлийэн, хата өссө эбии дириҥээн иһэргэ дылы буолар. Н. Лугинов
Аны муусукаан, хампаһыытар буолар баҕа санаа сирэлийэр. «ХС»
Өрт уотун көрдүгэнэ Хаһан эмэ син биир сүтэр, Оттон санаа көрдүгэнэ Сүрэххэ өр сирэлийэр. «ХС»
3. көсп. Улам өрө үүнэн муҥутаа эбэтэр силигилээн тупсан ис. ☉ Достигать высокой степени расцвета, зрелости
Күөх сирэм сирэлийэ долгуйда. Суорун Омоллоон
Болот эбии буһан-хатан, сирэлийэ үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Сарыал курдук тэтэркэй иминэн Дөлүһүөн уга сирэлийэр. Д. Дыдаев
Кыратыгар сыппах, аҥала курдук оҕо хойут сирэлийэн тахсара диэн эмиэ баар буолааччы. ЧКС ОДьКИи
ср. монг. сараҕул ‘светлый, ясный’

сыһ.
1. Эрчимнээхтик, сэниэлээхтик, туох баар күүскүнэн (тугу эмэ гын). ☉ Энергично, сильно, изо всех сил (делать что-л.)
Икки илиигинэн күүскэ дайбаамахтаан истэххинэ, түргэнник бараҕын эбээт. Амма Аччыгыйа
Молотоох [киһи аата] иһигэр кыһыйа санаата, ытыстарыгар силлээмэхтээтэ уонна атырдьаҕын хат ылан, икки илиитинэн оту күүскэ батарыта анньыалаан барда. Н. Заболоцкай
Буулдьа тиһигин быспакка кэлэр. Өссө күүскэ сүүрдүм, ойуур ортотугар киирдим. Т. Сметанин
Кини мэктиэтигэр ойон турбута, сутуругунан күүскэ остуолун сырбаппыта. В. Яковлев
2. Улаханнык иһиллэр гына тыастаахтык, дорҕоонноохтук (тугу эмэ гын). ☉ Громко
Надя, миигин кыыһырдаары, Наһаа күүскэ ытырдар, Миигин эрэ кыһытаары, Биири биэстэ ыйытар. Күннүк Уурастыырап
Ытыстарын күүскэ таһынан Мунньахтарын саптылар. С. Васильев
Чэйиҥ, доҕоттоор, Ленабыт үрдүнэн Көрдөөх ырыаны күүскэ тардыаҕыҥ! Дьуон Дьаҥылы
3. Элбэхтик, үгүстүк (тугу эмэ гын). ☉ Много, в большом количестве, обильно, сильно (делать что-л.)
Ойуурга суол Оччо сүтэн биэрбэт, Ойуурга тыал Оччо күүскэ типпэт. П. Тобуруокап
Онон быйыл ордук саҥа бэриллибит учаастагы күүскэ уоҕуртулар. П. Егоров
«Маһы харыстаабакка күүскэ оттоор», — диэбитэ. И. Федосеев
4. Тэтимнээхтик, үрдүк таһаарыылаахтык (сайын, үүн). ☉ Интенсивно, стремительно, быстрыми темпами, сильно (развиваться, расти)
[Зверев] Ырыаһыт айар дьоҕура Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии сылларыттан ыла ордук күүскэ сайдыбыта. Софр. Данилов
Өрөбөлүүссүйэ кэниттэн кэлимсэ үөрэхтээһин күүскэ ыытыллыбыта. Эрчимэн
Биһиги күүскэ сайдар промышленностаах, тырааныспар, тутуу тэрилтэлэрдээх оройуоммутугар ыччаты …… иитиигэ үгүс үлэ ыытыллар. ПДИ КК
5. Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр курдук обургутук, улаханнык (дьай). ☉ Ощутимо, значительно, сильно (воздействовать, влиять на кого-л.)
Сеня соһуччу быһаарыыны ылынан тыаҕа учууталлыы барыыта уолаттарга күүскэ дьайбыта. Н. Лугинов
6. Ыараханнык, олус улаханнык (ыарый). ☉ Тяжело, серьезно, сильно (болеть)
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» — диэн санаа Силипкэ элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
7. Олус, наһаа. ☉ Очень, сильно
Обургутук ыарыйдахпына, эбэтэр олус күүскэ сылайдахпына, мин түһээммин эдэр буола охсон хаалабын. Амма Аччыгыйа
Хампаһыытар Грант Григорян: «Муусуканы бэл төрөппүттэрбинээҕэр күүскэ таптыыбын». Суорун Омоллоон
Кини маннык күүскэ кыыһырбытын ким да өйдөөбөт. Н. Лугинов

аат. Түөрт муннуктаах, тас өттүттэн туруору кэккэлэтиллибит мас эркиннээх, ортотунан томтоҕор буор үрүттээх, сыбахтаах кыра дьиэ. ☉ Балаган – якутская юрта в виде усеченной пирамиды из тонких стоячих бревен, поставленных одно к другому и опирающихся на раму из бревен, укрепленную на четырех столбах
Снаружи балаган обмазывали смесью из глины и навоза. Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана (өс хоһ.). Биир киһи балаҕанын кэннин хаһан да көрбөт (тааб.: киһи кэтэҕин кыайан көрбөтө). Ийэтэ дьиэ таһыгар саах күрдьэр күрдьэҕинэн балаҕанын сыбыы сылдьар этэ. Күндэ
1924 сыллаахха Саха АССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан Ыйаах таһаарбыта. И. Аргунов
♦ Балаҕан аайы баар – ыалга барытыгар көстөр, туох да уһулуччута суох; көннөрү. ☉ Встречающийся в каждом дворе, обыкновенный, заурядный
Төһө кыраһыабай кыыһы кытта эрийсэрий? Мин көрдөхпүнэ балаҕан аайы баар. «ХС». Балаҕан ахсын <аайы> суох – ыалга барытыгар көстүбэт, туох эмэ уһулуччулаах, уратылаах. ☉ Встречающийся не в каждом дворе, выделяющийся среди равных, незаурядный
Дьиҥэр, кини да балаҕан ахсын суох кийиит этэ, уҥуоҕа төһө да намыһах буоллар. Софр. Данилов
◊ Ааҕар балаҕан көр аах
Аан алаһа балаҕан көр аан алаһа. Орук титирик ордууттан Бүтэй титирик хоспохтон, Аан алаһа балаҕантан, Аргыыр адарай оронтон, Хара сылгы тэллэхтэн, Уһуктаахтаан кэлэммин. С. Зверев. Айар балаҕан <дьиэ> – суруйааччыларга, хампаһыытардарга о. д. а. аналлаах дьиэ. ☉ Дом творческих работников
Ол бэсокко, маска саһар Кыракый айар балаҕан Манабыла буолан турар, Аны даҕаны туруоҕа. С. Данилов
Балаҕан дьиэ көр балаҕан. Э.К. Пекарскай дулҕа диэн тылы быһаарбытын көрөбүт. Дулҕа, атыннык эттэххэ, балаҕан дьиэ баҕаната. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕан дьиэ. Түннүгүнэн Амма уута кылбайар. Эллэй. Балаҕан ыйа – сайылыктан кыстыкка көһөр күһүҥҥү кэм (былыргы саха халандаарын бэһис ыйа). ☉ Время переезда из летников в зимние юрты (девятый месяц календарного года – сентябрь)
Манна кыстык хаар балаҕан ыйын бүтүүтүн кэтэһиннэрбэтэ, ый эргэтин баттаһа түһэн үллүктээбитинэн барда. Н. Заболоцкай
Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр Чаҕыл Тордоохоп Сталинградскай фронт сэриилэһэр аармыйатыгар тиийбитэ. С. Никифоров
Таптыыбын балаҕан ыйын Бу кэм үчүгэй баҕайы: Ууга киир – кус, Тыаҕа таҕыс – улар. Баал Хабырыыс. Буор балаҕан кэпс. – үрүҥ туой сыбахтаах сайыҥҥы балаҕан. ☉ Летняя юрта, обмазанная снаружи белой глиной
Остуоруйаҕа ойууланарын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Маайа чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо? Н. Габышев
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кутурук балаҕан – дьиэ хаҥас диэки өттүнэн балаҕан салҕааһына. ☉ Пристройка в виде юрты к левой стороне дома
Ампаар дьиэ түннүгэ күп-күндэлэс, кутурук балаҕан эмиэ уоттаах, аана тэлэччи аһыллан турар. Күннүк Уурастыырап. Күөстэнэр балаҕан – сайын ас астыырга аналлаах кыра балаҕан (хоспох). ☉ Летняя небольшая юрта (кухня) для приготовления пищи
Пуд Ильич аҕата оҕонньор хотуурун булан, күөстэнэр балаҕаҥҥа тахсан мин таптайбытым. Далан. Кыстык балаҕан – кыһын олорорго аналлаах халыҥ сыбахтаах балаҕан дьиэ. ☉ Юрта со специальной отделкой для зимы
Таһырдьа – ынырыктык чөҥөрүттүбүт аһаҕас түннүктэрдээх иччитэх балаҕан үллэн турар. Ити Сүөдэр Бэһиэлэйэп кыстык балаҕана. Амма Аччыгыйа
Оонньуур сирдэрэ: Ыстапаанка кыстыыр балаҕана саас. Дьиэ борук-сорук. А. Софронов
Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», – диэбиттэрэ. Т. Сметанин. Кыстык угун саҕа балаҕан – кыра балаҕан дьиэни хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании маленькой юрты
Лэглээрдэр кыстык угун саҕа балаҕаннарыгар [Эрдэлиирдэр] дьукаахтастылар. Амма Аччыгыйа
Өтөх ортотугар кыстык угун саҕа балаҕан баар. Манна Дунаай олорор. Күндэ
Бу алаас хоонньугар кубарыйбыт буор сыбахтаах, кыстык угун саҕа балаҕан уонна быыкаа ампаар оҕото чөкөһөн тураллар. Л. Попов. Саах балаҕан кэпс. – кии сыбахтаах кыһын олорор (кыстык) балаҕан. ☉ Зимняя юрта, обмазанная снаружи коровьим навозом
Муҥур атах үрдүк сиһигэр, чоҥкуйан кырыаран турар күөрэ-лаҥкы түспүт тииттэр анныларыгар биир кыстык угун саҕа саах балаҕаны тибии тибэр. Күндэ. Сайылык балаҕан – дьыл итии кэмигэр (сайын) олорорго аналлаах кыра бэрэбинэлэри иҥнэри кэккэлэтэн баран буорунан сыбаабыт эркиннээх дьиэ. ☉ Летняя юрта из тонких, поставленных в наклон бревен в виде усеченной пирамиды
Былыргы орто эрэ ыаллар, кыстык уонна сайылык балаҕаннарын таһынан, отор күһүн быстах олорор дьиэлээх буолар этилэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы сэптээх ыал эбит: ампаар иннигэр улахан сайылык балаҕана күлүгүрэн көстөр. Н. Неустроев
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов. Саха балаҕана кэпс.– кии сыбахтаах кыһыҥҥы (кыстык) балаҕан. ☉ Якутская юрта
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара, оттон билигин начаалынай оскуола, медпуун, маҕаһыын дьиэлэрэ кэккэлэспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Самнайбыт саха балаҕаныгар Аастуор аргыарын билбэтэҕим. С. Данилов
Мин көмүлүөк оһохтоох саха балаҕаныгар үөскээбит киһибин. Суорун Омоллоон. Тимир балаҕан – норуот тылынан уус-уран айымньытыгар: абааһы аймаҕын дьоно олорор албастаах дьиэлэрэ. ☉ В произведениях устного народного творчества: волшебный железный дом, в котором обитают представители враждебного племени абаасы
[Дьахтар] эһэ тириитин ыйаабыт суол диэки бара турбут. Туруору тимир балаҕаҥҥа тиийэн кэлбит. Саха фольк. Онно көрдөхтөрүнэ – аҕыс күннүк сиртэн айдааран көстөр айдам-сайдам тимир балаҕан аарыгырбыт, тоҕус томторҕолоох тойон күрүөх тимир сэргэлэр анньыллыбыттар. Ньургун Боотур. Туруорбах <туруору> балаҕан – кыра саха дьиэтин хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, используемый при описании маленькой якутской юрты
Манна [Ламма үрдүгэр] хахыйахтар быыстарыгар Алексей Егоров, туу сүрэҕин курдук, туруорбах балаҕана көһүннэ. М. Доҕордуурап
Туруорбах балаҕан дьиэлэр сыһыы, ырааһыйа эҥээрдэригэр онно-манна саһан тураллар. Л. Попов. Тумус тыа Тостор тоҕойуттан Туруорбах балаҕан саҕа Толбонноох ньуурдаах Чоруун тимир Чуор болгуо Дьоһун көлө Чугуруйбакка Дьулуруйан тахсан кэллэ. Саха фольк. Уорук балаҕан – олус улахан, киэҥ-куоҥ дьиэ. ☉ Большая по размерам юрта
[Айыы бухатыыра] Аҕыс кырыылаах, Атыыр оҕуһун өрө туппут курдук, Нирилэ хаан оһоҕун Лиҥкинэччи оттон кэбистэ да, Эргитэ көрөн кэбистэҕинэ – Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Айдам уорук балаҕан аатыра түстэ. Ньургун Боотур
[Айыыһыты атаара] Ньичир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр! Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай
Үүтээн балаҕан көр үүтээн. Үрүт өттө үргүөрдээх, Үс эриллэҕэс тиит өһүөлээх, Түөрт сиэллээх Сатанах мас тайанардаах, Үргүнньэх сыатын саҕа Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. С. Зверев. Хара балаҕан – былыр баай дьон дьиэлэрин таһыгар хамначчыттарга анаан туттарар кыра балаҕаннара. ☉ До революции: небольшая юрта, которую богатые строили для своих батраков
Кыысчаан кэлэрин кытта хаҥас хара балаҕаҥҥа хамначчыттары кытта уйалаабыттара. М. Доҕордуурап
[Эмээхситтэр] хара балаҕаннарыгар, ампаардарыгар сотору-сотору тиэстэллэрэ тохтуур. Далан. Хотонноох балаҕан – өрөбөлүүссүйэ иннинэ сүөһү турар сирэ дьиэни кытта силлиһиннэри тутуллубута. ☉ До революции: постройка, хлев, который пристраивался к юрте
Харатаайап кулуба суос-соҕотох кыыһа Маайа хамначчыт кыргыттары кытта хотонноох балаҕаҥҥа киирэн кэпсэтэ, күлэ-оонньуу олордо. Н. Якутскай
Аҕыйах хоноот, Баһыыкка хотонноох балаҕанын Маппыайабыс уон сүүскэ атыылаһан ылла. Бэс Дьарааһын
Уруккулуур үйэлэртэн Хоҕурбут хахтаах Хотонноох балаҕантан, Сымсах сыттаах, Сыҥсаар тумуу дьааттаах Кыстык балаҕантан Кыйданарбыт буолбучча. С. Зверев

I
аат.
1. Харамай амтаны билэр, оттон киһи ону таһынан саҥарар, айаҕын иһигэр баар уоргана. ☉ Мышечный орган в полости рта, являющийся органом вкуса, а у человека способствующий также образованию звуков речи, язык. Тылбар баас тахсыбыт
□ Ыттар сорохторо умса түһэн, сорохтор хаарга көхсүлэринэн тиэйэн, тылларын салыбыратан, дириҥ-дириҥник тыынан сурдурҕата сыттылар. Н. Габышев
[Бөрө:] «Барыта маннык минньигэс буолуо, абалаах...» — диэбиттии кыҥастаһа-кыҥналдьыйа, дьүккүҥнүү, уһун кыһыл тылынан салбана олордо. Т. Сметанин
Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки, кэлэр. ПНЕ СТ
2. Сүөһү, кыыл эбэтэр собо тылыттан бэлэмнэммит аһылык, бүлүүдэ (сахаларга күндү ас ахсааныгар киирсэр). ☉ Блюдо, кушанье (из языков нек-рых животных и карася — у якутов считается особым лакомством)
Хайа, оҕом, бу собо тылын сиэҥ буолаарай? И. Гоголев
Даайыһын үөрдээри була сатыы-сатыы кэһии арааһын аҕалар: балык бастыҥын, хара улары, кыыл таба тылын, күндү түүлээх эгэлгэтин. Н. Лугинов
Таба тыла сокуускалаах чэй истибит. Н. Түгүнүүрэп
3. көсп. Ханнык эмэ аттаһык тэрил (хол., хомус, чуораан, талкы) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть какого-л. составного предмета (напр., варгана, колокола, мялки для кожи), прикреплённая к основной части одним концом, язык, язычок
Талкы баай тиит төҥүргэһигэр маарынныыра, бөдөҥ тиистэрдээҕэ уонна ол тиистэргэ баттыыр эмиэ тиистээх сүрдээх модьу тыллааҕа. Далан. Хомус лира курдук сыҥаахтаах уонна иэҕиилээх хаптаҕай тыллаах. И. Данилов
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн уо. д. а. сабаллар. Булчуттарга к.
♦ Тыла айаҕар баппат — бас-баттах тыллаах, быһыылаах (киһи). ☉ соотв. язык без костей; длинный язык (букв. язык не помещается во рту). Ити киһи төрүкү тыла айаҕар баппат
□ Тыла айаҕар баппат, атаҕа суолга баппат (өс хоһ.). Тылгын түөскэр түһэр — аҕылаа, эппэҥнээ (сүүрэн, ыксаан). ☉ соотв. повесить язык на плечо (букв. язык уронить на грудь)
Бар, Силиппиэн, Бөрүөбүскэйгэ тылгын түөскэр түһэрэн тиий. Л. Попов
«Ээбэтээ, киһи барахсан тылын түөһүгэр түһэрэн тиийэн кэллэ ээ», — Яков Яковлевич мин тиэтэйбиппин көрөн оонньуу-күлэ тоһуйда. И. Данилов
Сарсыарда аайы оптуобуһу куоттараары тылбытын түөспүтүгэр түһэрэн сырсарбыт үчүгэй аҕай дии. «ХС»
Тэҥн. тылгын былас таһаар (түһэр). Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. [Эркээни:] Өлбүт сүөһү ханнын сааҕа Өрөһөлөнө сытарын көрдөхтөрүнэ, бэл ынахтар, Тылларын былас таһааран, орулуу-орулуу Мүлүкүчүһэ сырсаллар, салгыны кэйиэлииллэр. И. Гоголев
Бөрөлөр тылларын былас түһэрэн, сиэгэн хаһан тоторун кэтэһэн сыппыттара. «ХС». Тылын ыстыыр — мээнэ лахсыйар, солуута суоҕу кэпсэтэр, саҥарар. ☉ Молоть, трепать языком, заниматься пустой болтовнёй (букв. жуёт, кусает язык)
Манна кыһыҥҥы киэһэлэр олус уһуннар, киинэ, тэлэбиисэр диэн суох, онон, баҕар-баҕарыма, тылгын ыстыыргар тиийэҕин. Далан
Фатихатта киниэхэ сыһыана уларыйда, мэнээк хаадьылыыра, тыл ыстыыра, солуута суох сыстаҥныыра уурайда. Болот Боотур
Дьэ тылгытын ыстаан биэрдигит... Ону-маны түөстүгүт ахан да, кырдьыгы, тоҥуу хаарга түһэн хаалбыт иннэ кэриэтэ, булан таһаарбатыгыт. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. тылгын тарбаа, тылынан тыыланар
◊ Күлүүс тыла көр күлүүс
Биир саллаат сүүрэн болдьоҕолдьуйан кэллэ уонна сүр улахан күлүүс тылынан иһиттэн хатаабыт күлүүстэри аһан, олбуору нэлэччи аста. Н. Якутскай
«Күлүүс тыла кимиэхэ баарый?» — ким эрэ хаһыытаата уонна тугунан эрэ дьиэ буора-сыыһа саккырыы түһүөр диэри халҕаны сырбатта. Эрилик Эристиин
Түөһүн тыла — түөс тыла диэн курдук (көр түөс I). Уол өрүһүспүт курдук үрдүгэр миинэ түһээт, хоонньуттан сытыы быһыччатын сулбу тардан таһааран өрө кэдэрийэн эрэр киһини түөһүн тылыгар саайан баран, иһин хайа тардар. Саха фольк. Түөһүн тылыгар дылы сэбирийэ үүнэн түспүт бытыктаах, бэрт сүдү дьүһүннээх оҕонньор киһи …… тыл этээри утары тахсан иһэр эбит. П. Ойуунускай. Куорсуннаах оноҕос кыһыыран тиийэн тордохтон тахсыбыт сарыы сонноох уолу түөһүн тылыгар хорос гына түспүтэ. Далан. Уот тыла калька. — уот сарадахтара, төлөннөрө. ☉ Языки пламени
Уот обургу иҥсэлээх тыла Эрдээх кыыһы эҕирийэн ылла. Күннүк Уурастыырап
Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов
Уот уһун тыллара, сарбынньах-сарбынньах буола, уһулута ойон, өрүтэ үөмэхтэһэн тахсарга уонна уһуктаах сытыы тылларынан тэһитэ салаан, быһыта хаарыйан ыларга дылылар. А. Бэрияк. Хос тыл — айах иһигэр таҥалай бүтүүтүн диэки үүнэр чорбох. ☉ Отросток на заднем крае мягкого нёба в полости рта, язычок. Айах иһигэр хос тыл баар
□ Мэйииттэн салаллар салаа уорганнар бөлөхтөрө: өрөһө, күөмэй туруупката, куолай быччыҥнара, бэлэс, айах көҥдөйө, таҥалай, хос тыл, тыл бэйэтэ, мурун көҥдөйө, тиис, уос. КИИ ОЧСҮөГ. Ынах тыла — тууһа суох ууга үөскүүр, тыынар-тыыннаах этигэр-сиинигэр сыстан хааны оборон иитиллэр паразит чиэрбэ. ☉ Пиявка. Бу күөлгэ ынах тыла элбэх
□ [Миисэ:] Үөн-курдьаҕа үлүгэр, ынах тылын курдук, кыһыл уот буола-буола, халлааҥҥа кыймайа көтөн тахсан да эрэр ньии! Күндэ
Ынах тылыныы, Эммит-оборбут удьуордааххын, Дьон дьолун супту уулуу Олорбут обот кулааккын? С. Васильев. Ыт ты- ла — уһун синньигэс ньолбуһах сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах хатыылаах сыыс от. ☉ Крупная сорная колючая трава, осот. Ыт тыла бөҕө үүммүт
□ Тэһитэ кэйэр хатыылаах астар, холобур, хатыылаах ыт тылыгар уонна чередаҕа бааллар. КВА Б
др.-тюрк. тил, тюрк. тил, тел
II
аат.
1. Дьон омугунан арахсан бэйэ-бэйэлэрин кытары хардарыта өйдөһөр, бодоруһар ньымалара, дьон-норуот саҥата. ☉ Средство общения людей одной национальности, язык. Саха тыла. Нуучча тыла
□ Сыгааттар туой бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр. Н. Павлов
Тыл дьоннор өйдөһөллөрүгэр, бодоруһалларыгар туһалыыр. ПНЕ СТ
«Норуот тыла — норуот туох баар олоҕун-дьаһаҕын толору көстүүтэ, кини култууратын, өркөн өйүн күндү кылаата бүтүннүүтэ түмүллүбүт мусуойа буолар», — диэн Э.К. Пекарскай саха тылын биэс уон сыл мунньубут чинчийиитин түмүгэр эппитэ. «ЭК»
2. Киһи саҥарар дьоҕура, саҥа. ☉ Способность говорить, речь. Оҕо тыла үһүгэр сайдар
□ Иэгэйэр икки атахтаах бары тыллаах (өс хоһ.)
Тыыннаах буолларгын Тылгын иһитиннэр! П. Ойуунускай
3. Биирдиилээн өйдөбүлү бэлиэтиир саҥарар саҥа сүрүн биирдэмэ. ☉ Единица речи, служащая для выражения отдельного понятия, слово. Тыл олоҕо. Этии тус-туспа тыллартан оҥоһуллар
□ Кини «кэтэспэтилэр» диэн тылы тоҕо эрэ «тэскилээтилэр» диэх курдук истэн хаалла. Н. Заболоцкай
Э.К. Пекарскай сүүрбэ биэс тыһыынча тыллаах тылдьыты оҥорбута. ПНЕ СТ
4. Тугу эмэ быһааран, бигэргэтэн эбэтэр модьуйан бэйэ санаатын этии; саҥа, саҥарыы. ☉ Публичное выступление, слово, речь
Өргөстөөх Өлөксөй өрбөкөчүйэн туран: «Тыл барар дакылааччыкка, Толоруулаах Доропууҥҥа, улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр», — диэтэҕэ. П. Ойуунускай
Хабычча хараҕа уоттанан үчүгэйдик ирэнхорон туран тыл этэр. Күндэ
Иван уус уонна хас да ыччаттар туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Ханнык эмэ сонун киһиттэн киһиэхэ кэпсэнэн киэҥник тарҕаныыта; кэпсээн, сурах, илдьит. ☉ Известие, слух, молва. Ол түбэлтэ туһунан тыл барбыт
□ Хайа ити Хачыгыры даҕаны тыл оҥордохторуна, тыл аата тыл буолаарай. Эрилик Эристиин
6. көсп. Туох эмэ ис хоһоонун, өйдөбүлүн киһи өйүгэр — санаатыгар тириэрдэр ураты ньыма. ☉ Система средств выражения какого-л. искусства, науки, природы, язык. Хампаһыытар муусука тылынан киһи иэйиитин этэр
□ Айылҕа тыла барыта — Араай аптаах муусуката. С. Данилов
Манна элбэх сэбирдэх Сибигинэс тылыгар Кистии-саба этиллэр Кэлэр кэмим сылыга. Баал Хабырыыс. Бу холобуру математика тылынан кылгастык суруйуоҕуҥ: (2 + 6) :
2. ПРД ДДь
7. көсп., кэпс. Сэриигэ наадалаах сибидиэнньэни кэпсиэн сөптөөх билиэҥҥэ түбэспит өстөөх саллаата. ☉ Пленный, от которого можно получить нужные сведения, «язык»
«Тыл» ыла кэлбиттэр бэйэлэрэ «тыл» буолар буоллулар. Т. Сметанин
Хабыыча Далбаайап табаарыһыныын икки «тылы» аҕалан, батальон ыстаабыгар туттардылар. В. Протодьяконов
Биирдэ хайаан даҕаны «тыл» ылар сорудахтаах өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин
♦ Биир тыла суох көр биир
Хайыаххыный, үрдүкү начаалынньык бирикээһэ булгуччулаах, биир тыла суох толорорбор тиийэбин. В. Протодьяконов
Ити күн ыарҕа быһара тохтоон, бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС»
Биир тыла суох бар көр биир. Нууччалыы туппут сутуругунан муос хабарҕаҕа астахха, биитэр хара быарга саайдахха киһи барахсан биир тыла суох, тута барааччы. Күннүк Уурастыырап
Буулдьа чэчэгэйин тэһэ көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС»
Биир тылы бул (тылга киир) көр биир. [Пашка:] Төрөппүт кыыспын кытта биир тылы булар инибит. Болот Боотур
Көмүс тыллар көр көмүс II. Көмүс тыл кынаттаах ырыалар Көҥүл сир дуолунан көттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Уонна сырдык үрүйэлэр киһи аймах дьолун Ырыа гынан туойбуттар, сүүрүк көмүс тылынан. С. Данилов
Кыһыл тыл көр кыһыл. Кыһыл тыл байҕалы оломнуур (өс хоһ.). Кыһыл тыл диэн туох суолталаах буолуой? Дьиҥинэн, дьыала буоллаҕа. Далан
Аҥаардас кыһыл тылы итэҕэйэр эмиэ сатаммат. Д. Таас
[Дьарыпылаан:] Бүгүҥҥү үлэ көрдөрдө, хайдах сорох оҕолор кыһыл тылларынан бэртэрин, оттон хара үлэҕэ буоллаҕына кэппиэйкэҕэ остуойута суохтарын. С. Ефремов. Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Хотун кинилэри кыһыл тылыгар олордон көрүстэ
□ «Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын», — диэн [Кууһума ойоҕун] мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар көр кыһыл. Кини кыһыл тылынан кынаттанар үгэстээх
□ Кыраттан да кыыһыран, Кыһыл тылынан Кынаттанан кыырар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, дьон санаатын эрэ булкуйаары, кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
Биһиги, математиктар, туох да диэбит иһин, кыһыл тылбытынан кыырбакка, теорема курдук дакаастаан, ханна да барар-кэлэр сирэ суох оҥорор буоллахпыт дии. Н. Босиков
Тэҥн. кыһыл тылынан кынаттанар. Тыл ааҕыс көр ааҕыс. Ким тыл аахсан чыыбыргыах баарый? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Тыл аахсаары гынаҕыт дуо?» — Ростов быһаарыыта суохтук, уларыйбыт куолаһынан ордоотуу түһээт, Карпы саҕатыттан харбаан ылла. Л. Толстой (тылб.). Тыла бара турар кэпс. — тугу эрэ куруук саҥара үөрэммитинэн баҕарбатар даҕаны этэ турар. ☉ Говорить непроизвольно, в силу привычки
— Тохтоо. Сынньаннын. Уонна эн тоҕо мээнэ «как таковой» диигин? — Ээ, сах! Эмиэ умнан... Тылым бара турар, доҕор! Амма Аччыгыйа. Тыла (саҥата) бөлүөһүннэ — сатаан чуолкайдык саҥарбат буолла (хол., тоҥон, долгуйан, итирэн). ☉ соотв. язык заплетается. Уол, ыксаан, тыла бөлүөһүннэ
□ [Тээллэриис] умнубатаҕа да буоллар, этэр кыаҕа суох, тыла бөлүөстэн хаалла. И. Гоголев
— Ээ, ама оннук үһүө! — Салыкынаев, сылаас тордоххо киирэн, кэнникинэн тыла бөлүөстэ быһыытыйда. С. Никифоров
Тыла булдьуйда көр тыла (саҥата) бөлүөһүннэ. Тима, суостаах, адьырҕа кыыл арҕаҕар аан бастаан киирэн сүрэхтэнэр киһилии, сүрэҕэ ойон тахсыахтыы мөхтө, уҥуоҕа хамсаата, тыла булдьуйда. Н. Апросимов. Тыла кыһыйар калька. — мээнэ, солуута суох саҥарар буолбут. ☉ Язык чешется у кого-л.
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини, тылыҥ оччо кыһыйдар — оһоххор аал. М. Доҕордуурап
Чиэппэрдээх, үнүр үнүргэттэн олус даҕаны тылыҥ кыһыйан эрэр. И. Никифоров. Тыла өҕүллүбэт — үөрүйэҕэ суох буолан сатаан саҥарбат, саҥарарыгар олуона (хол., атын омук тылын дорҕооннорун). ☉ Не может выговорить (напр., звуки чужого языка)
Мин тылым өҕүллүбэт, олурҕа араспаанньалаах киһи. Д. Очинскай. Тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) — саҥата-иҥэтэ элбээтэ, элбэх саҥаланна. ☉ соотв. язык развязался у кого-л.
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар — көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев. Тыла суох барда — сонно тута өллө. ☉ Умереть, погибнуть мгновенно (букв. ушёл без слов)
Уол хаппыт буорга тиийэн моонньун тэлгэнэ түспүтэ, тыла суох барбыта. Далан
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Биир сааһырбыт саллаат тыла суох барда. НТГ СУоС. Тэҥн. тута барда. Тыла суох ыыт — 1) сытыы тылынан биитэр дьоһуннаахтык этэн кими эмэ сатаан мөккүспэт, утарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильным аргументом). Мунньахха убайым барыларын тыла суох ыытта; 2) кими, тугу эмэ өлөр (тыына сонно быстарын курдук). ☉ Убить мгновенно кого-л.. Аҕам тайаҕы тыла суох ыытта. Тыла тарпыт — ыйытар үрдүнэн саҥарбат буолбут (хол., куттанан). ☉ соотв. язык отнялся у кого-л. (напр., от испуга — букв. язык стянулся)
[Холлой Мэхээлэ:] Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа. Тыла тахсыбат (тахсан быстыбат) — тугу эмэ этиэн туттунар, саарыыр, куттанар. ☉ Не решается сказать что-л., слова не идут с языка у кого-л. «Кэллэҕинэ инньэ диэм», — диэн иһигэр хаста да саанан баран, эмээхсинигэр тыла тахсан быстыбатаҕа. Н. Заболоцкай
Кыыдаан ыйытыан саныыр, ол эрээри тыла тахсыбат. А. Фёдоров
Кыыспын саҥарыахпын, биир үксүн аһынар буоламмын, тылым тахсыбат. Ойуку. Тыла уҥуохтана илик — өссө да үчүгэйдик сатаан саҥарбат (тылланан эрэр оҕону этэргэ). ☉ Он ещё плохо говорит (о ребёнке). Оҕобут тыла өссө да уҥуохтана илик. Тыла уһуктаммыт көр уһуктан. Маарыйа кыһыйан-абаран тыла уһуктаммыт. Тыла халыҥ көр халыҥ. Өһүргэнимэ, доҕор, ити киһи тыла төрүкү халыҥ. Тыл быраҕыс — одоҥ-додоҥ быстахтык кэпсэт. ☉ Переброситься несколькими словами
Хамтүм биир-икки тылы бырахсабыт эрэ. И. Гоголев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. А. Сыромятникова
Официант, күлэн ырдьаҥныы-ырдьаҥныы, илиитин сиэбигэр уктан туран, бөкчөгөр иһит сууйааччыны кытары мэнээк туруохтааҕар тыл бырахсар. Л. Толстой (тылб.). Тылбытын аҥаардаһыах — ханнык эмэ мөккүөрдээх боппуруоска икки өттүттэн төннүһэн, сөбүлэһиэх, биир сүбэни булуох. ☉ Идти на компромисс, соглашаться на взаимные уступки. Чэ, эн биһи, хата, тылбытын аҥаардаһыах
□ Чэ, чэ, тылбытын аҥаардаһыаҕыҥ: ол ынаххытын, баҕар ылымыым даҕаны. «ХС». Тылга иҥнэр (түбэһэр) — 1) дьон дьүүлүгэр, сиигэ-хоһууга киирэн биэрэр. ☉ Давать повод к обсуждению, пересудам
[Дьэргэ] ордук көстө-биллэ оҥордоҕуна тылга иҥнииһи. Болот Боотур; 2) тугу эмэ сыыһаны саҥаран эппиэтинэскэ тардыллар. ☉ Быть привлечённым к ответственности за свои слова
«Куттуоҥ суоҕа», — диэммин тылга иҥнэ сыһан турабын. Амма Аччыгыйа
Кылыылаан, тылга иҥиннэрэн баран — көскө, хаатырга да үлэтигэр ыыттарарыгар көҥүллээх. Суорун Омоллоон
Тэҥн. тылгыттан ыйан. Тылгар киллэр көр киллэр. Эн аччыгый сурдьугун сылгылааҥҥын, тылгар киллэрэн ыыттаххына, оччоҕо буруйгуттан быыһыахпыт. Ньургун Боотур
Баайдар …… уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Сотору ийэбин тылбар киллэрэн, куоракка көһөрөн киллэриэм. П. Чуукаар. Тылгар олорт кэпс. — ким эмэ санаатын бэйэҕэр охтороору бэрт буола сатаан сирэй көрбөхтүк саҥар. ☉ Льстить кому-л.; пытаться расположить к себе кого-л. льстивыми словами (букв. посадить на язык). Хабырыыс оҕонньору тылыгар олордон ылла. Тылгар тур — эппит тылгын толор. ☉ соотв. держать слово
[Өрүүскэ — Тимэппийгэ:] Эн тылгар туруо суох быһыылааххын. Күндэ
Хабыыча үлэлиир биригээдэтэ, от үлэтин оройуоҥҥа бастакынан түмүктээн, биэрбит бигэ тылыгар турда. П. Аввакумов
Туохха барытыгар тылыгар турар дьону кытта үлэлиэххэ наада. И. Федосеев. Тылга тиис сөбүлээб. — саҥарыах иннинэ саҥар, этиэх иннинэ эт, мээнэ, бас-баттах тыллас. ☉ Быть слишком словоохотливым, заниматься пустой болтовнёй
Хайаларын да иннинэ миигин кытта дорооболоспут кыра түөрэҥэлээбит, тылга тииспит киһи, аҕыйах сыллааҕыта оскуолаттан холкуоска тылланан барбыт. Далан
[Петя] кыратык испитэ төбөтүгэр тахсан, араас тылга тииһэр. М. Доҕордуурап
Эһиги итиннэ, Озеровтыын олорон эрэҥҥит, ааһа тылга тииһэр буоллугут. В. Яковлев
Тылынан оонньоо көр оонньоо. «Кырдьык, кырдьык, тылбынан оонньообот оҕонньорбун», — Оготоев оҕуһун дөрөтүн илгиэлээтэ. Д. Очинскай
Онно бэйэбэйэни күүтүһэн чааһы чааһынан тылынан оонньоон тахсабыт. ЧКС ОИиСТ. Тылгын биэр — тугу эмэ оҥоруох, толоруох буолан эрэннэр. ☉ Давать обещание, слово
Бастаан истэнбилэн, үчүгэйдик толкуйдаан баран, онтон тылбын биэриэм буоллаҕа дии. Болот Боотур
Тылгын биэрдиҥ да, эр киһи буоллаххына ону толоруоххун наада. В. Яковлев
Ийэ дойду көмүскэлигэр туох баар күүспүтүн ууруохпут диэн эһиэхэ, барааччыларга, тылбытын биэрэбит. В. Протодьяконов. Тылгын кыана тутун (кыатан) — ону-маны мээнэ кэпсии сылдьыма, ордугу-хоһу саҥарыма. ☉ соотв. держать язык за зубами
«Бу хаһан тылгын арыый кыана туттар бэйэҥ буолла», — диэтэ Оллооноп, киһитин диэки сэмэлиир быһыынан көрбөхтүү-көрбөхтүү. Софр. Данилов
Эмээхсин, бука диэн тылгын кыана тутун. С. Ефремов
Бэйи-бэйи, Балбаара, тылгын кыатан! В. Яковлев
Тылгын (уоскун) минньит көр мин- ньит. Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Ити кини, сымнаҕастык эттэххэ, тылын минньитэр. Эрчимэн
«Мин эрэннэрбэтэҕим ээ. Эн этиҥ дии сайын холуочук олорон, төрүү илик оҕону биһиктээбиккэ дылы, эрдэттэн тылгын минньиппит», — диэн сирэйигэр малтаччы этээри гынан иһэн, арыычча туттунна. А. Кривошапкин (тылб.). Тылгын тыалга (сиргэ-буорга, сыыска) бырах — туолбаты, мээнэни саҥар. ☉ соотв. бросать слова на ветер
Кырдьаҕас Айдар чулуу булчут буоларын, тылын тыалга бырахпатын оҕолор бары билэллэр. Уот ч. Слепнёв хаһан да тылын тыалга бырахпат этэ уонна Хоту сири үчүгэйдик билэрэ. «Кыым»
Тыл көтөх көр көтөх I. Тулуйа сатаан баран, тулуйбакка, мин анаан-минээн тыл көтөҕөбүн. Күннүк Уурастыырап
Ким даҕаны мунаарар тылы көтөхпөтөҕө. М. Попов
Бииргэ үөскээбит доҕотторуттан хайалара эрэ кэргэн таҕыс диэн тыл көтөҕүөхтээҕэ. И. Егоров
Тыл кыбыт көр кыбыт. Көҕөн көттөҕүнэ көппөх оргуйарыныы Максим эмиэ тыл кыбыппыта. Н. Лугинов
«Ээйиис, бэтэринээрбит куораттыыра чугаһаабытын таайтара сатыыр дуу», — диэн Зоя отонун итигэстиирин быыһыгар тыл кыбытта. П. Аввакумов
«Хор, кини мин кыһалҕабын билэ-көрө сылдьан тыл кыбыттаҕа үһү!» — диэн испэр кыынньа санаатым. «ХС». Тыл кырааската — истэргэ кэрэ, ол гынан баран туолбат тыллар; туолбат баҕа санаа. ☉ Красивые, но пустые слова; несбыточное желание
Сырдык тыыммын быһымаҥ, үрүҥ тыыммын өрүһүйүҥ, хара тыыммын харыстааҥ диэн сахалар этиилэрэ тыл эрэ кырааската буолбатах. А-ИНА БТ
Тыл кырааскатыгар көр кырааска. [Кутурук Куонаан] тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Айталын. Тылла быктар кэпс. — туох эмэ туһунан аҕыйах тылынан ахтан аһар. ☉ Заикнуться о чём-л.
Ким даҕаны тоҕо эрэ Тырахтарыыс Миитэрэйдээххэ буолбут айдаан туһунан тыл быктарбатаҕа. Далан
Биир эмэ тыл быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
[Быраастар] ыксаллаах быһыы-майгы буолбутун туһунан ыарыһахтарга тыл да аҥаарын быктарбатахтара. «ХС». Тэҥн. тылла бырах. Тылла бырах кэпс. — кылгастык санааҕын эт, саҥар. ☉ Закидывать словечко (в общий разговор), обронить слово
«Бүтүн нэһилиэк үлэлиэ буоллаҕа дии», — хаҥас диэкиттэн ким эрэ тыл быраҕар. Күннүк Уурастыырап
Түөкүн оннук мөккүөрдэргэ бастаан утаа кыттыбакка саҥата суох олороро, онтон наһаа итийэн-кутуйан барыылара …… аҕыйах тылы быраҕара. Софр. Данилов
Күнү быһа кэриэтэ саҥата суох олорбут Галина Семёновна тыл быраҕан мөккүөр ордук күөдьүйэн биэрбитэ. В. Гаврильева. Тэҥн. тылла быктар. Тылла кэбис түөлбэ. — кими эмэ көмүскэһэн, өйөөн тылла эт. ☉ Замолвить слово за кого-л.. Баһылай, мунньахха тылла кэбиһээр эрэ. Тылла тиэрт — илдьит буол, илдьиттээ. ☉ Передавать чьё-л. сообщение кому-л. устно
Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга, …… бу уоллаах кыыһы үүһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур. Тылла ыыт (тарҕат) — ким эмэ туһунан соруйан холуннаран куһаҕан кэпсээни тарҕат. ☉ Распространять порочащие кого-л. слухи, клевету о ком-л. «Норуот өстөөҕө буола сылдьыбыт киһиттэн тугу баҕарар көһүтүөххэ сөп», — диэн [Бүттүүйэп] сэһэргиир, тыл ыыта сатыыр сурахтааҕа. М. Ефимов
Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. С. Ефремов
Эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов
Муся куоракка барбытын кэннэ ким эрэ «Букатын киирбит. Тахсыбат үһү» диэн тыл ыыппыт. «ХС». Тыл оонньуута — хомоҕой, сытыы тыл-өс. ☉ Остроумное выражение, каламбур, игра слов
Кинини [чабырҕаҕы] ис хоһооно суох, аҥаардас тыл эрэ оонньуутун курдук өйдүүр букатын сыыһа. Саха фольк. Каламбурнай рифма …… тыллары холбооттоон, тыл оонньуутунан оҥоһуллубут рифма. ВГМ НСПТ. Тыл тылга киирсибэтилэр — кимниин эмэ биир санааҕа кэлбэтилэр, сатаан өйдөспөтүлэр. ☉ соотв. не находить общего языка
Таайым биһикки эмиэ тыл тылбытыгар киирсибэтибит, иккиэн саҥата суох бардыбыт. Далан
Ол курдук [мунньах дьоно] өрө-таҥнары эрдэн, тыл тылларыгар киирсибэккэ адаарыһан олордохторуна, Якутскайтан борохуот тиийэн кэлбитэ. П. Филиппов
Доҕордуулар бастаан тыл тылларыгар киирсибэтилэр. А. Бэрияк. Тыл хо- нор — ким эмэ туһунан куһаҕан кэпсээн, хоп-сип тарҕанан баран уурайбат. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Миэхэ бэрт үгүс киһи тыла хоммутун, өстөммүтүн билэбин. Далан
Олоҕо суохха тыл хоммотоҕо буолуо. Болот Боотур
Дьон тыла барыта эйиэхэ хонор. А. Сыромятникова. Тэҥн. аат хоммут, киһи (дьон) тыла хонор. Тылынан быластанар кэпс. — мээнэ, басбаттах саҥарар, тыллаһар. ☉ Говорить безответственно; давать волю языку
Баайдар тылларынан алыс быластаналларын тохтотолоон иһиэхпит биһиги! Амма Аччыгыйа
Тылынан кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кыһыл). Кураанах тылынан кынаттанан, кумааҕыны марайдаан, аар-саарга ааты ыларга, хайҕана охсорго тууһугурбут графоман дьон суруйаллара үгүстэр. «ХС». Тылын баһа — өрүү туттар тыла. ☉ Любимое, постоянно употребляемое слово, выражение
[Иван Алексеев] тылын баһа бүтүннүү аан дойду литературата, ускуустубата, киһи аймах култуурата, ону үөрэтии уонна баһылааһын буолан хаалбыт киһи. Күннүк Уурастыырап
Тылларын баһа «быраат да быраат» диэн буолбута. Н. Босиков
Тылын быһа гыммакка көр быһа I. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны. А. Софронов
Кэлиэм суоҕа этэ да, ийэм тылын быһа гыммакка кэллим. С. Ефремов
Ол да буоллар, хаһан да тылын быһа гымматах киһилэрин көрдөһүүтүн ылынан, …… Эдьиэйэни пиэрмэҕэ ыыппыттара. Н. Борисов. Тылын быһа ыстыыр — тугу эрэ этэн баран сыыһа саҥарбытын өйдөөн эмискэ тохтуу түһэр. ☉ соотв. прикусить язык. Уолчаан, сыыһа саҥарбытын өйдөөн, тылын быһа ыстыы түстэ. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — ким эмэ эппит тылын тосхолуттан сэрэйдэххэ. ☉ Судя по его словам
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эмиэ да атын санаалаах — куорат олбуордаах атыыһыта буолар баҕалаах эбит. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини Кылбановскайы хаалларар санаалааҕа биллибитэ. В. Яковлев
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, сэрии буолан эрэр диэн, аттарын ханна эрэ күрэппит быһыылаах. «ХС»
Тылын төбөтүгэр олордон ылла көр олорт. Кинини, ааны атыллаатын кытта, Фёдор Еремеевич тылын төбөтүгэр олордон ылла. Н. Босиков
«Сэбирдэхтэнэҥҥин, бу туох ааттаах буолан өрө көрдүҥ?» — Маайа обургу Ньукуукканы тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Тылын ылын — ким эмэ көрдөһүүтүн ылын, толорорго сөбүлэс. ☉ Согласиться с кем-л., удовлетворить чью-л. просьбу
Тоҕус уоннаах оҕонньор, Уолун тылын ылынна, Саҥа дьиэтин хоһугар Таһаҕаһын таһынна. Эллэй
Александр мунньахха тылын үксүн ылыннарда. М. Доҕордуурап
Кыһамньылаах, кэлигэс-барыгас, тылын ылыннарар, толоругас дьахтары оройуон киинигэр бөһүөлэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талан, киниэхэ үрдүк итэҕэли сүктэрбиттэрэ. «Кыым». Тыл ыһыгын — кыайан туттуммакка, тулуйбакка, тугу эмэ саҥаран, этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. ненароком, непроизвольно (букв. выронить слово)
«Син элбэхтик өлбүт буолуо эбиккин», — ким эрэ тыл ыһыгынна. М. Доҕордуурап
Улаханнык да тыыннахха дэлби ыстаныах айылаах буолбут чуумпуттан тулуйумуна Маайа тыл ыһыктыбыта. Н. Босиков
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Кыыһы көрөн баран, кини, элбэх саҥалаах, суус тыллаах бэйэтэ, тылыттан матан, саҥата суох турбахтаата. Софр. Данилов
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим. Т. Сметанин
Ыалдьыт дьахтар мааныта бэрдиттэн хаһаайка мэктиэтигэр тылыттан матта. В. Титов. Тылыттан тахсыма — тугу этэрин хоту сырыт, онтон туораама. ☉ Повиноваться кому-л., слушаться кого-л., поступать так, как он говорит
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Суох, аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ол кэмҥэ кини мин тылбыттан тахсыбат этэ. И. Баишев. Тылыттан (уоһуттан) түһэрбэт — өрүү ону кэпсиир, ол туһунан саҥарар. ☉ соотв. не сходить с языка. Ийэм ону тылыттан түһэрбэт. Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> — биир да тылы көтүппэккэ, хайдах баарынан (эт, кэпсээ). ☉ Слово в слово (говорить, рассказывать)
Семён Романович былаанын тылыттан тылыгар суруммат. Н. Лугинов
Оҕонньор кэпсэлин тылыттан тылыгар түһэрэн ылбытым. Багдарыын Сүлбэ. Уопсай тылы бул — бэйэ-бэйэни өйдөс, тапсан сыһыаннас. ☉ соотв. находить общий язык
Кини биһикки аан маҥнайгыттан хайдах эрэ уопсай тылы булбатахпыт. Софр. Данилов
[Управляющай — Артамоновка:] Урут да уопсай тылы булан баччааҥҥа тиийэн кэлбит дьоммут. В. Титов
Биһиги баҕас кинини кытта уопсай тылы булуо этибит. ПН ДЫ. Халлаан тыла (тойуга) көр халлаан. Халлаан тылын тыллаһыма. Тэҥн. хой баһа тыл, хойгур тыл. Хой баһа тыл — 1) туохха да сыһыана, олоҕо суох тыл, саҥа. ☉ Слово или речь, которое вовсе не относится к делу; 2) солуута суох, мээнэ тыл. ☉ Чушь, вздор, ахинея (букв. слово, как голова барана). Ис номохторо кыайан биллибэт түгэх былыргы олохтон ситимнээхтэр эмиэ бааллар, холобура: «хой баһа тыл», «үтүөттэн үтүгэн буора төрүүр», — атын да манныктар баар буолуохтарын сөп [өс хоһоонноро]. Саха фольк. Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хойгур тыл. Хойгур тыл — мээнэ, солуута суох тыл. ☉ Пустое слово
Кирдээх быһыыгын хойгур тылгынан, үгүс үҥсүүгүнэн тоҕо сабына сатыыгын? — диэн кытаанахтык ыйыттахха, кини [Дьэргиэйэп] баҕас ньахчас гына түһүө этэ буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Суолтатыгар эрэ этиллэр кураанах хойгур тыллары балтыгар ыһыктыан баҕарбатаҕа. Далан
Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тыл, кураанаҕы, туолбаты эрэннэрии диэҕэ. «ХС»
Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хой баһа тыл. <Ыыс> бурут тыл көр бурут II. Лэбириэнтэй лөчүөк …… тугу да оҥорорун оонньуулаахха холуйбат киһи этэ, …… дьону ыыс-бурут тылынан үөҕэрэ. Эрилик Эристиин
Сүөһүлэрин кырбыырын, ыыс-бурут тылларынан быраҕаттанарын оннугар таптаан, имэрийэн ааһар буолла. А. Фёдоров
Оҕо сааһыттан арай өйүн-төйүн булларбат гына ыыс-бурут тылынан үөҕүллэрин итиэннэ ыарахан сутуруктан сирэйэ-хараҕа бүттэтэ суох буола дыгдаччы иһэн тахсарын эрэ өйдөөн хаалбыт. С. Курилов (тылб.). Элэ-была тыл — туох баар истиҥ-иһирэх тылларынан кимтэн эмэ тугу эмэ көрдөһөр тыл. ☉ Исполненные искренности, идущие от души слова, просьба
Уолчааным сыыһа, эмиийин үүтүнэн эмсэхтээбит ийэҥ муҥнаах элэ-была тылын истиий даа! Софр. Данилов
Элэ-была тыла баранна көр баран I. Киһим ийэлээх аҕата ситэри үөрэн диэн уолларыттан ааттаһан элэ-была тыллара бараммыт этэ. Софр. Данилов
Кэргэнэ эрэйдээх тулуйа сатаан, элэ-была тыла баранан, арахсыбыт. М. Попов
Аны муоста хаптаһынын, үрүт былаахытын инньэ от ыйыттан быһа ыытар ааттаахтар этэ да, элэ-была тыл баранан атырдьах ыйын бүтүүтэ ыыппыттара. «ХС». Эппит тыл биир — санаабыт санаа, эппит тыл уларыйбат, бүтэһиктээх, бигэ диэн этии. ☉ Слово (моё) едино, неизменно (букв. сказанное слово одно). Эппит тыл биир, оҥоруом диэтим да оҥоруом. Эппит тылгар тойон буол калька. — эппит тылгын толор. ☉ Быть хозяином своего слова. Тоойуом, эппит тылгар тойон буол. Тэҥн. тылгар тур.
◊ Киирии тыл көр киирии. Нууччаттан киирии тыл
□ Киирии тыл олоҕун бүтэһик сүһүөҕэр у, ю, ё эбэтэр охсуулаах о баар буоллаҕына, сыһыарыы аһаҕас дорҕооно у, а буолар. ПНЕ СТ
Көмө тыл көр көмө. Аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыллары көмө тыллар дэнэр. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. ЧМА СТСАКҮө
Дьөһүөллэр (послелоги) эбэтэр оскуола үөрэҕин кинигэтигэр аат эбиискэлэрэ диэн ааттанааччы көмө тыллар былыргы түүрдэр тылларыгар эмиэ туттуллар эбиттэр. АНК БТТ. Кыбытык тыл (этии) көр кыбытык. Кыбытык тыллары булан устуҥ
□ Саҥарааччы этэр санаатыгар сыһыанын көрдөрөр тыллары эбэтэр тыллар ситимнэрин кыбытык тыллар дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Кэпсэтии тыла тыл үөр. — нуорманан хааччахтаммат, дьонсэргэ күннээҕини кэпсэтэригэр туттар тыла. ☉ Разговорная речь. Бу тыл маннык суолтата кэпсэтии тылыгар баар
□ Саха бүттүүн тылларын иһинэн араарыахха сөп сурук тылын лексикатын уонна кэпсэтии тылын лексикатын. АПС СТЛ. Кэриэс тыл көр кэриэс
1.
Кэннибэр хаалар Кэриэс тылым бүттэ. П. Ойуунускай
Эн эппит киэҥ кэриэс тылларгын, Өйдүөҕүм, ийэкээниэм, өйдүөҕүм! П. Тобуруокап
Мин ревкомовец доҕорум, Кэриэс тылгын толоруум: Туойан көрүүм эн тускунан Уран тылым баарынан. Эллэй
Кэс тыл көр кэс III. Кэһиллибэт кэс тыл (өс ном.). Оҕонньорбут барахсан, Кэннигэр кэбиһэр Кэс тылыҥ ханнаный? С. Зверев
Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк. Литературнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүн тылын чочуллубут, суругунан бигэргэтиллэн нуормаламмыт көрүҥэ. ☉ Обработанная форма общенародного языка, обладающая письменно закреплёнными нормами, литературный язык. Литературнай тыл нуормаларын үөрэтии
□ Литературнай тыл уопсастыба наадыйыытын хааччыйар, тыл маастардара чочуйан, тупсаран үөскэппит тыллара буолар. ЧМА СТСАКҮө. Национальнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүнүн тыла. ☉ Язык какой-л. нации, национальный язык. Биһиги национальнай тылбыт — саха тыла
□ Национальнай тыл өрөспүүбүлүкэ иһигэр норуот олоххо-дьаһахха, үөрэххэ, тэрилтэлэргэ туттар, бэйэтин ураты көрүҥнээх кэрэ култууратын, ускуустубатын сайыннарар тыла буолар. АНК СБТЛ
Диалектологическай тылдьыттарга национальнай тыл олохтоох говордарын ураты уонна ураты суолталаах тылларын түмэн көрдөрүллэр. АПС СЛ
Ох тыл көр ох. [Сэрбээ:] Биһиэхэ ох тыл элбэх. ХКК
Ох тыллар — киэҥник тарҕанан, өс хоһооннорун курдук туттуллар буолбут литературнай айымньылартан эбэтэр биллэр источниктартан төрүттээх этиилэр. АПС СТЛ
Поэма …… бэргэн ох тылларынан, өһүн хоһооннорунан, афоризмнарынан суруллубут. «ХС». Публицистика тыла тыл үөр. — уопсастыба, бэлиитикэ боппуруостарын сырдатар литература тыла. ☉ Язык публицистики. Хаһыат тыла публицистика тылыгар киирсэр
□ Хаһыат, сурунаал, араас идэҕэ суруллубут кинигэлэр, публицистика, уус-уран литература тыла барыта картотекаҕа түһэриллэр. АНК СБТЛ
Сомоҕо тыллар …… кэпсэтии, уус-уран литература, публицистика тылларыгар киэҥник туттуллаллар. СТЫМ. Саҥа тыл тыл үөр. — ханнык эмэ өйдөбүлү бэлиэтиир саҥа тыл биитэр тыл ситимэ, саҥа суолталаммыт эргэ тыл. ☉ Новое слово или выражение, а также новое значение старого слова, неологизм. Саха тылыгар кэлин саҥа тыл син балайда үөскээтэ
□ Биирдиилээн ааптар үөскэтэн туттар тылларын быстах саҥа тыллар (индивидуальные неологизмы) дэнэр. АПС СТЛ
Ситим тыл көр ситим. Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ. Сомоҕо тыл (домох) көр сомоҕо. Сомоҕо тыллар биир өйдөбүлү бэлиэтииллэр
□ Сомоҕо тыллары кытта сэргэ …… өс хоһоонноро, тыл номохторо, ох тыллар туттуллаллар. АПС СТЛ. Сыыс тыл көр сыыс II. Учууталбыт сыыс тылы хаһан да туттубат
□ Сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров. Тыла суох — кыайан саҥарбат, саҥарар кыаҕа суох (киһи). ☉ Лишённый способности говорить, немой
Тыла суох киһи кэлэн кэпсэтэр үһү (тааб.: сурук). Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо? Эрилик Эристиин
Төрүөҕүттэн кулгааҕынан истибэтэх оҕо тыла суох буолар. ПНЕ СТ. Тыл баайа тыл үөр. — хайа эмэ норуот тылыгар баар тыл барыта. ☉ Словарный состав языка, лексика. Лексикология тыл баайын үөрэтэр
□ Тыл баайын лексика диэн ааттанар. ЧМА СТСАКҮө. Тыл үөрэҕэ — тылы үөрэтэр наука. ☉ Наука о языке, языкознание. Тыл үөрэҕэ тылы үөрэтэр. Тыл үөрэҕин салаалара: фонетика, грамматика (морфология, синтаксис), лексикология (семасиология, фразеология, лексикография), стилистика. Уус тыл — 1) тупсаҕайдык саҥарар дьоҕур, тыл этэр талаан. ☉ Дар речи, красноречие, ораторский талант
Уус тылгынан ууллара сатыыргын билэбин. М. Доҕордуурап
[Лөөҥсөөр Лөөҥсөөрөбүс] Уу тэстибэт гына этэр, Уус тыллаах уол дэтэр. С. Тимофеев
Нуучча кыргыттара уус тыллаах киһини сөбүлээччилэр. И. Тургенев (тылб.); 2) кэрэтик хоһуйан этэр тыл. ☉ Художественное слово
Олуһуон, хоһоону суруйан, Утаҕы ханнаран толорор, Уус тылы оһуордуу субуйан, Уһун түүн чуумпуран олорор. Күннүк Уурастыырап
Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах. И. Данилов
Харыс тыл көр харыс. Тугу эмэ сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар …… тыллары харыс тыллар (эвфемизмы) дэнэр. АПС СТЛ. Холбуу тыл тыл үөр. — биир суолтаны, биир өйдөбүлү бэлиэтиир икки эбэтэр хас да тыл. ☉ Сложное слово
Икки эбэтэр хас да тыл, холбуу суолталанан, биир өйдөбүлү бэлиэтиир буола ситимнэспитэ холбуу тыл дэнэр. АПС СТЛ
Холбуу тыллары өлүүскэлэргэ араартаан устуҥ. ПНЕ СТ