дьүһ. туохт. Өкчөгөр буолан көһүн. ☉ Вдаваться, уходить вовнутрь (о животе)
[Тыа дьахтара] Көнө уҥуоҕа нөрүйдэ, Мэтэгэр бэйэтэ бэксийдэ, Ходьоҕор уоһа хорбуйда, Хаҥыл сүрэҕэ хаптайда. Өксөкүлээх Өлөксөй. Утар. мэтэй

туохт. Үллүбүтүҥ, чиркэйбитиҥ сүтэн хапсый, уоһун. ☉ Уменьшиться в объёме, осунуться, исхудать
Көнө уҥуоҕа нөрүйдэ, Мэтэгэр бэйэтэ бэксийдэ, Ходьоҕор уоһа хорбуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аччыктаан кура хорбуйбут. Икки омурда хорбуйбут. ЯРС

даҕ. Кэдэрги соҕус туттубут (үксүн көнө уҥуохтаах синньигэс кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Стройная, прямая, со вскинутой вверх головой (обычно о девушке, женщине)
Кынаҕар быһыыланна, Кэдэгэр систэннэ, Мэтэгэр бэйэлэннэ, Эт тутан лиһигирээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыраһа курдук кылбаҕаркаан, кынаҕар-чоноҕор кыысчаан баар үһү. Болот Боотур

туохт.
1. Уойан-тотон истэн, ынаҕар истээх буол. ☉ Иметь пузо, стать пузатым
Тойон киһи Томтоҕор оһоҕостонно, Толуу куҥнанна, Тойбоҕор быһыыланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. кэпс., харыс. Хат буол. ☉ Стать беременной, брюхатой
[Ойох буолан] Мотоҕор оһоҕостонон, Тэрэгэр эмиийдэнэн, Мэтэгэр бэйэлэнэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕостонон хаалан, үөрэхпиттэн уурайан, биир сыл академическай ылан, төрөппүттэрбэр тахсан олорбутум. И. Егоров
Кини [Мила] биирдэ өйдөөбүтэ оһоҕостонон хаалбыт этэ. «ХС»

аат. Быһа охсорго уонна тобулу анньарга аналлаах, аҥаар өттүнэн биилээх мэтэгэр тимирдээх сэрии сэбэ. ☉ Сабля
Саллааттар саабылаларын кыыннарыттан ылан кылбаппытынан санныларыгар тутан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Өттүктэригэр саабыла иилинэн сылдьаллара. Эрилик Эристиин
◊ Саабыла балык — алыһардыҥыларга киирсэр муора бөдөҥ балыга. ☉ Крупная морская рыба из отряда окунёвых, рыба-сабля
Ыраастаан сууйан баран саабыла балыгы бысталыыллар, суухараҕа төкүнүтэллэр уонна соркуойдууллар. ФВН ЭХК

саабылаан батас (батыйа) фольк. — уһун улахан, саабыла курдук мэтэгэр батас (батыйа). ☉ Якутское старинное крупное боевое и охотничье оружие наподобие сабли
Уол соһуйан саабылаан батыйатынан садьыс гыммыта — баадай бэйэлээх баҕана харыйалар быта от курдук быһыта ыстаммыттар. Софр. Данилов. Ньургун Боотур саабылаан батаһынан сырбаттар эрэ уот сырдырҕаччы оонньуур. «ХС»

дьүһ. туохт. Түргэн соҕустук хаамп, бар-кэл (аҥаар өттүнэн кэлтэгэйдии соҕус доҕолоҥнуур, эбэтэр атаҕын уратытык накырыҥнатан хаамар көнө, мэтэгэр уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Двигаться, ходить взад-вперед быстрым шагом (о человеке с изогнутой спиной, несколько припадающем на одну ногу)
[Көкөт:] кээдьэрэҥнии сытыйан, «ороспуонньук» диэбит буола-буола, бэйэҕит ороспуонньуктаргыт, хааннаах илиилээхтэр. Суорун Омоллоон
Солтуохап …… сэргэҕэ баайбыт атыгар кээдьэрэҥнээн тиийэн кырыатын илбийбитэ. П. Аввакумов
Кинилэр [рабочайдар] кэннилэриттэн букатын кырдьан хаалбыт таҥас өрөөччү кумах устун хааман кээдьэрэҥнээн иһэр. М. Горькай (тылб.)

I
тыаһы үт. туохт. Улаханнык ньиргийэн субуллук тыаһаа. ☉ Грохотать, громыхать
Т и ҥ э һ э ы н а х с аҕа Дэриэспэ таастар Лиһигирии көттүлэр. П. Ойуунускай
Ол кэмҥэ эмискэч чи, Улуйбахтыы түһэ-түһэ, Лиһигирээн нь и р ги ч чи, Ти ми р п у о йа с б у и һ э р. Л. Попов
Тааҥкалар бу лиһигирээн тиийэн кэллилэр. С. Васильев
Этиҥ этэн лиһигирээтэ, чаҕылҕан уота таҥнары дапсылынна. Айталын
△ Улаханнык тыаһаа (киһи-сүөһү хаамар тыаһын этэргэ), атахтаргын улаханнык тыаһат. ☉ Сильно топать ногами при ходьбе, беге
Маппыр саппыкылаах атаҕынан лиһигирээн таҕыста. Л. Попов
Хотон иһигэр сүөһү киирэр тыаһа лиһигириир, кыыс саҥата сайдыыр. Эрилик Эристиин
Ааныка бу истэҕинэ кэннигэр эмискэ ат туйаҕын тыаһа лиһигирии түстэ. Р. Кулаковскай
II
дьүһ. туохт., кэпс. Улаат, бөдөҥөө. ☉ Стать крупным, большим. Мастар улаатан лиһигирээбиттэр.  [Кыыс] Кынаҕар быһыыланна, Кэ дэгэр систэннэ, Мэтэгэр бэйэлэннэ, Эт тутан лиһигирээтэ. Өксөкүлээх Өлөк сөй

1. даҕ.
2. Тас өттүн, кытыытын диэки сыыйа кэтирээн, сарайан тахсар, тэрэччи тэбэ сылдьар. ☉ Широкий, с широкими краями, полями
   Хара тэрэгэр сэлээппэтин кэтэн кэбистэ. А. Сыромятникова
   Түү синньигэс чиргэл умнастаах уонна умнас икки өттүнэн тэнигир, ордук нымса тэрэгэрдээх. ББЕ З
   Тэтэркэй өҥнөөх биэстии тэрэгэр эминньэхтэрдээхтэр. МАА КРЯСБТ
3. Сараадыйан тахсыбыт, сарайа сылдьар (хол., кулгаах, муос). ☉ Широко расставленный, торчащий в разные стороны (напр., о рогах); оттопыренный (напр., об ушах)
   Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
   Саарба кылгас тэрэгэр кулгаахтарын тиирэн, тыа киэһээҥҥи тыынын чуҥнуур. Н. Борисов
   Лөкөй тэрэгэр муостара биир тэҥник долгуйа хамсыыллар. Н. Борисов
   Элбэх эҥин-эҥин күөллэригэр Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах, Күтүр улахан балыктар Көҥүл үөскэтэлээн, Устуталаан мөлбөрүспүттэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
   △ Тиирэ тэбэ сылдьар, үтэн тахсыбыт (дьахтар түөһүн этэргэ). ☉ Выпирающий, торчащий (о женской груди)
   Кууһуохха айылаах Кумуулаах тарбахтаах, Мэтэгэр бэйэлээх Тэрэгэр эмиийдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуута сирэйигэр, толору тэрэгэр түөһүгэр, көнө чоруун атахтарыгар туох эрэ киһини угуйар, ымсыырдар баарга дылы. Э. Соколов
   Сүрэҕэ күүскэ тэбэриттэн тэрэгэр түөһэ кыараҕас бэриэнньигин көппөҥнөтөрө. С. Курилов (тылб.)
   ◊ Тэрэгэр сүгэ көр тэрээк
   Үһүс сылыгар тэрэгэр сүгэ курдук буолан баран, биитэ туора сүгэни уктаабыта. Саха сэһ. II
   Мас суора туран тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсубута. Н. Неустроев
   Кыра тэрэгэр сүгэнэн синньигэс хахыйаҕы иккитэ-үстэ сэниэтэ суохтук оҕуста. Д. Кривошапкин