мэлийии (хостоммут урууданы 0,07-0,3 мм диэри үлтүрүтэн мээккэлээһин — байытар (обогащение) -үлэ биир түһүмэҕэ.)

миэлинсэ (кытаанах туруктаах минерал сырьену мээккэлиир аппараат. М. сүрүн чааһа — эргийэр барабаан.)

I
аат. Туох эмэ (уу, тыал, п а а р у о. д. а.) дьайыытынан үлэлиир, бурдук туорааҕын мээккэлиир анал тутуу. ☉ Мельница (водяная, ветряная, паровая и т. д.)
Паровой миэлиҥсэ. Ми э л и ҥ с э суоруната.  К и н и б и ли х а мбаайынтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ тааһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Д э р и э б и н э ҕ э ө с с ө б и и р үктээһин миэлиҥсэтэ баара, үрэллэн турар эбит. Эрилик Эристиин
Миэлиҥсэ тыаһа курулуур. Дьүөгэ Ааныстыырап
II
аат., спорт. Утарылаһааччыгын биир илиититтэн өрө тардан баран, анныгар киирэн аҥаар илиигинэн атаҕыттан харбаан, өттүктээн суулл а р (көҥүл тустуу албаһа). ☉ Мельница (приём в вольной борьбе)
Ол сылдьан дьэ биирдэ түбэһиннэрэн киһитин уҥа илиитин кэлтэччи тардан, төбөтүн хон ноҕун аннынан уган «миэлиҥсэҕэ» барда. Н. Лугинов
Байбалабыс хас да сылы быһа такайан, элбэх сыратынсыл батын биэрэн үөрэппит өттүктээһиннэрэ, миэлиҥсэлэрэ, тэбиилэрэ …… араас бөҕөстөрү тиэрэ уурарга көмөлөспүттэрэ. «ХС»

I
манаа диэнтэн бэй
туһ. Куттанара эрэ куоска, Мананара эрэ мааска, Соһуйара эрэ сохсо, Чачайара эрэ чааркаан (тааб.: кутуйах). Дьулайан, тулаҕын мананан Чугуҥнуу, саараҥныы турбакка, Иккитэ баабырдыы ыстанан …… Кыранаат быраҕан кыыраттыҥ. Күннүк Уурастыырап
Бартыһааннар түү нүгэр бэркэ диэн мананан хоноллор. «ХС»
♦ Тыыҥҥын манан — 1) өлөр-сүтэр кутталга киириэм диэн олус сэрэхтээхтик кэтэнэн сырыт, бэйэҕин көмүскэн, харыстан; быыһан. ☉ Быть предельно осторожным, остерегаться какой-л. смертельной опасности; спастись, выйти живым из какой-л. опасной переделки
Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын мананан сырыт. Л. Попов. Моо тот кэргэнин уонна оҕотун, ону кытта бэйэтин, саалаах-сэптээх буолан кыылга утарсан, тыыннарын манаммыт этилэрэ. Н. З а б о л о ц к а й ; 2 ) т ы ы ннаах хаалар сыалтан туруулас. ☉ Бороться за жизнь
Мин ордук тоҥон өлбөт кыһалҕаттан ыаллар кыһынын дьукаахтаһан олорон тыыннарын мананар кыһалҕалаах олохторун өйдүүбүн. «Кыым»
II
бу I 1 диэн ый
солб. аат. тут. түһүк. Айанньыттар манан ааспыттар.  Урут манан биир даҕаны сөмөлүөт ааспата, сылдьыбат буолара. Н. Якутскай
Хомуньуус Сэмэни с у р уйан, Ааҕааччыа, мин манан бүтэрдим. Күннүк Уурастыырап
◊ Манан (аҕай, ахан, дьыала, суол) буолбатах көр аҕай II
Баишевы кытта өйдөһүү манан буолбатах. В. Яковлев
Хайа тааһын бурдук курдук мээккэлээн көмүһүн ылгыыр манан аҕай буолбатаҕын к и м үл э лэ эн кө р бү т б и л э р. Д. Апросимов
Дьиэтийбит сиртэн-уот тан арах сан барар манан аҕай суол б у о л б атах. ТИП КДь. Үлэни кытта дьиэ үлэтин, оҕону иитиини дьүөрэлээһин манан аҕай дьыала буолбатах. «Кыым»

I
туохт.
1. Суох буолан хаал, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть бесследно; пропасть, скрыться (из виду)
Былыт быыһынан күн уота тыга түһэн баран мэлийэн хаалла. Н. Неустроев
Биирдээх оҕотун эмээхсин балаҕаныгар хаалларан баран, ууга тааһы бырахпыттыы мэлийбитэ. И. Гоголев
2. Туга да суох хаал; туохха да тиксимэ. ☉ Быть обделённым чем-л. (напр., при разделе, раздаче чего-л.); остаться ни с чем
Күһүн өрүс арыытыгар кустаан бараммын, мэлийэн, олус сылайан Тыл инс титутугар арыычча тиийбитим. Амма Аччыгыйа
Уол эдэр буолан олус оннук үлүскэлэспэккэ, бултуйдаҕына — үөрэн, мэлийдэҕинэ — хомойон сылдьыбыт. Далан
Харчы дохуотуттан букатын мэлийдэ. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Ким, туох эмэ аһыылааҕы сүтэр, кимтэн, туохтан эмэ мат. ☉ Лишаться кого-чего-л., терять, утрачивать ко го-что-л.
Хаарыан бэйэлээх оҕолоруттан мэлийбит ийэлээх аҕа соҕотох хаалбыт оҕолоругар олус ыллараллар. И. Федосеев
[ Уһун Лөгөнтөй] оҕонньор кырдьык уһун, баабый кырдьаҕас эбитэ үһү да, эрдэ икки хараҕыттан мэлийэн, оттообот-мастаабат буолан хаалла. «ХС»
4. Тугу эмэ көрдөөн баран булума. ☉ Не добиться результата в поисках
Күн ортото ааһыар диэри сир-сири кэрийэн баран мэлийдилэр. Н. Заболоцкай
Сиэнньэ табаарыһынаан Сэргэйдиин, тэл лэйи батыһан мээнэ кый-бырах барбыт пиэрмэ ыанньык ынахтарын көрдөөн, …… булбакка мэлийэн иһэллэр. В. Миронов
ср. эвенк. малии-мии ‘лишаться ч его-л.; ничего не добыть на охоте’
II
туохт. Тугунан эмэ хабырыйан мээккэлээ эбэтэр үлтүрүт, кумалаа. ☉ Молоть, толочь, размельчать
Тоҥ туорааҕы тааска мэлийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Хаппыт сардааны үлтү мэлийэн суоракка булкуйдахха үтүө ас. Сэмээр Баһылай
Эһэ икки баппаҕайдарынан [туораахтары] үлтү мэлийэн, эриэхэтин тылыгар сыһыаран сиир эбит. Я. Семёнов
ср. эвенк. бурдуква мели-мии ‘обмолот’, монг. мэлү ‘быть гладким, полированным’

I
аат.
1. Хамсыыр-харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган (киһи сүрэҕэ түөһүн иһин хаҥас өттүгэр баар). ☉ Сердце
Сүрэх киһи организмын сүрүн уорганынан буолар, сүрэх үлэтэ мүнүүтэҕэ алта уон-сэттэ уон төгүл тэбэр, оттон оҕолорго — оннооҕор балайда чаастатык. МЛФ АҮө
Балык хаана сүүрэр систиэмэтин сүрүн уорганынан сүрэҕэ буолар. ШВФ З
2. көсп. Киһи санаатын, билгэтин, араас иэйиитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар уорган. ☉ Сердце как символ переживаний, чувств, настроений человека
Сүрэххинэн даҕаны, өйгүнэн даҕаны, санаам түстэҕинэ өрө көтөҕөр, күүс көмөлөһөр киһим эн буолуоҥ. П. Ойуунускай
Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
Куоратым, төрөөбүт биһигим барахсан, …… алдьаммытынкээһэммитин көрөн баран, олус долгуйдум, сүрэҕим харааһынна. С. Никифоров
3. Киһи киһи быһыытынан хаачыстыбата; майгыта-сигилитэ. ☉ Душевные качества человека; его характер
Аан дайдыга айыллыбычча, Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаан ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көнө сүрэҕинэн сылдьан бэйэ иннин көрүнэн, кыһалҕата суох иитинэн олорор да үчүгэй. А. Софронов
Герой, мин эйиэхэ көрөбүн Кырдьыктаах, дьиҥ норуот бэлиэтин — Хотойдуу куттаммат сүрэҕи, Хахайдыы хабараан санааны! Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ гынарга улахан баҕа. ☉ Жажда деятельности, большое желание что-л. делать
Биһиги эбиэккэ чэй оргутуна барбатахпыт, онно күүспүт да, сүрэхпит да тиийбэтэҕэ. Далан
Баар манна муус маҥан сибэкки, Хоту сир киэргэлэ ньургуһун, Бэлиэтиир ол кини эйэни — Киһи аймах сүрэҕин, дьулуурун. П. Тобуруокап
Дьиэҕэ туһалааҕы оҥорорго кылаабынайа сүрэх эрэ наада. ДьХ
△ Олорон эрэ тугу эмэ оҥорорго дьулуур, дьаныардаах буолуу. ☉ Усидчивость. Күнү быһа олорон эрэ суруйарга сүрэх наада
□ Үлэһитинэн, сүрэҕинэн эмиэ дэгиттэр холобур буолуон сөп киһи: эбиэттэн ураты күнү быһа хоһуттан тахсыбакка олорор. Софр. Данилов
5. көсп. Туох эмэ киинэ, ортото, түмүллэр сирэ. ☉ Центр, средоточие чего-л.
Чернышевскай бөһүөлэгэр ГЭС турар, онон олохтоохтор бөһүөлэктэрин Электроград, алмаастаах кыраай сүрэҕэ диэн саамай сөпкө ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Ньыкаандыр үлэлиир тэрилтэтэ Ньурбаҕа — киирии-тахсыы киинэ, киэҥ айан суолун тэбэр сүрэҕэ. С. Федотов
Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин — Москваны күөнүнэн көмүскээбит саллаат Берлиҥҥэ тиийбитэ. «Кыым»
♦ Ис сүрэхтэн көр ис IV
Ньукулай Тогойкин хаалбыт икки кыыһы ис сүрэҕиттэн ахта-суохтуу, аһына-таптыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Ис сүрэҕиттэн таптаан үлэлээбит үлэм куһаҕан буолуон баҕарбаппын ээ. С. Ефремов
Булка, үлэҕэ дьон ис сүрэхтэриттэн кыһаллан сылдьаллар. Н. Заболоцкай
Ис сүрэххэр ылын көр ис IV. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин — баһыыба. Софр. Данилов
Кус (куобах) сүрэх көр кус I. «Эн даҕаны Уһун Уйбаан, тылгын ахтаҕар уктар үһүгүөн! Куттамсах. Кус сүрэх. Тпуу!» — Дьэллик сиргэ силлээтэ. И. Никифоров
Куттас — куобах сүрэх, таҥнарыахсыт! А. Сыромятникова
Оттон тыллыахтара суоҕа дуо? — Ити молохочуостар, кус сүрэхтэр холоон тыллыыр инилэр. Р. Кулаковскай
Куобах сүрэх диэччибит, куттас, хоргус киһини күлэн. Багдарыын Сүлбэ
Күөх сү- рэх көр күөх I. «Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэн таабылы толорооччу кыыс Уля Егорова киһитин өтөрү-батары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН
Муус сүрэх көр муус. Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов
Саатар биир сымыыты бэйэбэр өлүүлээбэтэҕэ, уйабар иччилээбэтэҕэ. Оннук уоруйах, муус сүрэх. Н. Заболоцкай
Эн мичээриҥ мичилэ Муус сүрэҕи ириэриэ. С. Данилов
Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто. Нохтолоох тойон сүрэҕэ Долгуйуоҕар диэри үөрдэ. Эллэй
Нохтолоох сүрэҕим уйадыйара, көрөр хараҕым хараҥарара доҕоттоор! Н. Павлов. <Оҕо> сүрэҕэ тааска — аһынар диэни билбэт, тоҥ сүрэхтээх, кытаанах. ☉ Бессердечный, бесжалостный к людям, жестокий
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, …… бэл аҕа уолугар өстөнөр, уол аҕатыгар өрө турар. П. Ойуунускай. Сүрэҕим чопчута — саамай тапталлааҕым, күҥҥэ көрбүтүм, күндүм (оҕону этэргэ). ☉ Родной, бесценный (букв. соски моего сердца — о любимом ребёнке)
Бүгүн сарсыарда — сүрэхпит чопчута буолбут Манябыт …… сааһын туолар күнүгэр мин өр сыллаах үлэм бүтэһик түһүмэҕин суруйдум. «ХС»
Ити кэнниттэн күн сиригэр көрбүт сүрэҕим чопчута буолбут соҕотох оҕом өлүүтүн суруйааччы кырдьыктаахтык көрдөрбүтэ. «Чолбон». Сүрэҕим ытарҕата — күндүттэн күндү, туохха да тэҥэ суох күндү (үксүгэр соҕотох оҕону этэргэ). ☉ Самый дорогой, несравненный, ненаглядный (букв. серёжки моего сердца — обычно об единственном ребёнке)
Мин оҕобун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата курдук саныыбын эбээт! Саха фольк. Оо, оокком эрэйдээх, сүрэҕим ытарҕата, күнүмыйым быата, баарым-суоҕум, соҕотох дьолум ханна эрэ тиийээхтээтэ?! П. Ойуунускай. Тэҥн. хара быар тулаайаҕа. Сүрэҕин аалар — ааһан-араҕан биэрбэт, умнуллубат. ☉ Мучить, точить сердце (букв. трёт его сердце)
Оттон Сүөдэр санаатыттан атыыһыт уолабын диэн сымыйалаабыта букатын арахсыбат, дьэбиннээх тоһоҕо буолан сүрэҕин аалар. Н. Якутскай. Сүрэҕин астарда — 1) аһары элбэҕи сиэн кыайан иһигэр киллэрбэт буолла (олус сыалааҕы, минньигэһи сиэн). ☉ Переесть что-л. жирное или сладкое так, что претит (букв. он заставил колоть своё сердце). Оҕо сакалааттан сүрэҕин астарда. Уол сылгы хаһатыттан сүрэҕин астарда; 2) туохтан эмэтэ чаҕыйан аккаастанна, тохтоото (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Переусердствовав в чём-л., отбить себе охоту к чему-л. (напр., к какой-л. работе)
— Чэ, сиилэс туһунан аны миэхэ тылла көтөҕүмэҥ! — Эн уопсайынан даҕаны сиилэстэн сүрэххин астарбыт тойооскугун ээ, тылгыттан иһиттэххэ. В. Яковлев. Сүрэҕин баас оҥор — кими эмэ улаханнык куттаан, салыннаран кэбис. ☉ Сделать кого-л. пугливым (букв. сердце его ранить)
Муустаах ииҥҥэ уга-уга доппуруостааннар, сүрэҕин баас оҥорон кэбиспиттэр. Н. Якутскай. Сүрэҕин баҕаты- нан — ким да күһэйиитэ суох, баҕаран туран, үөрүүнэн. ☉ соотв. по велению сердца
Павел Михайлович эргиэҥҥэ бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кэлбит киһи. Дьону үөр. Сүрэҕин баҕатынан эрэ кэпс. — кыаҕа да суох буоллар үөрүйэх эрэ быһыытынан, оҥоро үөрэммитинэн (тугу эмэ гынар). ☉ Через силу, только по привычке (работать)
Сүрэҕин баҕатынан эрэ билигин да үлэлээхтиир — тирии имитэр талкытынан, олус бэркэ мээккэлиир суорунанан, сорсуйа да кырыйдар остуоруйатын умнубатах. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор кырдьан, ыарытыйан буорайда, сүрэҕин баҕатынан эрэ үлэлээхтиир. «ХС». Сүрэҕин баттаппыт — олус арыгылаан туруга мөлтөөбүт, ыалдьыбыт. ☉ Страдать от сильного похмелья. Бэҕэһээ иһэн кэбиһэн сүрэҕин баттаппыт. Сүрэҕин билиэн ыл — кими эмэ сүрэҕин сүүй, абылаан кэбис. ☉ Очаровать, пленить кого-л. (букв. сердце его взять в плен)
Иоганцев бинсээгин сиэбиттэн боруҥуйга хаар сарыалыгар толбоннуран көстөр ханнык эрэ күндү таас оҕуруону намылыччы ыйаан таһаарда. — Бу — бу киэһэ ким мин сүрэхпин билиэн ылыахтаах киһиэхэ анаммыта. В. Яковлев. Тэҥн. сүрэҕин сүүй. Сүрэҕин быата уһун түөлбэ. — улаханнык долгуйбат, ыгылыйар диэни билбэт, киэҥ-холку көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный, имеющий ровный характер. Мэхээлэ суоппар — сүрэҕин быата уһун киһи
□ Сүрэҕиҥ быата уһун киһигин. ПЭК СЯЯ. Сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр — тута сүрэххэ биллэр, сүрэҕи чаалытар (сытыы сыа, ас туһунан). ☉ Вызывает отвращение, тошноту (напр., о жирной пище)
[Эһэ сыата] бэрт кыраны да сиэтэххэ, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. М. Чооруоһап. Тэҥн. сүрэҕэр киирэр (түһэр). Сүрэҕин манньытар — туохтан эмэ дуоһуйууну ылан уоскуйар. ☉ Получать удовольствие от чего-л.
Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын. Т. Сметанин
Сүрэҕин ортотунан киирэр — сүрэҕин-быарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр диэн курдук (көр сүрэх-быар). Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «папа» диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
Аан дьиэттэн Друзьянов саҥата иһилиннэ. Машаҕа кини саҥата адьас сүрэҕин ортотунан киирээччи. М. Доҕордуурап
Нина хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. «ХС». Сүрэҕин супту оборор — ааһан-араҕан биэрбэт, күүһүн эһэр. ☉ Мучить, терзать, изматывать (букв. высасывает его сердце)
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ», — диир санаата кини сүрэҕин супту оборор. М. Доҕордуурап. Сүрэҕин сүүй — кими эмэ абылаан кэбис, наһаа кэрэхсэт. ☉ Пленить, очаровать кого-л. (букв. выиграть сердце)
Кыыс солколуу суһумнуур суһуохтара, кыытта маҥан кэчигирэс тиистэрэ, тоҥу да ириэриэххэ айылаах сылаанньытар мичээрэ сүрэхпин сүүйэн, санаабын абылаан барбыттара. И. Федосеев
Саҥа кэлбит уол үрдүк көнө уҥуоҕунан, ыраас сэбэрэтинэн, майгыта улгумунан, кыргыттар сүрэхтэрин сүүйэн кэбистэ. «Чолбон». Тэҥн. сүрэҕин билиэн ыл. Сүрэҕин тут — ☉ Покорить чьё-л. сердце
Биология учуутала биэссэр кыыс сүрэҕин туппут. НАГ ЯРФС II. Сүрэҕин хайыт — улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л. (букв. расколоть сердце)
«К-киһини к-куттуугун …… К-киһиэхэ аньыыны санатаҕын — Мин сүрэхпин хайытан», — оҕонньор арбаҕаһын сиэҕинэн хараҕын туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй эбиккин дуу?! Киһи сүрэҕин хайыта сыстыҥ дии? Тоҕо кэллиҥ? Л. Попов
Соллойбут арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. «ХС». Сүрэҕин ырбаахыта чараас кэпс. — 1) атын киһи эрэйин, кыһалҕатын өйдүүр, аһыныгас. ☉ Жалостливый, сердобольный, сострадательный
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»; 2) олус куттас. ☉ Трусливый, боязливый. Сүрэҕин ырбаахыта чараас эбит, хараҥаҕа киһи уҥуоҕар тахса сылдьыах буолан мөккүһэн баран, барбата
□ Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС». Сүрэҕинэн сылдьар — 1) кыһамньылаах, көнө суобастаах. ☉ Старательный, добросовестный. Өлөксөй уол — сүрэҕинэн сылдьар, бэрт үлэһит киһи; 2) кыаҕа да суох буоллар хара күүһүнэн сылдьар. ☉ Делать что-л. через силу, несмотря на болезненное состояние
Ылдьаа кэлин наһаа ыалдьар буолла, үлэтигэр сүрэҕинэн сылдьар. «ХС». Сүрэҕинэн сэрэйэр (таайар) — туох эмэ буолуохтааҕын эбэтэр буолбутун сэрэйэн, таайан билэр. ☉ Иметь чутьё, предчувствовать, чуять сердцем
Ыалдьытын саҥатын истээт, быраата Өлөксөй киирэн турарын Микиитэ ордук сүрэҕинэн сэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
[Максим:] Ол оҕоҕо мин кыыһырдахпына, төрөппөтөҕүн сүрэҕинэн таайар диэн эһиги кистээн дьиксиниэххит. «ХС». Сүрэҕин эрийэр — хотуолатаары гынар, сүрэҕи мөҕүһүннэрэр. ☉ Тошнит, вызывает тошноту (букв. крутит сердце). Минньигэһи олус элбэҕи сиэтэххэ киһи сүрэҕин эрийэр. Сүрэҕи эппэтэр — дууһаны үөрдэр, санааны өрө көтөҕөр. ☉ Радует сердце, вдохновляет, поднимает дух, воодушевляет
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов. Сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста) — олус улаханнык куттанна, уолуйан хаалла. ☉ соотв. душа в пятки ушла (букв. сердце его подскочило ко рту)
Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Мин урут эһэттэн куттаммыт буолан, сүрэҕим айахпынан эрэ тахсыбатаҕа. Н. Якутскай
Сүрэҕим айахпар тахса сыһан, суорҕаммын бүрүнэ охсоот, түүрүллүөхпүнэн түүрүллэн баран, абааһы чахчы көһүннэ диэбит санаабыттан …… тыыным хаайтарбыта. «ХС». Тэҥн. сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Сүрэҕэ аһы ылбат — кыайан аһаабат, аска олох кыһаммат буол (улаханнык ыалдьан). ☉ Не иметь охоты к еде, потерять аппетит (о больном человеке)
Хабырыыс оҕонньор буорайаахтаабыт — сүрэҕэ аһы ылбат буолбут. Сүрэҕэ баас буолбут — сүрэх баастаах диэн курдук. «Суос-соҕотох оҕолоохпутун тыа кырдьаҕаһыгар былдьатан, сүрэхпит баас буолан олорор дьоммут», — оҕонньор үөһэ тыынан кэбиһэр. Н. Якутскай
Оттон сааһын тухары аһыы бөҕөнү көрөн сүрэҕэ баас буолбут Дьэкиим оҕонньор, ол суругу аахтаран истээт букатын буорайан түспүтэ. НС ОК
Ийэтэ, уруккуттан сүрэҕэ баас буолбут эрэйдээх, кыыһын эрдэттэн аһыйан, күн аайы оҕонньоруттан кистээн ытыыр этэ. «ХС». Сүрэҕэ бар (дьар) гына түстэ — туох эмэ олус соһуччу куһаҕан сонунтан, эбэтэр тугу эмэ көрө түһэн улаханнык куттанна, соһуйда (киһи улаханнык куттанан, сүрэҕэ эмискэ күүскэ тэбэн ыларын этэргэ). ☉ Сильно испугаться от чего-л. внезапно услышанного или увиденного (букв. у него сердце чуть не лопнуло). Ийэ уола сирэйэ хаан буолбутун көрөөт, сүрэҕэ бар гына түстэ
□ Ыраахтан саҥа суоруллубут бэрэбинэлэр кылбаһан сыталларын көрөөт, Дьэкиим сүрэҕэ бар гына түстэ. Болот Боотур
Дьиэтин уҥа өттүнэн атах тыаһа лиһигирээн иһиллибитэ. Ону кытта киһи саҥата киҥинэйбитэ. Анна сүрэҕэ бар гына түспүтэ. М. Доҕордуурап
«Арааһа Маша быһыылаах, бу иэдээни!» — дии санаата уол, сүрэҕэ дьар гына түстэ. «ХС». Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) — кыттыа эбэтэр оҥоруо суох буолбут дьыалатыгар тулуйбаккатэһийбэккэ кыттар, оҥорор. ☉ Не может усидеть, не может удержаться от того, чтобы не сделать что-л., ему невтерпёж
Мин кырдьан, сүһүөҕүм мөлтөөтөр да, сүрэҕим батарбакка, эмиэ ыраах айаҥҥа хомуннум. Г. Нынныров
Таанньа отут үс сыл ыанньыксыттаан баран саҥа биэнсийэҕэ тахсыбыт эрээри, билигин да сүрэҕэ батарбакка көмө-ньыма буола сылдьар. С. Руфов
Бэрт өр быһаарыммакка сылдьан баран, сүрэҕим тулуппакка, бу саха норуотун биир хорсун уолун туһунан суруйарга сананным. «Кыым». Сүрэҕэ бөҕөх — барыта үчүгэй буолуо, үчүгэйинэн түмүктэниэ диэн иһигэр эрэл санаалаах. ☉ Внутренне спокоен, уверен в чём-л. (напр., в том, что плохого не случится)
Ол да буоллар, Сүөкүлэ, мин сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх. Киирик тыыннааҕын көрүөм дии саныыбын. С. Ефремов
Ийэҥ эрэйдээх төһө эрэ үөрээхтиир этэ, наар сурук күүтээхтиирэ, билээхтээбит эбит: «Сэрииттэн эргиллиэ, сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх», — диэхтиирэ. «ХС». Сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн — улаханнык баҕарбакка туран (тугу эмэ гын). ☉ Нехотя, скрепя сердце (делать что-л.) Бостуук Миитэрэй сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн орой мэник уолга атын уларсык биэрэр буолла. «ХС». Сүрэҕэ быллыгырыыр — кутталыттан сүрэҕэ чаастатык тэбиэлиир. ☉ У него сердце трепещет от страха. Кыыс сибэккилээх иһити үлтү түһэрдэ — мөҥүллүөм диэн сүрэҕэ быллыгыраата
□ Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ бэрт — олус үлэһит, олоро түспэт үлэһит. ☉ Очень трудолюбивый, не знающий покоя
[Ыстапаан] үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, быһатын эттэххэ, сухаһыт оҕус курдук киһи. А. Софронов
[Ылдьаанысканы] хата наһаа үлэлэтэммит уҥуоҕун хардары ыытарбыт буолуо — олус иинэҕэс. Истигэнэ, сүрэҕэ бэрт буолан күннүктээн үрүмэччи курдук көтөөхтүүр. Болот Боотур
Сүрэҕэ ирэр көр ир I. Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да, сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) — 1) сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээн ылар. ☉ соотв. сердце волнуется
Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кэйбэт, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Ол туран соҕотохто, сүрэҕэ өрүкүйэ түһүөр диэри, эмискэччи өйдүү түстэ бу бытархай быдьыгына суруктар угуйар уоттаах хоһооннорун. Амма Аччыгыйа
Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай; 2) сүрэҕэ эрийэр, хотуолатаары гынар. ☉ Испытывать тошноту
[Силип] сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, мэйиитэ туймаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Сытыйбыт өлүк сыта буруо, буорах сыттарын баһыйаллар. Киһи сүрэҕэ көбөр, мэйиитэ эргийэр дьаабыта. И. Сосин. Сүрэҕэ көҕөрбүт (көппөйбүт) кэпс., сөбүлээб. — тугу да гыныан баҕарбат, олох сүрэҕэ суох буолбут. ☉ Он совсем обленился
Сэмэнчик уол сүрэҕэ эмиэ көҕөрбүт — үлэттэн куотуох көрүҥнэммит. «ХС». Сүрэҕэ мөҕөр (мөҕүттэр) — туохтан эмэ наһаа долгуйан, дьиксинэн сүрэҕэ хамсыыр. ☉ От волнения, беспокойства у кого-л. сердце стучит
Тохтоон хаамта, сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллуктуу мөҕөр. Т. Сметанин
Бүгүн күрэхтэһиигэ кыттыахтааҕын санаатаҕына, сүрэҕэ мөҕөр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ мөҕүл гын- на көр мөҕүл гын. Уол кыыһы көрөөт, сүрэҕэ мөҕүл гынна
□ Наһаар ах барда, хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, куйахата ытырбахтаата уонна, тымыра бобуллуох курдук гынан, тимэҕин төлүтэ тыытынна. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ нүөлүйэр — туох эмэ санааттан сүрэххэр биллэр гына күүскэ долгуйан ыл. ☉ соотв. у кого-л. сердце ноет
Силип сүрэҕэ нүөлүйдэ, уолугар туох эрэ бүөлүү аста, кэҥэриитэ дырылаата. Күннүк Уурастыырап
Маша Петяҕа эргэ барарын санаатаҕына сүрэҕэ нүөлүйэн, этэ бүтүннүү тымныйан барар курдук. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй куһун аһынан сүрэҕэ нүөлүйэн ылла. Т. Сметанин
Сүрэҕэ өлөхсүйэр (эри- йэр) — сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) 2) диэн курдук. Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
[Дьэбдьиэй] ол эрэн сотору иһин түгэҕэ дьаралыйбыта, көлөһүнэ саба түспүтэ, сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ. Болот Боотур
Тыына хаайтарар, эт-этэ барыта дырылыы-дырылыы итийэн ылар, сүрэҕэ эрийэр. Н. Якутскай. Сүрэҕэр быһахтан — кими-эмэ суох оҥор, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л.
Соҕотох, баар эрэ, күнүҥ тэҥэ оҕоҥ сүрэҕэр быһахтаныаҥ кэриэтин, бэйэҕин өлөрөн кээстэр ордук буолуо этэ. Суорун Омоллоон
Тоҕо Пётр Ильич маннык бэлиэ, дьикти кистэлэҥнээх, умнуллубат киэһэ Максим сүрэҕэр быһахтанна? Н. Габышев. Сүрэҕэр киирэр (түһэр) кэпс. — сытыы, сыалаах-арыылаах аһы кыайан сиэбэт, сүрэҕэ ылбат. ☉ Не может есть жирную пищу из-за того, что она вызывает тошноту (букв. падает в сердце). Уол убаһа сыалаах ойоҕоһун кыайан сиэбэтэ — сүрэҕэр киирэр
□ Наһаа хоргуннаах алаадьы оҕо сүрэҕэр түстэ — тохтоон хаалла, аһаабата. «ХС». Сылгы сиибиктэни элбэхтик сиэбэт: сүрэҕэр түһэр. Суол т. Тэҥн. сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. Сүрэҕэр тааһы укта сылдьар — кимиэхэ эмэ өстүйэн, кинини өлөрдүү абааһы көр. ☉ соотв. держать камень за пазухой
Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой? Эрилик Эристиин. Сүрэҕэр (чугастык, ыксатык) ылынна — тугу эмэ олус ыарыылаахтык, бэйэтигэр олус чугастык, дууһатынан ылынна. ☉ соотв. принимать близко к сердцу. Уол табаарыһа эрэйдэммитин сүрэҕэр чугастык ылынна
□ «Бу да киһи тылын», — Оҕотоойоп Туоскуннаах иэдээннэрин сүрэҕэр ыксатык ылынан хараастыбыт быһыынан үөһээ тыынна. Софр. Данилов. Сүрэҕэр ыттарда — туох эмэ куһаҕан буолбутун, буолуоҕун таайа санаан, сэрэйэн, эрдэттэн дьиксиннэ. ☉ Ощущать, испытывать беспокойство от предчувствия чего-л. дурного, недоброго
Кини [Маайа] Сүллэһин Сүөдэри билбитэ. Тугу даҕаны саҥарбатаҕа. Бу киһи аанньаҕа манна баар буолбутуттан сүрэҕэр ыттаран дьиксиммитэ. П. Аввакумов
Кини аҕата ыалдьыбытын аан маҥнай көрөөт сүрэҕэр ыттарбыта, эмискэ ытыах санаата кэлбитэ. Ф. Софронов
Институкка эмиэ кыл мүччү иҥнэ сылдьар, кимтэн да көмө күүппэт Макаар ити сонуну [доҕоро кэтэхтэн үөрэнэр буолбутун истэн] соһуйа, сүрэҕэр ыттара иһиттэ. Н. Габышев. Сүрэҕэ саллар — туох эмэ кутталлааҕы санаан эрдэттэн дьулайар, куттанар. ☉ Бояться, испытывать страх, опасаясь чего-л.. Бүөтүр эһэ арҕаҕар чугаһыан сүрэҕэ салынна
□ Уол өрүһү туоруурун санаатаҕына, сүрэҕэ саллар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлүүр — кими эмэ сөбүлүү көрөр, кимиэхэ эмэ санаатын курдаттыы тартарар. ☉ Испытывать тёплые чувства к кому-л., симпатизировать кому-л.
Ол курдук кини [Сэмэнчик], көрүөхчэ көрөөт, Маайаны бэркэ диэн сүрэҕинэн сөбүлээтэ, хараҕынан таптыы көрдө. Н. Неустроев
Эн ити Бадаайабы, сүрэҕиҥ сөбүлүүр буолан, көмүскэһэҕин. Хараҕыҥ баайыллыбыт. Л. Попов. Сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн — туох да мэһэйэ, бобуута-хаайыыта суох тугу баҕарарынан (гынар). ☉ Без всяких ограничений, сколько душа просит (что-л. делает). Маайа сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн утуйда
□ Оҕолор сүрэхтэрэ сөбүлүүллэринэн аһаан-сиэн, дуоһуйа сынньанан тарҕастылар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлээ- бэт — туохха эмэ санаата буолбат, санаата кэлбэт. ☉ соотв. душа не лежит
Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт: күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ суох — үлэлиэн баҕарбат, үлэлиирин сөбүлээбэт (киһи). ☉ Не испытывающий желания к работе, ленивый, лентяй
— Бэйи, ити луодур диэн тугуй? — Луодур …… оттон сүрэҕэ суох, холкуос үлэтиттэн аккаастанар киһи аата буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕэ суох бастыҥа этэ. Бэл утуйан турбут таҥаһын хомуйуон баҕарбат киһи буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Үлэлииллэрин сөбүлээбэт, хамсыылларын хара сор курдук санааччылары «сүрэҕэ суохтарынан» эбэтэр «күөх (сытыйбыт) сүрэхтэринэн» ааҕаллара. «ХС». Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) — туох буолуохтааҕын иһигэр сэрэйэр, сэрэйэ саныыр. ☉ соотв. чует (моё, твоё, его) сердце
Баай судаарыстыбалар аан дойдуну үллэстэн сииллэрин былдьаһан, хааннаах сэриини саҕалыыллар. Ону дьадаҥылар сүрэхтэрэ сэрэйэр. Бэс Дьарааһын
Аҕата баралыыстыан иннинээҕи түүнү кыыс бары ымпыктарыгар тиийэ өйдүүр, алдьархай буоларын сүрэҕэ сэрэйэн, аҕата сөбүлээбэтин үрдүнэн, кини аттыгар хаалбыта. «ХС»
Субу кэлэр Маай бырааһынньыгар туох эрэ үөрүүлээх сурах баар буоларын Оксана сүрэҕэ таайара. Суорун Омоллоон
Сүрэҕэ тэбэн кэбистэ көр сүрэҕэ тэптэ. [Хочуон] төрөөбүт сиригэр-дойдутугар киирэн, сүрэҕэ тэбэн кэбиһэн, иннин диэки дьулуһуута күүһүрдэ. «ХС»
Бу киниэхэ улахан өйөбүл буолла. Николай сүрэҕэ үлэҕэ тэбэн кэбистэ. «Чолбон». Сүрэҕэ тэйдэ — кимиэхэ-эмэ чугас сыһыана сыыйа умуллан, мөлтөөн барда, таптаабат буолла. ☉ Остыть сердцем, перестать любить, разлюбить
Давидушка, мин Антон Антоновичтан сүрэҕим букатын тэйэн иһэр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ тэппэт — баҕарбат, санаата кэлбэт (тугу эмэ гынарга). ☉ соотв. сердце не лежит к чему-л.. Коля балыктыы барыан сүрэҕэ тэппэт — син биир тутуо суоҕа
□ Сэргэчээн этэн көрбүтүн, илистибитим ааспат диэн, буолуммата дии
Булка өрүү сүрэҕэ тэппэт баҕайы дуу? Болот Боотур. Сүрэҕэ тэптэ — 1) санаата кэллэ, эрчимирдэ (тугу эмэ гынаары). ☉ Почувствовать прилив сил, желание делать что-л. Дьон сүрдээх көхтөөхтүк от охсоллорун көрөн, Баһылай сүрэҕэ тэптэ, хотуурун далааһына кэҥээтэ.
□ Золотарёв дьиэҕэ чугаһаатаҕын аайы сүрэҕэ тэбэн, хардыыта кэҥээн түргэтээтэ. М. Доҕордуурап; 2) кими эмэ кытта чугасаһан, этэ-хаана оонньоото. ☉ Испытывать чувственное влечение к кому-л. «Эдэр дьон, хайа, эттэрэ-хааннара оонньоон, сүрэхтэрэ тэбэн, тулуйбакка ыксаан олороллоро буолуо», — диэбитэ буолла оҕонньор. П. Ойуунускай
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн киһи сүрэҕэ тэбэр, хаана оонньуур, тыынара тыастанар туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ — олус улаханнык куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. ☉ соотв. душа в пятки ушла
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ» дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста). Сүрэҕэ ууллар — кимтэн эмэ манньыйан ууллан хаалар (хол., сиэннэртэн). ☉ Приходить в умиление, испытывать нежность к кому-л. (напр., к внукам — букв. его сердце тает). Сиэнин көрөөт, эмээхсин сүрэҕэ уулунна — кыра уолу тула көтө сырытта
□ Кини санаатыгар, быһыыта, маннык буолуохтаах: таптал туһунан уонча тылы эттэ да, кыыс сүрэҕэ ууллуохтаах. С. Ефремов. Сүрэҕэ үөрэр — астынар, дуоһуйар. ☉ соотв. сердце радуется
Баачыка, үөрэн-көтөн ньалҕарыйан олорон, Маайаны кытта нууччалыы кэпсэтэрин истэн, Сэмэн Уйбаанабыс сүрэҕэ үөрэрэ. Н. Якутскай
Тапталбыт ырааһа онно биллэрэ. Дьоннор: «Барахсаттары даа!» — дииллэрэ, Онтон бүтэйдии сүрэхпит үөрэрэ. С. Данилов. Сүрэҕэ хаанынан ытыыр — сүрэҕэ кымыстыыр (туох эмэ олус долгутуулаахтан, ыарыылаахтан). ☉ соотв. сердце кровью обливается
Үүйэ-хаайа тутан, иэһигэр хомуйталаан ылбыт биэс хааһах түүлээҕин, уктан иһэр харчытын номнуо халатан ылбыт курдук санаан, сүрэҕэ хаанынан ытыы турда. Болот Боотур
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ хаанынан ытаата, ол да буоллар ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов. Сүрэҕэ хайдыбыт — 1) урут эрдэ алдьархайга түбэһэн кэһэйэн, саллан хаалбыт. ☉ Стать боязливым, пугливым вследствие ранее пережитого сильного страха (букв. сердце его раскололось)
[Уол] Өлөксөй кинээс аатын даҕаны иһиттэҕинэ куттанара, урут сүрэҕэ хайдыбыта оччо. В. Протодьяконов
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай; 2) куттанан өлө сыспыт. ☉ Испугаться до смерти
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Бөлүүн уһугуннарбыттарыгар, сүрэҕим хайдан өлө сыстым: мин дьонум уҥуохтарыгар тиийдэҕэ диэтим ээ. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ халыҥ — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ Безжалостный, бессердечный
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ хамсыыр — туохтан эмэ улаханнык долгуйар, куттанар. ☉ Испытывать сильное волнение от чего-л., тревогу
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан ылла. Н. Неустроев
«Эн суоххуна Ниинэбит мунан сүрэхпит хамсаата», — Мааппа эмээхсин миэхэ кэпсиир. Далан
Семён Иванович бу дьулаан сураҕы истэн, сүрэҕэ хамсаан, хараҕа туймаарталаан ылла. Т. Сметанин. Сүрэҕэ холкутуйда — долгуйбута ааста, уоскуйа быһыытыйда. ☉ Успокоиться, почувствовать облегчение (букв. отлегло от сердца). Ийэ оҕото туох да буолбатаҕын көрөн, сүрэҕэ холкутуйда. Сүрэҕэ чараас — 1) наһаа аһыныгас, уйаҕас сүрэхтээх. ☉ Слишком сердобольный, жалостливый
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. Хайдах да тулуйбаппын, оҕо көрдөһүүтүн толорор идэлээхпин. С. Ефремов
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап; 2) олус хоргус, куттаҕас. ☉ Пугливый, боязливый. Кыра кыыс сүрэҕэ чараас, хараҥа хоско киириэн да куттанар. Сүрэҕэ чугас — төһө да чугас сыһыана суох курдук буоллар, ис дууһатынан чугас (үксүгэр хаан-уруу аймахтыы дьон сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Несмотря на видимость отсутствия близких отношений, иметь душевную привязанность (обычно о кровных родственниках)
Иитиллибит киһи хата эн сүрэҕин чугас эбит. Амма Аччыгыйа
Кини [аҕаҕыт] төһө да барбытын иһин, эһиэхэ оҕолоругар баҕас сүрэҕэ син чугас буолуо. Онон киниэхэ олус өстүйэ, кыыллаһа сатыы сылдьымаҥ. «ХС». Сүрэҕэ ыалдьар — 1) ким эмэ туһугар дууһатынан ыалдьар, ис сүрэҕиттэн долгуйар. ☉ соотв. болеть душой за кого-л.
Уҥуохтирии буоллугут дии. Эһигини көрөкөрө сүрэҕим ыалдьар. Софр. Данилов. «Ийэ киһи сүрэҕим ыалдьар, — диэтэ хаһаайка, — уолбут туһунан кыһаллыах эрэ. Хайа эрэ хараҥа буруйдаах уһун кутуругар сөрөнөөрөй?» Р. Баҕатаайыскай
Ол тыаҕа тахсан, көрүүтэистиитэ суох киһи буолуо дуо? Мин, ону саныы-саныы, сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов; 2) тугу эмэ оҥоруон, гыныан саллар, куттанар. ☉ Бояться что-л. предпринимать, делать
Ынаҕы ыахтааҕар, ыы олорор киһини көрө иликпин. От оттуом дуу, мас кэрдиэм дуу. Саныы-саныы сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов. Сүрэҕэ ылар — 1) сөбүлээн туран сиир. ☉ Есть с удовольствием (букв. сердце принимает). Балыыһа аһылыгыттан оҕонньор сороҕун сүрэҕэ ылар, сороҕун сиэбэт; 2) кими тугу эмэ сөбүлүүр, санаатынан-дууһатынан ылынар. ☉ Это ему по душе, по сердцу. Кэлэрбарар, сүүрэр-көтөр үлэни кини сүрэҕэ ылар. Сүрэҕэ ылбат — этэ-хаана ылыммат, кыайан сиэбэт (туох эмэ аһы). ☉ Испытывать отвращение к какой-л. еде (букв. сердце не принимает). Убаһа этин кини сүрэҕэ ылбат. Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) — туох эмэ буолуон сэрэйэн сүрэҕэ ыалдьар, долгуйан ылар. ☉ Предчувствуя недоброе, испытывать внутреннее волнение
О, төрөөбүт дойду, хайдах да буоллар күндү да буолар эбит: арахсарбын санаатахпына сүрэҕим ытырбахтыыр. Суорун Омоллоон
Ол эрээри Кириһээн эмиэ маннык алҕас тахсыаҕын саныы түһэн, сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Д. Таас. Төкөлүк барар суолун санаатаҕына, сүрэҕэ ытырбахтыыр: «Оо, ыраах да буоллаҕа! Хас хонон тиийээхтииллэр!» «ХС»
Ийэ ыраах, соҕотоҕун сылдьар уолун санаатаҕына сүрэҕэ ытырыктатар. «Чолбон»
Сүрэҕэ эрийэр көр сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр). Сэргэчээн, сүһүөҕэ босхо барда, сүрэҕэ эрийдэ, өйүкү-төйүкү буолуталаата. Болот Боотур
Ааныс сүрэҕэ эрийэн аанньа утуйбата. «ХС». Сүрэх аалыыта буол — киһи дууһатын хам баттыыр санаа-оноо төрдө буол. ☉ соотв. лечь камнем на душе. Куһаҕан майгылаах оҕо хаһан баҕарар ийэлээх аҕаҕа сүрэх аалыыта буолар. Сүрэх баастаах — урукку өттүгэр туохтан эмэ улаханнык саллыбыт, кэһэйэн хаалбыт. ☉ Со старым шрамом на сердце, с осевшим в душе горем (букв. сердце его с раной)
Сүтүктээх, сүрэх баастаах хаһан да алҕаһаабат баҕайыта. Аҕам ол саас Паабылапка түүлээх туттара киирэн баран эргиллибэтэҕэ. Н. Туобулаахап
Быһата, оҕонньор бэйэтэ да буруйдаах, сүрэҕэ баастаах киһи, дьахтары улаханнык симиттэ көрдө. Н. Заболоцкай
Төһөтүн да иһин дьүөгэлиилэр буоллахтара дии. Ол биһиги, сүрэх баастаах дьон, хомойбучча, уолуйбучча саҥарыа да суоҕу саҥаран кэбистэхпит ээ. «ХС»
Сүрэх бааһа көр баас II. Александр тыла, мустубут дьон сүрэхтэрин бааһын хаарыйан, харах уута буолан ыгыллан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ыар санаа, сүрэх оспот бааһа буолан, кини өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык хатаммыта. Болот Боотур
Мин күн-дьыл ааһара суһалын, сорох дьон сүрэхтэрин бааһа оһоро түргэнин туһунан саныыбын. «ХС». Сүрэх иһинэн киирэр — киһи иһинэн киирэр, киһиэхэ сөбүлэтэр. ☉ соотв. быть по сердцу, по душе кому-л.
Саҥа бэс олбуор дьикти сыта Тихон сүрэҕин иһинэн киирдэ. Н. Босиков
Оттон дьэллэм, сайаҕас Коля сүрэҕи иһинэн киирэр уратылааҕа, ис киирбэҕэ. В. Васильев
Кини [В.В. Местников] хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, эйэҕэс киһи. ВВМ. Сүрэх кыланыыта — киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына хаалан хаалбыт дууһа аймалҕана, ыар баттык, аба-сата. ☉ соотв. крик души
Оҕонньор өстөөх билиэнигэр хайдах эрэйдэммитин, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбит киһини аны лааҕырга хайдах сордообуттарын уйадыйан туран кэпсээтэ. Бу чахчы сүрэх кыланыыта этэ. «Кыым». Сүрэх төлөнө — санаа өрө күүрүүтэ, көтөҕүллүүтэ. ☉ Вдохновение, воодушевление, пламя души
«Эйэ» диэн күн тылга Иҥэрэн түмнүбүт: Сүрэхпит төлөнүн, Олохпут тапталын, Үүнүүбүт төлкөтүн, Кыайыыбыт аналын. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо хоһооно олохпут — Тойукпут номоҕо, Үрдээбит өргөстөөх үөрүүбүт — Сүрэхпит төлөнө. А. Абаҕыыныскай
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүсбүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым». Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан — дьиҥнээхтик ис сүрэхтэн баҕаран туран (тугу эмэ гын). ☉ Стараясь от души, стремясь всем сердцем (делать что-л.)
Үчүгэй тустууктары иитии — биһиги тириэньэрдэрбит хаан-уруу дьыалалара. Бу дьыалаҕа, саамай кылаабынайа, сыал-сорук туруорунан, этэргэ дылы, «сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан» туран үлэлиэххэ, дьарыктаныахха эрэ наада. «Кыым». Сүрэхтээх быарбыттан фольк. — ис сүрэхпиттэн. ☉ От души. Сүрэхтээх быарбыттан эҕэрдэ тиэрдэбин. Сүрэх уруу — хаан уруу, аймах. ☉ Кровный родственник. Хайа сүрэх уруум эбитэй? Сүрэҕим тартаҕа үһү. Саха фольк. Сүрэх хаата — олус үлэһит (үксүгэр оҕону киһиргэтэн этэллэр). ☉ Очень трудолюбивый (обычно говорят, подбадривая детей)
Балтым Нина кыра. Кыра эрээри, сүрэх хаата. Кини барыны бары сатыыр. КИИ ИКТТҮө. Сүрэххин ас — кимиэхэ эмэ ис дууһаҕын арый. ☉ соотв. открывать сердце кому-л.. Оттон эн соҕотоххун, чороҥ соҕотоххун, илиигин биэриэххин, сүрэххин аһыаххын кимэ да суоххун «ХС». Сүрэххин астар — туох эмэ наар бииртэн салҕан, хал буолан хаалан (хол., аһылыктан) баҕарбат, абааһы көрөр буол. ☉ соотв. набить оскомину (сильно надоесть). Наар балыкка сүрэхпин астардым. Сөбүлэһиэхтэрэ суоҕа. Бу үлэттэн сүрэхтэрин астарбыт дьон. Сүрэххин баттат — 1) сөрүүкэтэр утахта ис. ☉ Освежиться (выпив чего-л. холодного). Тымныы үүт иһэн, сүрэҕин баттатан абыранна; 2) элбэх арыгыны иһэн эрэйдэн. ☉ Страдать от сильного похмелья. Сарсыарда сүрэҕин баттатан уһугунна. Сүрэххин туттар — кими эмэ күүскэ таптаа. ☉ Сильно влюбиться в кого-л.
Бэҕэһээ киэһээҥҥи биэчэргэ Билсиһэн, кыратык кэпсэтээт, Биир эдэр кавалер уол баара Миэхэҕэ сүрэҕин туттарбыт. Күннүк Уурастыырап. [Маня:] Хата, эт эрэ, ханнык уолга сүрэххин туттардыҥ? [Соня:] Чэ, таайыҥ, ким буолуой? М. ОбутоваЭверстова. Сүрэххин тыыттар кэпс. — тугу эмэ сүрэххинэн чугастык ылын. ☉ Принять что-л. близко к сердцу. Биэлсэр кыыс туһунан тугу эмэ кэпсээтэллэр эрэ сүрэҕин тыыттарар. Сүрэххинэн сөбүлээ — ис дууһаҕынан сөбүлээ. ☉ Полюбить всей душой, всем сердцем
Тоҕойуом, мин эйигин бэркэ таптаатым, сүрэхпинэн сөбүлээтим. Н. Неустроев. Сүрэххэ астарбыттыы — эмискэ, соһуйбуттуу. ☉ Неожиданно, вдруг
Эмискэ сарай муннугун үстэ «топ» гына тоҥсуйар тыас иһилиннэ. Ити тыастан Салбаныкы Сүөдэр, сүрэххэ астарбыттыы, ходьоҥолуу түстэ. М. Доҕордуурап. Сүрэххэр тут — тугу эмэ чугастык ылынан санаа баттыга оҥоһун. ☉ Принимать что-л. близко к сердцу, сильно переживать что-л. Чэ ити хааллын. Кыра иирсээни сүрэххэ туппат баҕайыта. Сүрэх ымыыта — дууһа, өй-санаа баҕата. ☉ Сокровенное желание
Наар биири сүрэх ымыыта оҥостоҕун: фашистары, сиэхситтэри, сотору кыайан-хотон, сэрии бүтэн, төрөөбүт дойдубутугар, дьиэбитигэр-уоппутугар тиийэрбит улам чугаһаан иһэр. «ХС». Сүрэх этиитинэн — ким да күһэйиитэ суох, бэйэ баҕатынан. ☉ Добровольно, по велению сердца. Сүрэх этиитинэн мин эһиэхэ көмөлөһө кэллим. Эт сүрэҕинэн — ис дууһатынан. ☉ Всей душой
Матрёна Григорьевна Борисова — идэтинэн учуутал, эт сүрэҕинэн партийнай үлэһит. «Кыым»
◊ Сүрэх бопторуута — сүрэх быччыҥнара кылгас кэмҥэ кылгаан, хам тутан ылыылара. ☉ Сердечный спазм
Сүрэх быата көр быа. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар — сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семёнов. Сүрэх кутуйата көр кутуйа. Сүрэх от бот. — бытархай, сүрэхтиҥи быһыылаах үрүҥ сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Майник
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б. Сүрэх тэбиитэ — сүрэх быччыҥнарын үлэтэ (төһө чаастатык харбыйан уонна тэнийэн хааны тымырдар устун хачайдааһына). ☉ Биение сердца. Кыра оҕо сүрэҕин тэбиитэ улахан киһитээҕэр түргэн буолар. Сүрэх хайырҕаһа — ыраас хааны организмҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта. Сүрэх хайырҕаһа хааны тарҕатар сүрүн тымырынан буолар. Тэҥн. үөс тымыр. Сүрэх чопчута — сүрэх быатын төрдүттэн тахсар тарбах курдук кыра көҥдөй чорбох. ☉ Сердечное ушко. Сүрэх ытарҕата — сүрэх иһинэн хаан сырыытын салайар (хааны төттөрү ыыппат) чараас хаппах. ☉ Сердечные клапаны. Сүрэх эриллиитэ — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, киһи сүрэҕэ ылыммакка, хотуолатаары гыныыта. ☉ Тошнота. Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ — киһи тарбаҕын (эрбэҕин) төбөтүн ис өттүнэн саамай көп өттө. ☉ Подушечки пальцев
Тэлгэтэн бүтэрэн баран, тарбахтарын сүрэҕэр сыһыаран таһааран хаартыларын талар, тиэритэ уурталыыр, ботугурууботугуруу өр тойоннуур. Суорун Омоллоон
Аҕам модьу-таҕа тарбаҕын сүрэҕинэн бигээн өссө төгүл тыытын кичэйэн көрдө-иһиттэ. С. Тумат
[Мөрүөн] үүттээх хойуу чэйи астына иһэн, табахтаан баран, тахсан хотуурун эргим-ургум тутан, эрбэҕин сүрэҕинэн биитин таарыйталаан көрдө. Д. Таас
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын. Туу сүрэҕэ — тууга киирбит балык төттөрү тахсыбатын курдук, утары көрө сылдьар уһуктардаах түгэх. ☉ Внутренняя воронка верши
Кырдьаҕас тиит анныгар хас да алдьанан хаалбыт туу сүрэхтэрэ ыһылла сыталлар эбит. Н. Неустроев
Туу сүрэҕэ куонус курдук, быһа холуйан үрдүгэ биэс уон сэнтимиэтир буолуон сөп. ОГП АТБ
Тимир туу сүрэҕин ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
уйг., ДТС йүрэк, алт. дьүрек, шор. чүрек, кум. юрек, уйг. жүрэк, бур. зүрхэн, п.-монг. йирүкэн
II
аат. Моойго кэтиллэр кыра тимир (эбэтэр алтан, көмүс) кириэс. ☉ Нательный крест, крестик
Өлөксөөндөрө хотун көмүс иилэҕэс быалаах сүрэҕин иилиннэ. Суорун Омоллоон
«Айыы киһитэ, буоллаххына, бу сүрэх иннигэр кириэстэн!» — Сайыына моонньугар кэтэ сылдьар сыапачыкалаах үрүҥ көмүс сүрэҕин ылан, кириэстэнэн баран, Сээҥҥэ утары уунна. Г. Угаров

I
1. аат.
1. Хайа кытаанах, чиҥ боруодатын бытархайа, көһөҥөтө эбэтэр кэлимсэтэ. ☉ Камень
Тааска утуйар, тимиргэ уһуктар, дүлүҥҥэ түһэр, дүлүҥ устун сүүрэр, халлааҥҥа көтөр баар үһү (тааб.: уот). Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо. Л. Попов
Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
△ Уулаах сир кытыытынан (хол., өрүс, муора, күөл биэрэгинэн), түгэҕинэн ыһылла сытар бытархай, мүлүркэй кырыылаах кытаанах эттик, чай. ☉ Мелкие камешки по берегам, на дне водоёмов (напр., рек), галька
Таптыы көрбүт таастарын …… уу түгэҕиттэн умсан таһаарар. Амма Аччыгыйа
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Араас кытаанах эттиктэр ааттарын кытары холбоһон биир уус, бөлөх өйдөбүлүн биэрэр: күндү таас, алмаас таас, чөмчүүк таас, чокуур таас, хоруоҥка таас, дэриэспэ таас, очуос таас о. д. а. ☉ В составе различных словосочетаний обозначает какое-л. обобщающее понятие, как то: драгоценный камень, алмаз, жемчуг, кремень, карольки (крупные бусы), булыжник(и), утёс и т. д.
2. Таас хайалардаах үрдүк сир (намыһах хотоол эбэтэр туундара сиригэр тэҥнээтэххэ). ☉ Возвышенное горное место (по сравнению с низменными или тундровыми местами). Арҕаа таас, Илин таас (Халымаҕа эбээннэр былыргыттан таба иитэн олорбут сирдэрэ)
□ Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, Илин таастан ылыыһык. А. Софронов
Аҕыйах хонуктааҕыта түөрт булчут мантан чугас тааска бултуу тахсыбыттара. Т. Сметанин
Билигин кини ыстаадата Арҕаа тааска баар. Ол [Арҕаа таас] хайа ойуура, алыыта эҥинэ таба аһылыктаах. Итинник улахан таас хайалаах сирдэри көннөрү таас эрэ диэччилэр. С. Никифоров
Сайын аайытын тахсан сайылыыр таастарын ахтыбыттара сүр, бөртөлүөт түннүгүнэн төбөлөрө лэкээриҥнэс. «Кыым»
3. Туораах бурдугу мэлийэн, мээккэлиир төгүрүк тэрил, суоруна. ☉ Мельничный каменный круг для перетирания зёрен в муку, жёрнов
Түүн үөһүн саҕана аҕам кыра туораах бурдуктаах кэлэн, тоҥнуу тааска мэлийэн сыыгынаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тааспыт киинэ элэйэн бурдукпутун дэлби куруппалатан кэбистибит. А. Софронов
[Туораах бурдугу] сиксийэн баран, тааска тардыахтааххын. АИА КХО
4. Киһи уҥуоҕар ууруллар, туруоруллар өйдөбүнньүк, пааматынньык. ☉ Надгробный памятник из камня, могильная плита
Мин эспит бинтиэпкэм ньиргиэрин Бэйэтин киэнинэн ааҕыныа. «Дорообо, табаарыс!» — диэбитин истиэҕим… Мин тааспар сибэкки анньыллыа. Эллэй
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын иһигэр маҥан кырааскалаах, элбэх киһи уҥуоҕун таастара кылбарыһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
[Хобороос] иин үрүт тааһыгар бүк түһэр. И. Егоров
5. Киһи ис уорганнарыгар үөскүүр ыарытыннарар кытаанах кыра эттиктэр. ☉ Маленькое твёрдое образование во внутренних органах человека, причиняющее боль, камень
«Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эпэрээссийэлиэхпит», — диэбиттэрэ. Софр. Данилов
Үөс тымырын таас бүөлээтэҕинэ киһи саһарар, тириитэ кыһыйар, хойуутун өҥө сырдыыр, иигэ хараҥа өҥнөнөр. ЯАС БХ
Үөстэригэр таас үөскээбит дьонун эпэрээссийэлээн харахтарыттан сыыһы ылбыт курдук үтүөрдүтэлээн эрэр диэн кэпсиир буолбуттара. «Кыым»
6. Үксүн түннүккэ, иһиккэ туттуллар дьэҥкир, чараас өстүөкүлэ. ☉ Прозрачное, тонкое стекло, используемое для изготовления окон и других изделий (напр., посуды)
Хараҕынан мөлтөх соҕус тойон быһыылаах ээ: ачыкытын тааһа халыҥын. Софр. Данилов
Кыараҕас түннүктэр таастара алдьаммыт, сорох сиринэн кумааҕы бүөлээхтэр. Күндэ
Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх бэрээндэлээх буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Тааһынан оҥоһуллубут. ☉ Сооружённый, изготовленный из камня, каменный
Үрдүк таас дьиэлэр өрүкүһэ үүнэн, элбээн эрэллэр. Суорун Омоллоон
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Таас куораттары тэнитиэхпит. Баал Хабырыыс
[Аркадий Дмитриевич] Ленин куоратын килэдийэр таас уулуссаларыттан арахсан, Саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап
2. Таас кутуулаах, тааһынан бөҕөргөтүллүбүт. ☉ Покрытый, укреплённый камнем
Бадарааны ортотунан сэрии иннинэ кумах, таас кутуулаах уонна хаптаһыны тэлгээн, олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
Табаҕа бааһыналарын эргиччи уонна Кириэстээххэ диэри таас кутуулаах суол оҥоһуута [бырайыакка] киирсэр. «ХС»
3. Өстүөкүлэлээх, өстүөкүлэлэммит; өстүөкүлэнэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стекла, стеклянный
[Кулуба] үрүҥ таас ачыкылаах. Н. Неустроев
Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы сарсыарда күн уотун сарыала Лааҕыр таас түннүгүн үөһэттэн уураата. П. Тобуруокап
4. Уматыллыбыт үрүҥ туойтан оҥоһуллубут (үксүгэр иһит туһунан). ☉ Изготовленный из белой глины, керамический, фарфоровый (обычно о посуде)
Былыты курдаттыы сардаҥата суох күн таас бүлүүһэ түгэҕин курдук көстүтэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол сылдьан остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
5. көсп. Кытаанах, улахан күүстээх, суостаах (тааска маарыннатан, тугу баҕарар фольклорга, уус-уран литератураҕа тэҥнээн этии). ☉ Твёрдый, сильный, устрашающий (обычное сравнение различных явлений с камнем как образцом твёрдости и силы в фольклоре и художественной литературе)
Ийэ кыыл обургу …… килиэ таас тииһин киҥнээхтик кэчигирэтэр. П. Тобуруокап
[Өлүү балыгын төрөтүөхтээхпин диир ойуун:] Оччоҕо, тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Ол үүннэҕинэ, Орто дойду ойууна кыайан сиэбэккэ, үйэбин моҥоон өлөн баран, үөһэ дьабыммар көтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
[Айыы бухатыыра] Дьаргыл таас харытынан, ньыгыл таас ытыһынан Иэдэс тааска биэрдэ. Били баҕайы сири харбаан ылла. Тоҥ Суорун
♦ Аптаах таас — остуоруйаҕа кэпсэнэр, баайы, аһы-таҥаһы биэрэр күндү таас. ☉ Сказочный волшебный камень, дающий изобилие его обладателю
Аптаах тааһын атыытыгар Аччыктыыры анаарбакка, Чурум-Чурумчуку аатыран, Туойа-ыллыы доргута Туйгуннук олорбута. Эллэй. Дьаргыл таас (былаа- йах) фольк. — ньиргиэрдээх, дуорааннаах, лүҥкүнэс тыастаах (былаайаҕы хоһуйар кубулуйбат эпиитэт). ☉ С гулким звоном (постоянный эпитет, живописующий шаманскую колотушку)
Дьаргыл таас былаайаҕынан Дьалыһыйа-дьалыһыйа Дор-дор оҕуста, Домдом туойда. П. Ойуунускай. Дьоллоох таас — булбут киһиэхэ баайы-дуолу, үтүө олоҕу аҕалар хара курустаал таас (итэҕэл быһыытынан хотой, мохсоҕол, халба уйатыгар баар буолар үһү). ☉ Камень счастья — чёрный хрусталь, дающий его обладателю богатство, благополучную жизнь (по поверью, обнаруживается в гнезде орла, сокола, утки-широконоски). Кулгааҕын тааһыгар диэри — кулгааҕар диэри (муҥутуурунан ыксары тарт — ох саа кирсин). ☉ До отказа, до самого уха (натянуть тетиву лука). Куорсуннаах кураҕаччы оҕун …… Кулгааҕын тааһыгар диэри Лыҥкыначчы тардан, Түөлбэ хаан дүҥүрүн туһаайан Төлө тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кул- гаах. Сойуо харах ойон тураат, Манчаарыны кулгаах тааска сырбатта. И. Гоголев
Чүөчээски Түүлээх Уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон. Күөмэйэ таас курдук (таас тахса) бүппүт — тымныйан, күөмэйэ ыалдьан, саҥата иһиллибэт, нэһиилэ кыыкыныыр эбэтэр сибигинэйэр эрэ буолбут. ☉ Простудившись, потерять голос
[Сүөкүччэ] тымныйан, күөмэйэ таас тахса бүтэн хаалбыта. А. Сыромятникова
Бэрэбиэсчит күөмэйэ таас курдук бүтэн хаалбыт, бэрээдэги олохтуу сатаан, кураанахха хаахыныы сатаахтыыр. А. Фадеев (тылб.)
Мастаас курдук көр мас. Суку Ньукулайы, Өлөксөөс кыыһы туоһу буолуоххут диэн мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. А. Бэрияк
Ийээ, …… эн биһикки иккиэн аҕабын ааттаһарбыт эбэтэр мас-таас курдук этэрбит буоллар, миигин кини күүһүнэн умса анньан [кэргэн] биэриэ суох этэ. М. Доҕордуурап
[Сиидэр кинээс] Лөкөйгө биир улахан сүөһүнү уостатыах буолан, күһүн ону эрдэ кэлэн ыларыгар мас-таас курдук этэн барбыта. Тумарча
Муос-таас курдук көр муос I. «Мин хайа үлэтигэр үөрэнэн, холонон көрүөхпүн баҕарабын», — диэн уола муос-таас курдук хардарбыта. «ХС». Муос-таас курдук быһаарынан кэбистэ: «Түксү, маны ууратыахха!» А. Данилов
Дьэ билигин кини [кэргэниттэн] арахсарга муос-таас курдук быһаарынна. «ХС»
Муус-таас курдук — мас-таас курдук диэн курдук (көр мас). Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муус-таас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай. Мэҥэ таас — 1) киһи уҥуоҕун тааһа. ☉ Надгробный камень, могильная плита
Куорат курдук ыраах сиртэн дьоннорун ааттарын үйэтитээри …… атынан тиэйтэрэн таһаарбыт аанньаллаах, ойуулаах мэҥэ таастарын ханнык эрэ дьаһалта паровой двигатель туруорарга олох гына хомуйтаран ылан сиргэ тимирпит. Далан
Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов; 2) көр мэҥэ I
Мэҥэ таастар суруктарыгар бары да түүрдэргэ билигин да туттуллар уопсай даҕааһын ааттар бааллар. АНК БТТ. Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска — оҕолор, эдэр дьон санаалара букатын туспа, атын. Төрөппүттэрэ саныылларынан, кинилэр тоҥуйдар, уйаҕаһа суохтар, дьэбирдэр диэн өйдөбүллээх этии. ☉ Дети, молодые люди думают совсем по-другому, иначе, чем родители, поэтому они им кажутся холодными, нечувствительными, чёрствыми
Ийэ-аҕа санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс ном.). Эр дьон, төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
«Оҕо сүрэҕэ тааска диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ», — дьахтар ис-иһиттэн кыйаханан-кыыһыран кэлбитэ. «ХС». Санаа хара тааһа — киһини баттыыр, олус илиһиннэрэр ыар санаа. ☉ соотв. камень на сердце
Очур бөҕөҕө оҕустаран, Тэхтир бөҕөҕө тэптэрэн, Санаабыттан санаа хара тааһа түспэтэ. С. Васильев
Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Таас дьүлэй — киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, сэҥээрэн көрбөт, олус тыйыс. ☉ Равнодушный, бесчувственный, бессердечный, жестокий
Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат, атын дьон кыһалҕатыгар таас дьүлэйгэ, сыһыаныгар бардамҥа кубулуйбута. «ХС»
Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> көр иэн I. Охоноос …… бэтэрээ туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, аһардар аһаран, тиийэн, буурдууругар биир харыһы наһаа түһэн, халты тэбинэн, таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар Мас [киһи аата] анараа киһини атаҕын тойон эрбэҕиттэн харбаан ылан, өрө көтөҕөн баран, таас иэнинэн түһэрэр. «ХС». Таас сүрэхтээх — аһыныгаһа суох (кими, тугу да харыстыыр диэни билбэт). ☉ соотв. каменное сердце
Бу маннык таас сүрэхтээх киһини ханнык үтүөтүн иһин таптыахха сөбүй? Тас көрүҥүн эрэ иһин дуо? Н. Лугинов. Таас төрөөн олорор (турар) — туохтан эрэ санаатын таптарбакка, олус дьиппиэрэн, тыйыһыран, хамсаабакка да олорор. ☉ Неудовлетворённый чем-л., сидит неподвижно с суровым, невозмутимым, ожесточённым видом (букв. сидит, переродившись в камень)
Терентьев кэпсэтии хайысхатын сөбүлээбэтэҕинэ ах баран, таас төрөөн олорон көхсүн этиппэхтиирэ. Н. Лугинов
Сэпсигир маҥан бытыктаах кубархай сирэйэ таас төрөөн дьиппиэрбит. П. Ламутскай (тылб.)
Уол ыксаан аҕатын диэки көрбөхтөөтө да, аҕата букатын хамсаамына, кубарыйан, кытаанахтык санаммыттыы сэҥийэтин бытыгын чоротон, таас төрөөн олордо. В. Катаев (тылб.). Таас тиис, муос тиис! — харсар оҕустары киксэртиир оҕолор хаһыылара. ☉ Возгласы детей, которыми они подстрекают бодающихся быков (букв. каменный зуб, костяной зуб)
Муос тиис! Таас тиис! Киксэртээн оҕолор чаҕаараллара, Муос тиис! Таас тиис! Суон тииттэр, Чөҥөчөктөр ордоотууллара. И. Гоголев
Таас уорҕатынан — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Биһиги бары көрөн турдахпытына сүүнэ улахан кугас оҕус атырдьаҕынан быраҕыллыбыт түүтэх курдук өрө эһилиннэ уонна таас уорҕатынан барда. Далан
Ааны аргыый аһан киирэн иһэммин, халтарыйан, чуут таас уорҕабынан бара сыстым. И. Никифоров. Таас ытыс, хаппыт тарбах — олус кэччэгэй, тугу да ыһыктыан баҕарбат. ☉ Скряга, жмот, сквалыга (букв. каменная ладонь). Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тааһы бырахпыт курдук — олус дөбөҥнүк, түргэн баҕайытык уонна кытаанахтык (утуй). ☉ Сразу, очень быстро и крепко (уснуть — букв. как брошенный камень)
Күнү дэлби сылайан баран, түүн тааһы бырахпыт курдук утуйан тураҕын, сарсыарда биирдэ уһуктаҕын. Далан
Ыар сорудаҕы толорбут, ыран-быстан кэлбит уолаттар сонно тута кэбиинэлэригэр охтуталаабыттара да, тааһы бырахпыт курдук ньимси утуйан хаалбыттара. В. Яковлев
Оо, олус да ыараханнык, тааһы бырахпыт курдук, утуйбуппун. «ХС». Таллан таас орой фольк. — талыы-талба төбө (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Крепкая, умная голова (букв. отборная каменная макушка)
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ [диир ат иччитигэр]. Саха фольк. Бу мин өйбүн — таллан таас оройбун таба андаҕайдыҥ! Ньургун Боотур
Таллан таас оройдорум төйөөхөйдүү доргуйда. Суорун Омоллоон. Таллан таас уораҕай фольк. — амырыыннаах-алдьархайдаах таас килиэ дьиэ, арҕах (абааһы бухатыыра олорор дьиэтин сүрдээн-кэптээн хоһуйан этии). ☉ Мрачное зловещее каменное логово (изображение-описание жилища богатыря преисподней, абасы)
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа. Саха фольк. Таллан таас уораҕайын оройуттан өһөх хара төлөн өрө оргуйда да, кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сабыта биэрдэ. Ньургун Боотур. Тастан киирбит таас уллу- ҥах — атын туора киһи; абааһы көрүллэр туора урдус. ☉ Совершенно незнакомый, посторонний, чужой человек; чужак, неприятель (букв. вошедшая снаружи каменная стопа)
Ягоҕа Отелло …… тастан киирбит таас уллуҥах. Кини маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах эргэр. — туга да суох, дьиэлээх тойоҥҥо сөбүлэппит, ыалга эбии иитимньи, айах адаҕата эрэ буолар киһи. ☉ Втёршийся в доверие к хозяину дома чужой человек, от которого домочадцам ждать добра не приходится. Түөрт түөрэм (түөрэҥ) таас туйах фольк. — бухатыыр атын сыыдам сырыытын, бүдүрүйэри билбэт эрчимин, иччитигэр бэриниитин хоһуйан этэр уустук эпиитэт. ☉ Постоянный сложный эпитет, характеризующий копыта богатырского коня в эпосе олонхо (букв. четыре каменных копыта, оставляющих круглые следы)
Хоро-хоро диэн хоролуулларын аҕай кытта түөрт түөрэм таас туйахтарынан төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Түөрт түөрэҥ таас туйаҕын тыаһа өрө табыгыраата. Ньургун Боотур. Ууга тааһы бырахпыт курдук (кэриэтэ, бырахпыттыы), ууга бырахпыт таас курдук — 1) букатын суола-ииһэ көстүбэккэ, сураҕа-садьыга иһиллибэккэ, быркыта суох (сүт). ☉ соотв. как в воду канул
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
[Настайа] «ааһан эрэр ханнык эрэ киһини булсан» адьас чиэски сиргэ түһэн, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. П. Аввакумов
Уйбаан Сэмэнэбис били Маайа кумааҕыларын ылан барыаҕыттан ыла, ууга бырахпыт таас курдук сүтэн хаалар. Н. Якутскай
Чаачыгырыыр таас таҥалай көр таҥалай I. Мин бэйэлээх — кубулҕаппын куудьунан, Чуучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай [Хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
(Чачыгырыыр) таас таҥалайа чаҥырҕаата, Чаҥыргыы-чаҥыргыы сараадыйан кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Алмаас таас көр алмаас
Ол пааматынньыкка …… алмаас тааһы илиитигэр тутан баран, көрө турар саха булчутун мөссүөнүн туруоруом этэ. Суорун Омоллоон
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Эн көмүскүн, эн көрөр хараҕыҥ алмаас таас курдук үчүгэй. С. Ефремов. Бурдук тардар таас көр таас I
1.
Кыһыары соҕус куорат суутуттан аҕа ууһугар биирдии бурдук тардар таас таҕыста, мин аҕабар биир тааһы биэрдилэр. Саха сэһ. II
Ийэҥ былыр баайга Бурдук тарпыт тааһа Кэпсиир эн олоххун, Үөскээн үүнэн испиккин. П. Тулааһынап
Дэриэспэ таас көр дэриэспэ. Тыс быстар тыас тыаһа Дэриэспэ таас курдук Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
Мин сүүс миэтэрэ үрдүктээх дэриэспэ таас хайа чыпчаалыгар турабын. С. Ефремов
Дьаптал таас көр дьапталҕа таас. [Ийэ дойдум] Акылаатын Алын төрдүн Дьаптал таастан Дьаарыстанан, Ирбэт тоҥтон Тиийэн иҥнэр Эрэл, бигэ Тирэхтэннэ, Килиэ тимир Эркиннэннэ. Күннүк Уурастыырап
Дьапталҕа таас көр дьапталҕа таас. Алта хос дьапталҕа таас муосталаах Алаһа бараан дьиэ барахсан Аана арыллаҥныаҕынан [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай
Төрүт буор ийэ сирбит …… Дьапталҕа таас дьайыҥнанан, Сөҥөн, дьиппинийэн үөскүөҕүттэн Күндүттэн күндү баайын, Дириҥ түгэҕэр саһыаран, Иҥэриммитэ баар этэ. С. Зверев. Дьарҕаа таас поэт. — оһуор-бичик курдук дьэрэлийэн көстөр бытархай таастар (үксүн уу курдат көстөрүн этэллэр). ☉ Мелкие камни, ярким узором виднеющиеся, просвечивающие сквозь толщу прозрачной воды
Дьарҕаа таас түгэҕэ ууну курдаттыы дьэрэлийэн көстөр. Амма Аччыгыйа. Дьилэй таас — быыһа-хайаҕаһа суох, бүтэй, ньыгыл, чиҥ таас боруодата. ☉ Твёрдый, монолитный, не имеющий трещин камень
Дьилэй таастардыын киһилии кэпсэтэр Дьикти доҕорум, иһит-сэргээ, Мичилийэр кыыс билсиһээри, кыбыста Мичээрдиирин сэрэйбэккин ээ! И. Эртюков. Испиэскэ таас — таас хайалаах сиргэ баар оппуохалаах сөҥүү боруодата. ☉ Осадочная горная порода, содержащая известь
Сөҥүү боруодаларыгар …… миэл уонна испиэскэ таастара киирсэллэр. СПН СЧГ
Испиэскэ тааһа — сир ахсын баар хайа минерала. КДМ Х
Соҕуруу Европа үгүс сис хайалара …… сүрүннээн сөҥүү боруодаларыттан — испиэскэлээх таастан (известняк), кумахтаах таастан (песчаник) үөскээбиттэр. КВА МГ
Курустаал таас көр курус- таал. Күн уотун курдук өрө күндээрбит, кустук төлөнүн курдук дьэрэлийэ сандаарбыт курустаал таас дыбарыаска мунньустан олорон, саха үлэһит норуотун үрдүк сэбиэтэ, улуу мунньаҕа ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
Хараҕын кыламаннарыгар курустаал таас курдук дьэҥкир уулар кылабачыҥнастылар. Күндэ
Киһи син биир курустаал таас иһит. Н. Босиков. Күндү таас — үксүн киэргэлгэ туттуллар үчүгэй чаҕылхай көрүҥнээх, ыарахан сыаналаах таас. ☉ Драгоценный или полудрагоценный камень. Чароит — күндү таас
□ Маша …… кэһиэччигэ күндү тааһынан күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов. Күрбэ таас — туспа сытар улахан мөкүнүк таас. ☉ Большой массивный круглый камень, лежащий отдельно
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. И. Гоголев
Бүрүнэ сытар соммун аһан көрбүтүм, хаспаҕым айаҕын улахан күрбэ таас бүөлүү түспүт. Т. Сметанин
Муҥха тааһа — таастыган диэн курдук. [Сылгы] кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха; туйаҕа — тимэх, муҥха тааһа [буолар]. «Кыым»
Очуос таас — очуос 1 диэн курдук. [Чурумчукуну] Дьуоҕата биллибэт далайга Чурулуу тыаһыыр байҕалга …… Чымаан үрдүк чыпчааллаах Очуос таастан бырахтылар. Эллэй. Соһо таас — кырааскалыырга туттуллар сымнаҕас кыһыллыҥы таас. ☉ Мягкий красящий камень красного или охристого цвета
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап. Суорба таас — көнө иэдэстээх туруору таас (хайа). ☉ Крутая, отвесная скала, утёс
Суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. Амма Аччыгыйа. Улуу өрүс кытыытынааҕы суорба таас хайа. Багдарыын Сүлбэ
Суол икки өттүнэн Суорба таас хайалар Кирпииччэ өҥүнэн Кремль эркининии Кэрэлээн тураллар. С. Васильев. Суоруу таас — тэҥнии кылааккайдаммыт таас. ☉ Тёсаный камень
Россия үөрэхтээҕэ П.С. Паллас Енисей өрүс салааларыгар …… суруктаах суоруу таастары булбутун туһунан ыстатыйа таһаарбыта. АНК БТТ. Сүлүүдэ таас — хаҕылана сылдьар дьэҥкир хаптаҕай минерал (былыр түннүккэ өстүөкүлэ оннугар тут-лара). ☉ Плоский слоистый прозрачный минерал (в старину использовали для окон вместо стекла), слюда
Хаҥырҕастаах хаппахчы Киһи көрүөр Килбиэннээх буоллун диэн, Сүлүүдэ тааһынан Сүрэ тупсарыллыбыт. П. Ойуунускай. Сыа таас — муус маҥан дьүһүннээх таас. ☉ Чисто белый камень, кварцит
Сыа таас курдук ыраас мөссүөннээх Хобороос кубарыйталаан хаана оонньоон ылаттаата. А. Сыромятникова
Көстөкүүн бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх, сыа таас курдук муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
Үс ыалдьыт, ол иһигэр икки мааны сыа таас курдук маҥан дьахталлар. СДТА. Сымара таас — үксүн туспа сытар улахан бөдөҥ таас. ☉ Отдельно лежащая гладкая каменная глыба
Ол [төҥүргэс] аттыгар ынах ханнын саҕа сымара таас сытар. Амма Аччыгыйа
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Онуоха ат сылгы …… Түөрт атаҕын холбуу үктэнэ түстэ да, түөрт хаардаах бугул курдук Хара сымара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур. Таас бараа- ҕа — уһун атахтаах, уһун тумустаах улахан чөкчөҥө. ☉ Один из видов куликов. Таас бас — улахан төбөлөөх, олус хатыылаах лапчааннардаах кыракый өрүс балыга. ☉ Маленькая речная рыба с большой головой и колючими плавниками, ёрш
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к. Сордоҥнору да, таас бастары да, …… бэл сыта сыҥсаар майаҕастары уу түгэҕин ньоҕороҕуттан орообуттара. УуУЛ. Таас боруута — хаас аһылыга буолар боруу. ☉ Хвощ, хорошо поедаемый гусями. Таас былдьырыыта — көннөрү былдьырыыттааҕар кыра былдьырыыт. ☉ Маленький по размеру кулик
Дурдабыт иннинээҕи бадарааҥҥа таас былдьырыыта «чырылык-чарылык, дьиридьир» дии-дии, сүүрэн догдоруйар, арыт тохтуу түһэр, уһуктаах уһун тумсунан бадараантан тугу эрэ булан аһыыр. В. Тарабукин. Таас дьааҥы — ото-маһа суох сыгынньах таас хайа. ☉ Нагромождение каменных скал без растительности, гольцы
Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай
Халтаҥ таас дьааҥылар үрдүк арҕастарыгар хаһан да уулбат, таас буолбут муус ардайдаахтар. А. Сыромятникова. Таас дьиэ — таастан, кирпииччэттэн, блоктан, керамзиттан уо. д. а. кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут, толору хааччыллыылаах дьиэ. ☉ Благоустроенный дом из камня, кирпичей, бетонных блоков и прочих твёрдых материалов
Мин улааттарбын эрэ субу хайа чыпчаалыгар сүрдээх үчүгэй, кырасыабай гына таас дьиэ туттуоҕум. С. Ефремов
Ити уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гольдеров
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Таас дьүлэй көр дьүлэй. Павел Бакланов кэргэнэ икки кулгааҕынан таас дьүлэй. Н. Якутскай
Таас дьүлэй киһиэхэ Кулгааҕар сипсийимэ. Эн тараҕай киһиэхэ Тарааҕы бэлэхтээмэ. И. Гоголев
[Ыарыһах] кулгааҕар наар туох эрэ тыас куугунуур, мэйиитэ эргийэр буолбут, онтон тугу да истибэт таас дьүлэй буолбут. «ХС». Таас дьоно — хайалаах сир олохтоохторо. ☉ Жители горной местности, горцы
Өймөөкөөҥҥө олорор сахалар бэйэлэрин таас дьонобут диэн ааттаналлар. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. тыа дьоно. Таас испиэскэ — уматтахха оппуоха буолар хайа боруодата, таас. ☉ Известняк
Таас испиэскэни уматан, испиэскэ тиэстэтэ оҥорон баран омуһахха кутар табыгастаах. «Кыым»
Хостонор туһалаах баайдары норуот хаһаайыстыбатыгар туһаналлар. Сорохтор, холобур, туой, кумах, гранит, испиэскэ тааһа тутууга наадалаахтар. КЗА АҮө
Таас иһит көр иһит III. Сыыр үрдүгэр [ыт көлөнөн] бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна таас иһит курдук хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай. Таас көмүһэ — хайа боруодатын иһигэр үөскээбит олохтоох көмүс. ☉ Рудное золото или серебро, находящееся в самом месторождении
Быйыл биһиги таас көмүһүн сирийэн көрдөөһүҥҥэ уонна чинчийэн үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурар сыаллаах бөдөҥ масштабтаах түөрт саҥа баартыйа тэрийдибит. Тумарча. Таас ку- һа — 1) Илин Сибииргэ хайа үрэхтэригэр уонна күөллэригэр ууһуур-үөскүүр кэрэ, чаҕылхай эриэн дьүһүннээх кыра кус. ☉ Красивая, пёстро окрашенная маленькая утка, обитающая на горных реках и озёрах Восточной Сибири, каменушка. Таас мородутун үксүн таас куһа диэн ааттааччылар; 2) уһун тумустаах, хара өҥнөөх, кынатыгар үрүҥнээх кыракый кус (Хотугу муора арыытыгар тааска кыстыыр). ☉ Небольшая чёрная птица с длинным острым клювом, зимующая на островах Северного Ледовитого океана; 3) Хотугу Муустаах Байҕал кытылын очуос таастарыгар уйаланан ууһуурүөскүүр уу кустара (хол., улун, ээбиллэ). ☉ Морские утки, гнездящиеся на прибрежных скалах Северного Ледовитого океана (напр., крохали, морянки). Көтөр баһаарын быыһыгар таас кустара эмиэ баар буолаллар. Таас кэмпиэт — араас өҥнөөх дьэҥкир киһи эмэн эрэ сиир кытаанах кэмпиэтэ; лампысыай. ☉ Разноцветные твёрдые сосательные конфеты, леденцы
Суругу оскуолаттан үөрэнэн бүтэн кэлэн иһэн сиэнэ кыыс Таата эбэтигэр ааҕан туһалаан барда. Манньатын таас кэмпиэт ылла. В. Иванов. Таас лүөнэ — уокка умайбат, синньигэс бөҕө утахтардаах минерал. ☉ Огнестойкий крепкий тонковолокнистый минерал, асбест
Таас лүөнэ үүммэт. Ону хайаттан хостууллар. Утахтарын быыстара сап. Утахтара төһө да синньигэстэрин иһин олус бөҕөлөр уонна саамай кылаабынайа уокка умайбаттар. ЮГ КХЭДьС. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) — саамай кыра хаас, тумсун төрдүн диэкинэн сүүһүгэр үрүҥнээх, атаҕа, тумса араҕас. ☉ Гусь белолобый, пискулька. Таас от — силиргэҕиттэн үүнэр, лабааларын икки өттүнэн тэрэччи үүнэр сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах оттуҥу үүнээйи. ☉ Папоротник
Таас от сииктээх сиргэ, ойуурга, аппаҕа, Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа эҥээригэр үүнэр. АНК ТСТЗС. Таас ото — таас быыһыгар үүнэр эмтээх от. ☉ Камнеломка. Таас өрдүкээнэ (мас чаҥкыныар, таас чыркымайа) — чыркымайга олус маарынныыр, ол эрээри арыый улахан. ☉ Чирок-трескунок
Таас тардааччы көр самахчыт. Таас тардааччы муҥханы ыанньыктаан, аа-дьуо ылан истэҕин аайы билэр дьоҥҥо муҥха хаамыыта ырылыччы суруллубут сурук курдук көстөр. Н. Босиков. Таас тардыыта итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэли кытта сыһыаннаах билгэлэриттэн биирдэстэрэ. Сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр өлбүтэ буолбут киһини бурдук тардар таас даардатын анныгар сытыардахтарына, кини тааһы эргитэр киһи инники олоҕун туһунан таас кэпсиирин истэр. ☉ Один из видов старинных святочных гаданий: если под подставку жерновов уложить «умершего», то жернова расскажут ему о судьбе того, кто вращает их (букв. верчение ручных жерновов). Таас тардыытын туһунан А.Е. Кулаковскай сиһилии суруйан турар
□ Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап. Таас турааҕа — хара тураахтааҕар лаппа кыра, кукаакытааҕар эрэ улахан, үрүҥ эбириэннэрдээх күрэҥ, Дьааҥы турааҕа, оҥоло. ☉ Кедровка. Таас туус — 1) сиртэн хостонор, ууга дөбөҥнүк суураллар, дьэҥкир эбэтэр маҥанныҥы, күөхтүҥү, саһархайдыҥы, харатыҥы өҥнөөх тааһырбыт туус (киһи сиир тууһун кристаллара кэлимсэлэспиттэрэ, силбэспиттэрэ). ☉ Монолитное сращение кристаллов поваренной соли, ископаемая каменная соль белого, синего, жёлтого, сероватого цвета
Кэмпэндээйигэ оппуохалаах, таас туустаах хайалар элбэхтэр. И. Данилов
«Элгээйи» сопхуос таас тууһу бэйэтин күүһүнэн бэлэмнээн, сүөһүгэ киэҥник туттар буолла. МСИ ХСИи
Туустартан уоҕурдуулары оҥороллор. Оттон таас тууһу киһи аска туттар. КЗА АҮө. Таас үйэ (үйэтэ) — дьон сүнньүнэн таастан оҥоһуллубут туттар сэптэринэн туһанан олорбут кэмнэрэ. ☉ Период времени, когда люди использовали обычно каменные орудия труда, каменный век
Былыр таас үйэ саҕана бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн, тоҥнохторуна итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына бултаан аһаан бэрт судургутук олорбуттара. Н. Лугинов
Дьон туттар сэптэри алтантан оҥостор буолуохтарыттан ыла таас үйэтэ бүтэн, металл үйэтэ саҕаламмыта. КФП БАаДИ
Муус үйэ кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно 20-чэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Таас үрэх — хайалаах, таастаах сиринэн сүүрдэр үрэх. ☉ Речка, текущая по горным, каменистым местам
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Таас үрэҕи кыйа баран истэххэ, кини тыаһа араастаан уларыйар. Т. Сметанин
«Үтүө киһи суобаһа бу таас үрэх уутун курдук ыраас буолар, тукаам», — диэбитэ ийэтэ. «ЭК». Таас хабах — хайаҕа көстөр бороһуок курдук ньалҕархай боруода. ☉ Тальк. Таас хабдьыта — туундара курупааскыта, хара дьабадьы. ☉ Тундряная куропатка
Маҥнайгы туһахтара баар ыарҕатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хойуу үөрдээх, хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара — хаххырыардар утары турар, туруору хаара хастаммыт хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Таас хайа — тулатынааҕы сирдэриттэн уһулуччу үрдээн көстөр кытаанах, чиҥ боруодалартан үөскээбит үрдэл. ☉ Скала, возвышающаяся над окружающей местностью
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан, чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим — адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай
Уһулута ойбут таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Таас хайаҕа — хайа аппыт (хайдыбыт) сиринэн ньолҕоруйан түһэр эмтээх сымала. ☉ Горный бальзам, мумиё
Таас хайаҕа ис ыарыытыгар эмтээх буолар. СТТТ. Таас хараҥаччыта — уһун кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр уһун чылбыйбыт кынаттардаах олус сыыдамнык көтөр улахана суох, ол эрээри буор хараҥаччытынааҕар обургу көтөр. ☉ Стриж. Таас хараҥаччылара Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүгэр кэлэллэр. Таас харах эргэр. — дьиҥнээх харах оннугар угуллар өстүөкүлэ харах; ачыкы. ☉ Искусственный глаз; очки (букв. стеклянный глаз). Харахпар баҕар таас хараҕы уктарыам. Саллааттар с. Таас чох — сиртэн хостонор хара дьүһүннээх умайар таас. ☉ Каменный уголь
Таас чох үүнээйилэр сир анныгар сөҥөн хаалбыт тобохторуттан үөскээбитэ. КВА МГ
Таас чоҕунан дьиэлэри ититэллэр, оттук быһыытынан фабрикаларга, собуоттарга, тимир суолларга туһаналлар, ыстаалы, чугууну уһаарарга тутталлар. КЗА АҮө
Дьааҥыга хорҕолдьун көстүбүтэ, Халыма, Лена өрүстэргэ уонна Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чоҕу булбуттара. «ХС». Таас чөркөйө (чыркымайа) — чыркымайтан арыый улахан, өлбөөркөй күөхтүҥү өҥнөөх, Саха сиригэр тэнийбит көтөр, ыам ыйын ортотун диэки кэлэр. ☉ Чирок-трескунок. Тааһы кытта таас буол — таас курдук кытаатан, таастыйан хаал. ☉ Превращаться в камень, стать подобным камню, окаменеть (букв. с камнем стать камнем)
Ол үҥүү буоллаҕына, Уга эргэрэн эмэҕирэри билбэккэ, Тимирин дьэбин кыайан сиэбэккэ, Тааһы кытта таас буолан, Билигин даҕаны турар үһү. Күннүк Уурастыырап. Тараҕай таас — от-мас үүммэт таас хайалара. ☉ Гольцы, гора без всякой растительности, скала, сопка
Онон-манан тараахтаан түһэр үрэхтэр сүнньүлэриттэн уратыта барыта таас: сымара таас, суорба таас, тараҕай таас. П. Егоров
Ардайдаах тараҕай таас таманнардаах, …… Үрдүк орой мындааҕа, Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев. Тиис тааһа — тиискэ испиэскэ тааһыран хам сыстыыта. ☉ Отвердевшие известковые отложения на зубах, винный камень. Тииһим тааһа аалан ыарытар. Тимир таас (тааһа) — иһигэр тимир холбоһо сылдьар ыарахан чиҥ хайа боруодата. ☉ Железная руда
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Сыраан уус уолаттарынаан күһүн Бүлүү уута түспүтүн кэннэ уҥуор тахсан маҥан хайа анныттан сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран, муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Туруук таас — туруору эркиннээх таас хайа иэдэһэ. ☉ Крутая, отвесная скала. Туруук хайа үрдүттэн байҕалга ыстанан кэбистэ
□ Нөҥүө күнүгэр күн тахсыыта илин туруук таас үрдүгэр икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөллөр
Саха фольк. Уһулута ойбут туруук таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Түннүк тааһа — курдары көстө сылдьар дьэҥкир, үлтүрүйүмтүө чараас лиис (сырдыгы аһарарын иһин үксүн түннүккэ тутлар). ☉ Стекло (обычно оконное)
Саҥа оскуола тутуутун улахан өттө бүттэ гынан баран, кирпииччэ, түннүк тааһа, кырааска, тоһоҕо эҥин тиийбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Лааппы түннүгүн тааһа үлтүрүйэн лыҥкыныыр. Н. Якутскай
Кини түннүк тааһа быһан, самааскалааһыҥҥа киирдэ. М. Доҕордуурап. Улаатыннарар таас — икки өттүнэн лоппоҕор ону-маны бөдөҥөтөн көрдөрөр төгүрүк өстүөкүлэ таас. ☉ Увеличительное стекло, лупа, линза
[Эрилик Эристиин] хаҥас ханныктык эмэтик борутар хараҕынан улаатыннарар тааһынан көрөн, кумааҕытыгар умса түһэн сытан суруйара. Эрилик Эристиин
Владимир Лукич кутаа таһыгар олорон, туох эрэ таастары үлтүрүтэ охсоохсо, …… улаатыннарар тааһынан кыҥастаһар. Г. Колесов
Луупа сүрүн чааһынан улаатыннарар тааһа буолар. КВА Б. Үүттээх таас — ортотунан үүттээх кыракый испиэскэлээх таас (былыргы итэҕэл быһыытынан, киһини, сүөһүнү ыарахан ыарыылартан эмтииргэ туһаныллара). ☉ По старинному якутскому поверью: известковый камешек с отверстием посередине, излечивающий человека и скот от многих тяжких болезней
Ынахтарын эмиийдэрин боҕуруоскай отунан эмиэ ыһаарбыта, кур сыанан эмиэ оҕунуохтаабыта, үүттээх тааска эмиэ ыабыта. Үүттээх таас баҕас былыр туһалыырга дылы буолара. Амма Аччыгыйа. Хайыр таас — 1) үрүт-үрдүгэр өрөһөлөммүт обургу да, кыра да таастар. ☉ Груда камней
Мин күн тура-тура Хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Мин институту бүтэрбит халыҥ хахтаах диплому сиэппэр уктан, геолог аатыран баран сис хайалар быыстарынан тус хоту дьулуруйар өрүс хайыр таас биэрэгэр кэлэн турабын. П. Аввакумов; 2) тутууга аналлаах кыра гына үлтүрүтүллүбүт таас, хайа боруодата. ☉ Щебень
Муостаҕа тэллэй үөскээбэтин наадатыгар муоста анныгар хайыр таастаах уонна испиэскэлээх кураанах туойу куталлар. Дьиэ к. Халлаан тааһа — космос куйаарыттан сиргэ түспүт эттик. ☉ Метеорит
Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыысатын уонна үрдүн курдары түһэн баран радиоприёмникка кэтиллибит. ЭБЭДьА. Харчы таас түөлбэ. — кыра, бытархай, төгүрүк таас. ☉ Галька
Өрүс оргуйан бидилийэр күөс курдук мэҥилдьийэ, өрүтэ эппэҥэлии, харчы таастарынан бырдааттана сытар. «ХС». Чай таас — кумах булкаастаах кыра таас. ☉ Гравий
Кумах кытылы таҥнары түһэн, чай таастары кырдырҕаччы үктээн ууга киирдэ. С. Никифоров
[Убайым] ууну тыаһаппакка, оргууй туутун оруур уонна төттөрү кэһэн, кураанах чай тааска тахсан, туутун тылбыытын төлөрүтэн, таҥнары тутар. «ХС»
Ымыйахтаах дьоно хаһан да кварцитовай чай тааһы оҥорботохторун чуолкайдык билэллэрэ. ЭБЭДьА. Чарпа таас — чараас бытархай таастар хатталаспыттара. ☉ Груда мелких тонких камней
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… өссө да көтө илик түүҥҥү сииктэринэн килбэчиһэллэр. Т. Сметанин. Чо- куур таас — саһархайдыҥы кугас дьэҥкир олус кытаанах таас (былыр үксүн хататынан охсон, кыым таһааран, уот ыларга туттуллара). ☉ Очень твёрдый камень желтовато-коричневого цвета, который в старину обычно использовали для высекания огня, кремень
[Сэмэн Трынкин] намыһах уҥуохтаах, дьулурҕа, чокуур тааһын курдук хатан …… киһи этэ. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Ый тааһа көр халлаан тааһа. [Тамерлан] таптыыр уола эдэркээн киһи өлбүтүн эмиэ мантан чугас баар хайа үөһэ таһаартаран көмпүт, уҥуоҕар аарыма ый тааһын уурдарбыт, араас суруктаан-бичиктээн. С. Руфов. Этиҥ тааһа итэҕ. — куурусса сымыытын саҕа сырдык таас. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, эмтээх, ол эрээри ону булбут киһи аньыргыыр, дьоҥҥо көрдөрбөт, ким да тыыппат сиригэр кистиир. ☉ По старинному якутскому поверью: светлый, величиною с куриное яйцо камень, который обладает целебными свойствами, но попадается не к добру, поэтому его держали в «чистом месте» и в тайне (букв. громовой камень)
Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
др.-тюрк., тюрк. таш, тыш, даш
II
аат. Сүөһү кэлин өттүнэн хам сыстыбыт хас да хаптаҕай уҥуоҕа, баччах. ☉ Задняя часть туши (обычно крупного рогатого скота)
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (тааһа ордуга дуу, түөһэ ордуга дуу?) — үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
Түөс, таас, куҥ, хоҥхочох эттэрэ ордук минньигэстэр. ФВН ЭХК
◊ Таас уҥуоҕа анат. — туорай уҥуоҕа, ыпсыы уҥуох. ☉ Тазовая кость
Тоноҕостор салаалара бэйэ-бэйэлэрин кытта кэлимсэтик силбэспит буоланнар биир таас уҥуоҕун үөскэтэллэр. СИиТ
Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. Итилэр бары ыксары сыстыһа үөскээбиттэр. СИиТ
русск. таз
III
аат. Олус дириҥэ суох улахан төгүрүк иһит. ☉ Таз (посуда). Сыыҥкабай таас. Алтан таас. Иһити тааска сууй
□ Алтан таас муостаҕа лыҥкынаата. Амма Аччыгыйа
Кириисэ тахсан, истиэнэҕэ турар суунар тааска сирэйин сууна турда. Эрилик Эристиин