туохт., эргэр. Күлэмичээрдии мээрик буол (эр киһини көрөөт да, араастаан туттар-хаптар, үчүгэмсийэр кыыс туһунан). ☉ Смеяться, улыбаться, глядя на мужчину, при виде мужчины (о девушке).

туохт. Доруобуйаҕынан мөлтөө-ахсаа, сыта мээрик буол. ☉ Недомогать, впадать в вялое, сонливое состояние
Икки түүн адьас утуйбатым. Ыарыһах киһи ардахтан аҥатахтаатым. Н. Абыйчанин
Унаар маҥан күн Уҥа түннүктэн Уларыйан эрдэҕинэ уһугунна, Аламай маҥан күн Арҕаалыар диэри аҥатахтаата. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Табаҕы тарт. ☉ Курить табак
Утуйарын саҕана — Уута көтөн хаалара: Субу-субу табахтыыра, Субу-субу дьааһыйара, Өтөр соҕус буола-буола, Үөһэ тыынан ылара. Күннүк Уурастыырап
Мин сэргэҕэ өйөнөн Саҥата суох табахтыам. И. Гоголев
Табахсыт дьон долгуйдахтарына табахтыы мээрик буолаллар. Эрчимэн

I 1) шалун, баловник || шаловливый, баловной; шальной; мэник уол мальчик-шалун, шаловливый мальчик; 2) дурак, глупец || дурной, глупый; далай мэник далаҕа непроходимый дурак.
II частица разг. выражает постоянное длительное действие часто, много; ытырдар мэник буоллум я начал часто чихать; күлэр мэник буолбут кыыс хохотушка; ср. мээрик .

көр маҥыраа
Ынахтар эрэйдээхтэр маҕырыы мээрик буолбуттар. Саха сэһ. II
Дьэ, арҕаа ыал диэки ыт бэркэ үрэр, ынах бэркэ маҕырыыр, быһыыта, киһи буолуох барахсаттар. А. Софронов
Саадьаҥка …… нэһиилэ дээдэҥнээн кэлэн, түөрт атахтарын баҕана курдук даадаччы тэбинэн туран, маҕыраан лаҥкынаата. Р. Кулаковскай
ср. чув. макар ‘блеять’, др.-тюрк. бахыр ‘кричать, реветь’, каракалп. бакырау ‘реветь’

аат., эргэр. Былыргы саха балаҕанын хоту өттүгэр утуйарга анаан, үөһэттэн түһэриллибит тириинэн, туоһунан, өрбөҕүнэн быыһаан оҥоһуллубут кыракый хос (үксүгэр эдэр ыалга, кыыска анаммыт). ☉ На северной стороне якутской юрты место для спанья молодой девушки или молодожёнов, отгороженное перегородкой или натянутой ширмой из ситцевого материала, берёсты, кожи, чулан
Убайа өлбүтүн кэннэ Кулуһун Ньургустай тоҕо эрэ сыта мээрик хаппахчытыттан тахсыбат, аалларан ыарытар киһилии икки имин хаана кубарыйа куурбута. Далан
Хаҥас диэкиттэн, Хаппахчы иһиттэн Таҥара табатын курдук, Чаҕылхай бэйэлээх, Кыыс дьахтар Кылбайан таҕыста. С. Васильев
Ураһа туоһунан бүрүллэрэ, эдэр ыалларга эбэтэр кыыска хаппахчы оҥоһуллара. «ЭК»
ср. др.-тюрк. хапаҕчы ‘привратник, стражник, стоящий у ворот’, тат. капкач ‘дверца’, бур. халхабша ‘ширма’

даҕ., кэпс.
1. Туохтан эмэ сылайбыт, сэниэтэ суох улук буолбут, улугурбут. ☉ Вялый, слабый, утомлённый от долгого лежания, от жары
Бу дьиэни бүтүннүү да көһөрөн бардын. Итинник ырбаахы тэллэҕин курдук сыҥсаарга оҕолорбун биэриэм кэриэтэ… ол кэриэтин айдаан амырыынын тардыам. Э. Соколов
Олус утуйан сыҥсаар буолбут Иегудиил куучар Мутук оҕонньору табаҕынан күндүлүү турда. И. Тургенев (тылб.)
2. Ыһыктынан, ыытынан кэбиспит (киһи). ☉ Опустившийся (о человеке).
♦ Сыта сыҥсаар буол кэпс. — кырдьан-бохтон утуйар мээрик эбэтэр уһун ыарыыга ыалдьан оронтон турбат буол. ☉ Чувствовать общую слабость от недостатка сил и энергии или быть обречённым, вследствие продолжительной болезни, на постоянное лежание
Ити күтүр сытар. Сыта сыҥсаар буолан хаалан, биир да эмэгэт манна көстүбэт. А. Сыромятникова
Моһол төрдө моһуоктаатаҕына, Киһи эр санаатын сүтэрэр, Сыта сыҥсаар буолар, Туга даҕаны табыллыбат. И. Баишев
«Сынньалаҥҥа» тахсаммыт, Сыта сыҥсаар буоламмыт — Түбэсиһэр сирбит сыыһа Түбүгүрбүт балыыһа. «Чолбон»
◊ Сыҥсаар өлүү аат. — сыыҥка эбэтэр сындалҕаннаах дьарҕа ыарыы, арҕах. ☉ Цинга или изнуряющая хроническая болезнь
[Арсан Дуолан] сытыытынан сыҥсаар өлүү кыргыттардаах. ПЭК СЯЯ
[Арыгы] Архах өлүүгэ аныыр, Бөдөҥ өлүүгэ буулатар, Сыҥсаар өлүүгэ сытыарар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сыппыт сир сыҥсаар өлүү буолла, Олорбут сир холоҥсо өлүү буолла, һуук диэҥ! Һуук диэҥ! Эрилик Эристиин
ср. туркм. саҥсар ‘глупец, дурак, олух; глупый’
русск. цынга, цынжать ‘болеть цингой’

туохт.
1. Онон-манан түллэн таҕыс (хол., уу үрдүн этэргэ); күүрэн мырчыһын (хол., хаас, сүүс). ☉ Вздыматься, колыхаться (напр. о волнах); сморщиться, нахмуриться (напр. о бровях, лбе)
Хара тордох буруо, түрдэстэ-түрдэстэ халлааҥҥа харбаһан тахсан, тэллэй курдук тэнийэр. И. Данилов
Харытыан хаастара түрдэһиннилэр, сүүһүн тириитэ туоратынан дириҥник курбуулаан мырчыһынна. Л. Попов
Тимир эркиннээх үрдүк баарса хотоҥнуур, долгун түрдэстээт ону үрдүнэн өрө көтөр. Н. Абыйчанин
Биһилэхтии былчыҥнар анныларынан уһаты былчыҥнар бааллар, олор түрдэстиилэриттэн ньиэрбэ кылгыыр. ББЕ З
2. Быччыҥҥын күүрт (хол., туох эмэ хамсааһыны оҥороргор). ☉ Напрягать мышцы (напр., делая какое-л. движение)
Эһэ тыыллаҥнаата, онтон хайдах эрэ ыстанардыы түрдэһиннэ. В. Протодьяконов
Кыдамаһыт Ыкынаачай уһун атырдьаҕынан уһун оту батары анньар, түрдэстэ түһээт өрө баһан таһаарар уонна от үрдүгэр ыһан күдээритэр. Ф. Постников
Кылаабынайа, тирэххин үчүгэйдик булун, түрдэстибэккэ холкутук кыҥаа, чыыбыскын оргууй тарт. В. Башарин
3. көсп., кэпс. Ыгымсыйа кыыһыр, кыйахан. ☉ Сердиться, приходить в раздражение
Эһиги сир туһунан саныыргытын истээт, хайдах курдук түрдэстибитин көрбөтүгүт дуо? Амма Аччыгыйа
«Мин түрдэстэн тылласпыт тылбын баалаама дуу», — диэтэ. Р. Кулаковскай
Кытаахап иһигэр олус кыыһыран, улаханнык түрдэстэн, санаа бөҕөҕө түһэн, бөлүүн сытан турбут тиитин төрдүгэр тула хаама мээрик буолла. «ХС»
ср. хак. тыртыстан ‘сердиться, злиться’

I
туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ сабыдыалла оҥор, сабыдыаллаа. ☉ Оказывать на кого-что-л. влияние, влиять
Күүстээх эмтэр дьайаннар буолуо, аны кини түүнү-күнү билбэккэ утуйа мээрик буолбута. Н. Лугинов
Робсон туохха да ымыттыбат лоҥкунас куолаһа барыларыгар этиҥ сааллыбытын курдук дьайда. Г. Угаров
1977 сыл ахсынньытыттан билиҥҥэ диэри күҥҥэ бэйэтигэр олус улахан уларыйыылар буола тураллар. Ол уларыйыылар сиргэ эмиэ араастык дьайаллар. «ЭК»
2. Оҥор, ай, үлэлээ. ☉ Делать что-л., творить, работать, действовать
Айылҕа ийэм, абыраа, Аҕал өлбөт сүбэҕин. Тугу дьайан, туһалаан Сааттан-сууттан куотабын? С. Данилов
Тоҕус дьоннорун Чокуйталаан кэбистэ. Сол курдук дьайан баран Чупчуруйдаан обургу Торуонуттан ойон турда. Эллэй
Билигин Японияҕа алта уон аҕыс дьайар, ону таһынан сүүс биэс уон умуллубут вулканнар бааллар. «ЭК»
II
туохт. Киир, тимир (күнү этэргэ). ☉ Закатываться, садиться (о солнце)
Күн дьайан, күлүктэр уһааннар, Сааскы түүн сабардаан иһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Таатта куулата. Күн дьайыах буолбут. Бэс Дьарааһын
III
аат.
1. поэт. Киһиэхэ сору-муҥу, ыарыыны, өлүүнү аҕалар күүс (тыын, сидьиҥ, үксүн хара, хараҥа диэн эпиитэттэри кытта тут-лар). ☉ Сила (дух, нечисть), приносящая человеку страдания, болезни, смерть (обычно употр. с эпитетами хара, хараҥа)
[Эһиэхэ] Кир киирбэтин, Дьай дьайыҥнаспатын, Эрэй эҥсибэтин, Буруй буулаабатын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Онон бу үлэһитхарамай дьоннору бүтүн аан дойду үрдүнэн хапытаал хараҥа дьайыттан быыһыах, босхолуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
Киһи аймаҕы Гитлер хара дьайыттан араҥаччылаабыт улуу Сэбиэскэй Сойуус норуота буоларгынан киэн тутун, күлүмнээ! Амма Аччыгыйа
2. Куһаҕан, түктэри үгэс, идэ; дьаллык. ☉ Дурная привычка, порок
Ким баар этэй хаарты дьайыгар ылларбатах, ким баар этэй хаарты илбиһигэр хаанынан ытаабатах?! П. Ойуунускай
Ипатий кулаактарга агеннаан уонна кэнники уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан хас да төгүл хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Эн, урукку морячок, итэҕэл дьайыгар кулгааххар тиийэ дьуоҕарбыккын. М. Шолохов (тылб.)
3. эргэр. Өҥ-дьүһүн күлүгүрэн эбэтэр сыдьаайан көстүүтэ. ☉ Отлив, оттенок, отблеск какого-л. цвета
Өркөн төлөн дьайдаах кытарар былааҕым, кыыһан-ыыһан тахсан, күндээрэн көһүннэ. П. Ойуунускай
Көмнөхтөөх харыйа курдук Күөх дьай күөннээх Көтөр аал күтүрдэр Көтөн күлүгэристилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. алт. диал. чай 'несчастье'

I
туохт.
1. Туох эмэ ыарахан баттааһынын, күүһүн, дьайыытын ыарырҕаппакка, туох да буолбакка тулуктас. ☉ Выдержать, устоять под тяжестью чего-л.
Дьиэлэр үрдүлэрэ, күл ыараханын уйумуна, сиҥнибиттэр, хорҕойбут дьону хам баттаабыттар. Н. Якутскай
Киһини таба, сүүс киилэ ыйааһыннааҕын да иһин, кэбэҕэстик уйар. ПАК АаТХ
Күһүн муус үчүгэйдик тоҥмутун, киһини уйар буолбутун кэннэ улахан күөллэри муҥхалыыллара. ВПК СОо
2. көсп. Олоххо көрсөр ыарахаттары, моһоллору эрдээхтик тулуй, тулуурдаах буол. ☉ Стойко перенести, выдержать что-л. (напр., тяжёлое испытание судьбы)
Кэргэнэ, уруккута бастыҥ суоппар киһи, кэлин дьон хайҕалын уйбакка, арыгыга убаммыт диэбиттэрэ. В. Титов
[Хобороос:] Бу мин кырдьар үйэбэр Дорҕоонноох айан суолун тутустум! Биэс хотойбун сэриигэ былдьатар Баламат аһыыны эмиэ уйтум! И. Егоров
[Василий Васильевич] олох күчүмэҕэйдэрин, ыарахаттарын киһи сөҕүөн-бэркиһиэн курдук кэбэҕэстик тулуйара-уйара. МВВ
♦ Борбуйгун уй (уйун, кыан, көтөх) көр борбуй
Борбуйдарын уйаат, ууга булкуһаннар, икки уол балык курдуктар. Амма Аччыгыйа
Саха борбуйун уйда да, тустубутунан барар идэтэ. «ХС»
Тэппини уйбат (истибэт, көрбөт) көр тэппи. [Арамаан] бэркэ сирдиргээн, киҥэ-наара холлон, тэппини уйбат буолан сылдьар. Амма Аччыгыйа
II
уй курдук истээх <буол, истэн> көр ис IV
Ийэлээх кыыс истиҥник кэпсэтэр доҕордоро арай ити уй курдук истээх, кып-кылгас атахтаах бээгэй ынах. И. Гоголев
[Интэринээт оҕолоро] уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Күндэ
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап; уй түс — санааҥ улаханнык түһэн самныбыт дьүһүннэн, сүрүҥ тостубукка дылы буол. ☉ Быть, находиться в подавленном, угнетённом состоянии
Кэлин [эбэм] оронуттан турбакка сытара элбээн, күн-түүн улам уй түһэн испитэ. Н. Лугинов
Охоноон туох да үтүө тахсыа суоҕун көрөн уй түстэ. «ХС»
Сергей уота-күөһэ суох имик-самык сүөдэҥниир. Эдэр киһи итинник уй түһэ сылдьара көрүөххэ сүөргү. «ХС»
ср. др.-тюрк. у ‘выносить, выдерживать; мочь, быть в состоянии’, фин. вой ‘мочь’